Ευρωπαϊκό Εξάμηνο: επισκόπηση των σημαντικότερων κανόνων και εγγράφων

Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης

Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης είναι ένα σύνολο κανόνων για τον συντονισμό των εθνικών δημοσιονομικών πολιτικών στην ΕΕ. Έχει ως στόχο να διασφαλίσει υγιή δημόσια οικονομικά, που συνιστούν προϋπόθεση για την εξασφάλιση της σταθερότητας των τιμών και την προώθηση ισχυρής βιώσιμης ανάπτυξης, παραγόντων που ευνοούν τη δημιουργία απασχόλησης. Το Σύμφωνο έχει 2 σκέλη: το προληπτικό και το διορθωτικό σκέλος.

Το προληπτικό σκέλος αποσκοπεί στη διασφάλιση βιώσιμων δημοσιονομικών πολιτικών καθ' όλη τη διάρκεια του οικονομικού κύκλου με την επίτευξη του μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού στόχου, ο οποίος είναι διαφορετικός για κάθε κράτος μέλος.

Το διορθωτικό σκέλος αποσκοπεί να διασφαλίσει ότι οι χώρες της ΕΕ λαμβάνουν διορθωτικά μέτρα στην περίπτωση που το δημοσιονομικό έλλειμμα ή το δημόσιο χρέος τους υπερβαίνει τις τιμές αναφοράς που περιλαμβάνονται στη Συνθήκη, δηλ. 3% και 60% του ΑΕγχΠ αντίστοιχα.

Σύμφωνα με το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, τα κράτη μέλη οφείλουν να υποβάλλουν τα εθνικά τους προγράμματα σταθερότητας και σύγκλισης για αξιολόγηση σε επίπεδο ΕΕ. Η αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο τα προγράμματα αυτά συμμορφώνονται με το προληπτικό σκέλος του Συμφώνου αποτελεί σημαντικό στοιχείο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου.

Μεσοπρόθεσμος δημοσιονομικός στόχος 

Ο μεσοπρόθεσμος δημοσιονομικός στόχος (ΜΔΣ) αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του προληπτικού σκέλους του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Ο τρόπος με τον οποίο τα κράτη μέλη επιτυγχάνουν τον στόχο ή χαράσσουν την κατάλληλη πορεία προσαρμογής για την επίτευξή του αποτελεί μέρος της αξιολόγησης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. 

Ο ΜΔΣ αναφέρεται στο διαρθρωτικό ισοζύγιο του προϋπολογισμού (των δημόσιων δαπανών και των δημόσιων εσόδων) κατά τρόπον ώστε η χώρα να μην υπερβεί το όριο του 3% του ΑΕγχΠ κατά τη διάρκεια του οικονομικού κύκλου και να εξασφαλίζεται η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών. 

Η πρόοδος που θα πρέπει να σημειώνουν κάθε χρόνο οι χώρες για την επίτευξη αυτού του στόχου καλείται πορεία προσαρμογής για την επίτευξη του ΜΔΣ και είναι διαφορετική για κάθε χώρα. Η αξιολόγηση της προόδου συμπληρώνεται από μια ανάλυση του κατά πόσον οι αυξήσεις των δαπανών χρηματοδοτούνται εξ ολοκλήρου από μέτρα του σκέλους των εσόδων (τιμή αναφοράς για τις δαπάνες).

Τα προγράμματα σταθερότητας ή σύγκλισης, που υποβάλλουν τα κράτη μέλη στο πλαίσιο του Εξαμήνου, αντικατοπτρίζουν τον τρόπο με τον οποίο το καθένα τους ακολουθεί αυτή την πορεία προσαρμογής.

Το «Εξάπτυχο»

Το «Εξάπτυχο», ή «δέσμη των έξι μέτρων», ενίσχυσε τους κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης και την εφαρμογή τους. Επιπλέον, συγκέντρωσε τον συντονισμό των οικονομικών και δημοσιονομικών πολιτικών σε μία διαδικασία – το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο. Οι έξι νομικές πράξεις (πέντε κανονισμοί και μία οδηγία):

  • πρόσθεσαν την τιμή αναφοράς για τις δαπάνες στην αξιολόγηση της δημοσιονομικής κατάστασης των χωρών
  • επιτρέπουν να ξεκινήσει η διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος εάν ο λόγος δημοσίου χρέους προς ΑΕγχΠ υπερβαίνει το όριο του 60% ή εάν δεν μειώνεται με ικανοποιητικό ρυθμό
  • εισάγουν σταδιακά οικονομικές κυρώσεις για τα κράτη μέλη της ευρωζώνης, που μπορούν να φτάσουν μέχρι το 0,5% του ΑΕγχΠ και εφαρμόζονται αυτόματα, εκτός εάν το Συμβούλιο τις καταψηφίσει με ειδική πλειοψηφία
  • απαιτούν νέα ελάχιστα πρότυπα για τα εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια

Εξαίρεση

Τα κράτη μέλη που λαμβάνουν χρηματοοικονομική ενίσχυση η οποία συνδέεται με προγράμματα οικονομικής προσαρμογής δεν οφείλουν να υποβάλουν προγράμματα σταθερότητας.

