Προστασία και προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Το 2000, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο προέβησαν στη διακήρυξη του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Στο έγγραφο αυτό ορίζονται τα θεμελιώδη δικαιώματα και οι ελευθερίες που αναγνωρίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009, τα δικαιώματα, οι ελευθερίες και οι αρχές που αναφέρονται λεπτομερώς στον Χάρτη απέκτησαν νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα για την ΕΕ και για τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ. Η Συνθήκη ζητεί επίσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση να προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Η Συνθήκη της Λισαβόνας προβλέπει την υποχρέωση:

  • σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης
  • προώθησης και εδραίωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην εξωτερική δράση της ΕΕ

Το Συμβούλιο μεριμνά ώστε τα θεμελιώδη δικαιώματα να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκπόνηση της νομοθεσίας και την ανάπτυξη της δράσης της ΕΕ. Προσπαθεί επίσης να προαγάγει τα ανθρώπινα δικαιώματα στις σχέσεις με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς, καθώς και κατά τη διαπραγμάτευση διεθνών συμφωνιών.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα στο εσωτερικό της ΕΕ

Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι οριζόντιο ζήτημα, το οποίο αφορά όλους τους τομείς δραστηριότητας της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τις εργασίες όλων των οργάνων του Συμβουλίου, ανεξάρτητα από το επίπεδό τους ή τα θέματα που καλύπτουν.

Επιπλέον, υπάρχει ένα ειδικευμένο όργανο, η Ομάδα «Θεμελιώδη δικαιώματα, δικαιώματα του πολίτη και ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων» (FREMP), η οποία ασχολείται με όλα τα ζητήματα που συνδέονται άμεσα με τα θεμελιώδη δικαιώματα.

Ορισμένοι βασικοί τομείς δράσης του Συμβουλίου για τα θεμελιώδη δικαιώματα περιλαμβάνουν:

  • την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ
  • την προσχώρηση της ΕΕ στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

Μεταρρύθμιση της προστασίας των δεδομένων

Η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα βάσει του δικαίου της ΕΕ. Τον Απρίλιο του 2016 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκριναν δέσμη νομοθετικών μέτρων για τη μεταρρύθμιση και τον εκσυγχρονισμό της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα.

Όπου απαιτείται, η ΕΕ θεσπίζει νομοθεσία για τη διασφάλιση της προστασίας των δικαιωμάτων που ορίζονται στον Χάρτη. Μεταξύ των ζητημάτων που καλύπτονται είναι το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα.

Επιπλέον, το 2011 το Συμβούλιο ενέκρινε συμπεράσματα για τον καθορισμό του ρόλου του στην εξασφάλιση της ουσιαστικής εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Στα συμπεράσματα αυτά ορίζεται η ανάγκη δράσης του Συμβουλίου σε διάφορους τομείς, μεταξύ άλλων όσον αφορά τρία κύρια σημεία.

1. Ετήσια έκθεση της Επιτροπής για την εφαρμογή του Χάρτη

Κάθε άνοιξη, η Επιτροπή υποβάλλει ετήσια έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη. Η έκθεση αυτή παρέχει στο Συμβούλιο τη δυνατότητα να πραγματοποιεί από την πλευρά του ετήσια συζήτηση σχετικά με τον Χάρτη. Έπειτα από ανταλλαγή απόψεων, το Συμβούλιο εγκρίνει συμπεράσματα σχετικά με την έκθεση της Επιτροπής. Το 2016 τα συμπεράσματα αυτά εστίασαν σε διάφορα ζητήματα, μεταξύ των οποίων η ευαισθητοποίηση και η συμμόρφωση, ο ρατσισμός και η ξενοφοβία, καθώς και η συνοχή μεταξύ εσωτερικών και εξωτερικών πολιτικών.

2. Συνεργασία με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

Το Συμβούλιο διατηρεί στενή συνεργασία με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Η συνεργασία αυτή περιλαμβάνει:

  • την έγκριση της νομικής βάσης και του πολυετούς πλαισίου του Οργανισμού
  • τη διασφάλιση της συνέχειας της ετήσιας έκθεσης του Οργανισμού και άλλων μελετών και εκθέσεων που αφορούν τις εργασίες του Συμβουλίου

Το 2016 η συνέχεια που δόθηκε σε αυτήν την ετήσια έκθεση συμπεριλήφθηκε στα συμπεράσματα του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη το 2015.

3. Θεμελιώδη δικαιώματα στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας

Όλα τα προπαρασκευαστικά όργανα του Συμβουλίου πρέπει να εξασφαλίζουν ότι στα συζητούμενα κείμενα γίνονται σεβαστά τα θεμελιώδη δικαιώματα. Χάριν διευκόλυνσης, η Ομάδα FREMP, μαζί με τη Νομική Υπηρεσία του Συμβουλίου, συνέταξε κατευθυντήριες γραμμές για τον έλεγχο της συμβατότητας με τα θεμελιώδη δικαιώματα, η τελευταία ενημέρωση των οποίων έγινε το 2014.

Προσχώρηση της ΕΕ στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η οποία θεσπίσθηκε το 1950, έχει επικυρωθεί από τις 47 χώρες μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Και τα 28 κράτη μέλη της ΕΕ αποτελούν μέρη της Σύμβασης αυτής.

Προκειμένου να εξασφαλισθεί ότι η ΕΕ και το δίκαιο της ΕΕ υπόκεινται στους ίδιους κανόνες όπως τα κράτη μέλη, η Συνθήκη της Λισαβόνας προβλέπει την υποχρέωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προσχωρήσει στη Σύμβαση. Με την προσχώρηση θα ολοκληρωθεί η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών της ΕΕ και θα ενισχυθούν οι θεμελιώδεις αξίες. Θα βελτιωθεί επίσης η αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης και θα ενισχυθεί η συνοχή της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρώπη.

Στις 18 Δεκεμβρίου 2014 το Δικαστήριο της ΕΕ γνωμοδότησε αρνητικά ως προς τη συμβατότητα του σχεδίου συμφωνίας με τις Συνθήκες της ΕΕ. Επί του παρόντος εξετάζεται νέα λύση με την οποία καθίσταται δυνατή η εκπλήρωση της υποχρέωσης προσχώρησης που απορρέει από τη Συνθήκη και λαμβάνονται υπόψη όλες οι πτυχές που αναφέρονται στη γνώμη του Δικαστηρίου.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα εκτός της ΕΕ

Ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί θεμελιώδη παράμετρο όλων των σχέσεων της ΕΕ με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς. Για παράδειγμα, όλες οι Συνθήκες και συμφωνίες που έχουν υπογραφεί από την ΕΕ πρέπει να είναι σύμφωνες με τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως αυτά ορίζονται από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι όλα τα όργανα του Συμβουλίου που ασχολούνται με τις εξωτερικές υποθέσεις πρέπει να ενσωματώνουν τα ανθρώπινα δικαιώματα στις εργασίες τους.

Επιπλέον, η προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί και προτεραιότητα από μόνη της. Το σημείο αναφοράς του έργου της ΕΕ σε αυτόν τον τομέα είναι το σχέδιο δράσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, που εγκρίθηκε τον Ιούλιο του 2015 για την περίοδο 2015-2019.

Στο Συμβούλιο, ένα ειδικευμένο όργανο, η Ομάδα «Ανθρώπινα Δικαιώματα» (COHOM), ασχολείται κυρίως με διεθνείς υποθέσεις που συνδέονται άμεσα με τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ορισμένες βασικές πτυχές του έργου του Συμβουλίου για τα θεμελιώδη δικαιώματα περιλαμβάνουν:

  • τον καθορισμό προτεραιοτήτων της ΕΕ στα φόρουμ των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα
  • την έγκριση θεματικών κατευθυντήριων γραμμών για τη στήριξη της εξωτερικής δράσης της ΕΕ
  • την έναρξη διαλόγου με τρίτες χώρες για τα ανθρώπινα δικαιώματα
  • την έκδοση ετήσιας έκθεσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία

Καθορισμός προτεραιοτήτων της ΕΕ στα φόρουμ των Ηνωμένων Εθνών

Το Συμβούλιο συμφωνεί επίσης ως προς τις προτεραιότητες της ΕΕ στο πλαίσιο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών.