Επίσης δεν υπόκεινται σε πιθανή εμπεριστατωμένη επισκόπηση για μακροοικονομικές ανισορροπίες.

Αυτό συμβαίνει διότι οι όροι λήψης χρηματοοικονομικής ενίσχυσης περιλαμβάνουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων για την παρακολούθηση της εφαρμογής του προγράμματος προσαρμογής, οι οποίες καλύπτουν ήδη όλους τους τομείς πολιτικής που εξετάζονται στο πλαίσιο του Εξαμήνου.

Προγράμματα σταθερότητας και σύγκλισης 

Στο πλαίσιο του προληπτικού σκέλους του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, τα προγράμματα σταθερότητας ή σύγκλισης παρουσιάζουν τη μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική στρατηγική κάθε κράτους μέλους, δηλ. τον τρόπο με τον οποίο το κάθε κράτος σκοπεύει να επιτύχει ή να διασφαλίσει μεσοπρόθεσμα μια υγιή δημοσιονομική κατάσταση που θα συνάδει προς τις απαιτήσεις του Συμφώνου. 

Προγράμματα σύγκλισης

Τα προγράμματα αυτά τα καταρτίζουν οι χώρες που δεν χρησιμοποιούν ως νόμισμα το ευρώ. Η συμμόρφωση προς το Σύμφωνο συνιστά σημαντικό κομμάτι της επίτευξης της δημοσιονομικής βιωσιμότητας που απαιτείται από κάθε χώρα προκειμένου να ενταχθεί στη ζώνη του ευρώ (γι' αυτό άλλωστε ονομάζονται «προγράμματα σύγκλισης»). Η απαίτηση αυτή ισχύει για όλα τα κράτη μέλη που δεν έχουν πάγια απαλλαγή από την υιοθέτηση του ευρώ.

Προγράμματα σταθερότητας 

Τα προγράμματα αυτά τα καταρτίζουν οι χώρες που έχουν νόμισμα το ευρώ. Οι απαιτήσεις είναι οι ελάχιστες που χρειάζονται για να διασφαλίζεται η δημοσιονομική σταθερότητα στη ζώνη του ενιαίου νομίσματος (εξ ου και η ονομασία «προγράμματα σταθερότητας»).

Εθνικά προγράμματα μεταρρυθμίσεων

Το εθνικό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων είναι ένα έγγραφο στο οποίο το κράτος μέλος περιγράφει το σχέδιο των διαρθρωτικών του μεταρρυθμίσεων για την προαγωγή της ανάπτυξης και της απασχόλησης σύμφωνα με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020». 

Τα κράτη μέλη υποβάλλουν τα εθνικά τους προγράμματα μεταρρυθμίσεων για συντονισμό και αξιολόγηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. 

Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» έχει ως στόχο να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια πιο έξυπνη, περισσότερο βιώσιμη και με λιγότερους αποκλεισμούς οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ. Θέτει πέντε στόχους που η ΕΕ οφείλει να επιτύχει μέχρι το 2020 στους τομείς της απασχόλησης, της εκπαίδευσης, της κοινωνικής ένταξης, της καινοτομίας και του κλίματος και της χρήσης της ενέργειας.

Με βάση αυτούς τους στόχους, τα κράτη μέλη ενέκριναν τους δικούς τους εθνικούς στόχους σε κάθε έναν από τους πέντε τομείς. Στα ετήσια εθνικά τους προγράμματα μεταρρυθμίσεων, τα κράτη μέλη σκιαγραφούν τα μέτρα για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων. 

Συστάσεις ανά χώρα 

Οι συστάσεις ανά χώρα είναι έγγραφα τα οποία παρέχουν ανάλυση της οικονομικής κατάστασης κάθε κράτους μέλους και συστήνουν μέτρα που κάθε χώρα θα πρέπει να λάβει τους επόμενους 12 μήνες. 

Συντάσσονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για κάθε κράτος μέλος, στη συνέχεια επικυρώνονται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Ιούνιο και, τέλος, εγκρίνονται από το Συμβούλιο της ΕΕ τον Ιούλιο. Οι συστάσεις ανά χώρα μπορεί να αφορούν τομείς όπως η κατάσταση των δημόσιων οικονομικών, η μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων, η εκπαίδευση και οι προκλήσεις της καινοτομίας, τα μέτρα για τη δημιουργία απασχόλησης και την καταπολέμηση της ανεργίας κλπ. 

Η Επιτροπή τις εκδίδει τον Μάιο, αφού ολοκληρώσει την αξιολόγηση των σχεδίων πολιτικής των κρατών μελών, δηλ. τα εθνικά προγράμματα μεταρρυθμίσεων και τα προγράμματα σταθερότητας ή σύγκλισης.

Ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης 

Η ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης παρουσιάζει την άποψη της Επιτροπής για τις προτεραιότητες πολιτικής που τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη κατά τον σχεδιασμό των οικονομικών τους πολιτικών για το επόμενο έτος. 

Η Επιτροπή την εκδίδει τον Νοέμβριο του έτους που προηγείται του έτους του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. 

Σκοπός της ετήσιας επισκόπησης της ανάπτυξης είναι να τροφοδοτήσει τη συζήτηση για τις γενικές προτεραιότητες της ΕΕ τις οποίες αποφασίζει το Συμβούλιο και οι οποίες εν συνεχεία αποτυπώνονται στις εθνικές οικονομικές και δημοσιονομικές αποφάσεις των κρατών μελών. Τα κράτη μέλη περιλαμβάνουν τις αποφάσεις αυτές στα προγράμματά τους σταθερότητας ή σύγκλισης (στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης) και στα εθνικά τους προγράμματα μεταρρυθμίσεων (στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020») τον Απρίλιο. 

Η ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης βασίζεται: 

  • στην πρόοδο όσον αφορά τους στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» στους τομείς της απασχόλησης, της εκπαίδευσης, της κοινωνικής ένταξης, της καινοτομίας και του κλίματος/της χρήσης της ενέργειας
  • στη μακροοικονομική έκθεση, στην οποία γίνεται η ανασκόπηση της οικονομικής κατάστασης στην ΕΕ
  • στην κοινή έκθεση για την απασχόληση, η οποία αναλύει την κατάσταση στον εργασιακό και τον κοινωνικό τομέα στην ΕΕ
  • στην ετήσια έκθεση σχετικά με την κατάσταση της ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς.

Έκθεση του μηχανισμού επαγρύπνησης

Η έκθεση του μηχανισμού επαγρύπνησης καθορίζει σε ποια κράτη μέλη η μακροοικονομική κατάσταση μπορεί να απαιτεί περαιτέρω εμπεριστατωμένη επισκόπηση. Την έκθεση εκδίδει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Νοέμβριο, πριν από την έναρξη της διαδικασίας του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. 

Ο μηχανισμός επαγρύπνησης αποτελεί μέρος της διαδικασίας μακροοικονομικών ανισορροπιών και προορισμός του είναι να παρακολουθεί και να προλαμβάνει τις μακροοικονομικές ανισορροπίες ανά την ΕΕ. Βασίζεται σε έναν πίνακα επιδόσεων με 11 δείκτες, ο οποίος βοηθά στην παρακολούθηση των εξωτερικών ανισορροπιών, της ανταγωνιστικότητας, καθώς και των εσωτερικών ανισορροπιών στα κράτη μέλη. Για κάθε δείκτη υπάρχει ένα όριο συναγερμού. 

Ο κίνδυνος των ανισορροπιών αξιολογείται συνδυάζοντας τον πίνακα επιδόσεων με πρόσθετες πληροφορίες και λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες περιστάσεις σε κάθε χώρα. 

Η υπέρβαση των συμφωνηθέντων ορίων σε κάποιους από τους δείκτες αυτούς σε μια συγκεκριμένη χώρα συνιστά μια πρώτη ένδειξη για πιθανές μακροοικονομικές ανισορροπίες. Οι πληροφορίες αυτές βοηθούν την Επιτροπή να αποφασίσει εάν θα διεξαγάγει εμπεριστατωμένη επισκόπηση.

Εμπεριστατωμένες επισκοπήσεις

Οι εμπεριστατωμένες επισκοπήσεις βοηθούν να προσδιοριστεί η φύση και το εύρος των πιθανών ανισορροπιών στα κράτη μέλη όπου ο κίνδυνος μακροοικονομικών ανισορροπιών θεωρείται υψηλός. 

Εάν διαπιστωθούν ανισορροπίες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να υποβάλει σύσταση στο Συμβούλιο για την αντιμετώπισή τους

Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, το Συμβούλιο μπορεί στη συνέχεια να εκδώσει σύσταση με την οποία να απαιτεί από το κράτος μέλος να λάβει μέτρα για τη διόρθωση των ανισορροπιών που διαπιστώθηκαν. 

Εάν διαπιστωθεί υπερβολική ανισορροπία, τότε η Επιτροπή μπορεί να υποβάλει σύσταση στο Συμβούλιο να θέσει τη χώρα υπό το διορθωτικό σκέλος της διαδικασίας μακροοικονομικών ανισορροπιών: πρόκειται για τη διαδικασία υπερβολικών ανισορροπιών

Η διαδικασία μακροοικονομικών ανισορροπιών καθιερώθηκε με τη «δέσμη των έξι μέτρων», που εγκρίθηκε το 2011.