Στις 17 Ιουλίου 2017 το Συμβούλιο ενέκρινε τις προτεραιότητες της ΕΕ για την 72η σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, μεταξύ των οποίων διάφορα σημεία για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Το Συμβούλιο είναι αρμόδιο για τον καθορισμό των στρατηγικών προτεραιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα φόρουμ των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Για τον σκοπό αυτό, εγκρίνει συμπεράσματα μία φορά ετησίως, στα οποία χαράσσονται οι κύριες γραμμές δράσης της ΕΕ κατά τους μήνες που ακολουθούν. Ορισμένα από τα σημεία που προσδιορίστηκαν για το 2017 ήταν τα εξής:

  • προαγωγή ασφαλούς και ευνοϊκού περιβάλλοντος υπέρ των ΜΚΟ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
  • εξασφάλιση ότι δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στη δεινή κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη δεινή ανθρωπιστική κατάσταση στη Συρία
  • επισήμανση των σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που συνδέονται με τη σύγκρουση στην ανατολική Ουκρανία
  • καταδίκη των εκτελέσεων και υποστήριξη της κατάργησης της θανατικής ποινής
  • τήρηση αταλάντευτης στάσης όσον αφορά την πλήρη απαγόρευση των βασανιστηρίων σε όλες τις περιστάσεις
  • καταδίκη των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράττονται από τρομοκρατικές ομάδες κατά γυναικών και παιδιών, μεταξύ άλλων από την Da’esh και τη Boko Haram
  • προώθηση της ελευθερίας της θρησκείας ή των πεποιθήσεων και των αρχών της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων
  • προστασία των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο, των προσφύγων, των μεταναστών και όλων των εκτοπισμένων ατόμων

Έγκριση θεματικών κατευθυντήριων γραμμών

Επίσης, το Συμβούλιο καταρτίζει και εγκρίνει θεματικές κατευθυντήριες γραμμές. Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές στηρίζουν την εξωτερική δράση της ΕΕ και παρέχουν στους υπαλλήλους της ΕΕ πρακτικές πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να βοηθήσουν στην προαγωγή συγκεκριμένων δικαιωμάτων.

Έναρξη διαλόγου για τα ανθρώπινα δικαιώματα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης της, διεξάγει τακτικούς διαλόγους με τρίτες χώρες για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κάθε διάλογος βασίζεται στις κατευθυντήριες γραμμές της ΕΕ για τους διαλόγους με θέμα τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι οποίες εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο το 2001 και ενημερώθηκαν τελευταία φορά το 2008.

Σύμφωνα με τις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές, κάθε απόφαση έναρξης διαλόγου λαμβάνεται μετά από αξιολόγηση της κατάστασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη δεδομένη χώρα. Η αξιολόγηση αυτή διενεργείται από την Ομάδα «Ανθρώπινα δικαιώματα» σε συντονισμό με άλλες σχετικές Ομάδες.

Μετά τον ορισμό των στόχων που πρέπει να επιτευχθούν και μια σειρά διερευνητικών συζητήσεων με τη χώρα, το Συμβούλιο λαμβάνει την τελική απόφαση για την έναρξη του διαλόγου, εγκρίνοντας συμπεράσματα.

Υποβολή εκθέσεων: ανθρώπινα δικαιώματα και δημοκρατία

Το σύνολο του έργου και των επιτευγμάτων της ΕΕ στην προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσω της εξωτερικής δράσης της περιγράφεται λεπτομερώς στην έκθεση σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, η οποία εκδίδεται από το Συμβούλιο ετησίως. Στις 20 Ιουνίου 2016, το Συμβούλιο ενέκρινε το θεματικό τμήμα της ετήσιας έκθεσης της ΕΕ για το 2015. Στις 20 Σεπτεμβρίου 2016 το Συμβούλιο ενέκρινε το μέρος της έκθεσης για το 2015 που αφορά τα ανά χώρα και περιφέρεια ζητήματα.