Unia energetyczna: bezpieczna, zrównoważona, konkurencyjna i niedroga energia dla Europy

Unia energetyczna – co to jest?

Pakiet o unii energetycznej ma zapewnić Europie i jej obywatelom niedrogą, bezpieczną i zrównoważoną energię. Dotyczy 5 kluczowych obszarów, w tym bezpieczeństwa energetycznego, efektywności energetycznej i dekarbonizacji.

Komisja opublikowała pakiet 25 lutego 2015 r. Składają się na niego 3 komunikaty:

  • ramowa strategia na rzecz unii energetycznej – opisuje cele unii energetycznej i konkretne sposoby jej tworzenia
  • unijna wizja nowej globalnej umowy klimatycznej – umowa ta ma zostać uzgodniona w grudniu 2015 r. w Paryżu
  • sposoby osiągnięcia 10-procentowej międzysystemowej łączności elektroenergetycznej do 2020 r.

Energia w liczbach

  • 6 państw członkowskich importuje gaz tylko od jednego dostawcy zewnętrznego
  • 90% ropy naftowej i 66% gazu ziemnego w UE pochodzi z importu
  • 75% budynków mieszkalnych w UE jest energetycznie niewydajnych
  • 94% transportu używa produktów ropopochodnych, które w 90% są importowane
  • hurtowe ceny energii elektrycznej są o 30% wyższe niż w USA, a hurtowe ceny gazu – o ponad 100%.

    Źródło: Komisja Europejska

Dlaczego?

UE jest obecnie największym importerem energii na świecie. Importuje 53% zużywanej przez siebie energii, wydając ok. 400 mld EUR rocznie. Wiele państw członkowskich UE w dużym stopniu zależy od małej liczby dostawców, zwłaszcza gazu. Zmniejsza to ich odporność na przerwy w dostawach energii.

Do tego infrastruktura energetyczna w Europie się starzeje, rynki energii są słabo zintegrowane (zwłaszcza transgranicznie), a krajowe polityki energetyczne są wzajemnie nieskoordynowane. Dlatego wybór dostawców często jest dla unijnych konsumentów i przedsiębiorstw ograniczony, a ceny energii – wysokie.

Poprawa połączeń międzysystemowych między państwami członkowskimi i modernizacja infrastruktury pomogłyby zmniejszyć niepewność dostaw i zależność energetyczną. Wewnętrzny rynek energii skutkowałby też łatwiejszym dostępem transgranicznym do rynków innych państw. Efektem byłyby przystępniejsze i konkurencyjniejsze ceny energii dla obywateli i przedsiębiorstw.

Cele unijnych ram klimatyczno-energetycznych 2030 obligują UE, by ogólnie zmniejszyć zależność od paliw kopalnych i ograniczyć emisję gazów cieplarnianych.

W szczegółach

1. Strategia ramowa na rzecz stabilnej unii energetycznej – COM(2015)80

Ramy klimatyczno-energetyczne do roku 2030

Ramy 2030 przewidują mniej emisji gazów cieplarnianych i większe wykorzystanie energii odnawialnej.

Strategia ramowa Komisji wytycza unijnej polityce energetycznej 3 długofalowe cele:

  • bezpieczeństwo dostaw
  • zrównoważoność
  • konkurencyjność.

Strategia opiera się na ramach klimatyczno-energetycznych 2030 i na strategii bezpieczeństwa energetycznego z 2014 r. Łączy różne dziedziny polityki w jedną spójną całość.

Jej osią jest 5 ściśle powiązanych kwestii:

  1. Bezpieczeństwo energetyczne, solidarność i zaufanie
    Priorytet ten wynika ze strategii bezpieczeństwa energetycznego, przyjętej przez Komisję w maju 2014 r. Celem jest uodpornić UE na zewnętrzne kryzysy energetyczne oraz zmniejszyć jej zależność od konkretnych paliw, dostawców i tras dostaw. Proponowane działania mają doprowadzić do dywersyfikacji dostaw (pod kątem źródeł, dostawców i tras). Mają też skłonić państwa członkowskie i przemysł energetyczny do współpracy służącej bezpieczeństwu dostaw. Ponadto mają dać większą przejrzystość co do dostaw gazu – zwłaszcza jeśli chodzi o umowy kupna energii od państw spoza UE.
  2. Wewnętrzny rynek energii
    Potrzebny jest nowy impuls do zakończenia odnośnych prac. Priorytety są następujące: lepsze połączenia międzysystemowe, pełne wdrożenie i egzekwowanie obecnych przepisów energetycznych, lepsza współpraca państw członkowskich w kształtowaniu polityk energetycznych, a dla obywateli – łatwiejszy wybór dostawców energii.
  3. Efektywność energetyczna jako sposób na zmniejszenie zapotrzebowania na energię
    UE powinna realizować cel, który Rada Europejska wyznaczyła w październiku 2014 roku: poprawa efektywności energetycznej o co najmniej 27% do 2030 r. Komisja proponuje więc m.in., by zwiększyć efektywność energetyczną w budownictwie (zwłaszcza dzięki lepszym systemom ogrzewania i chłodzenia) oraz efektywność emisyjno-paliwową transportu.
  4. Dekarbonizacja gospodarki
    Punktem wyjścia jest ambitna polityka klimatyczna UE, oparta na zobowiązaniu, by emisje cieplarniane w UE ograniczyć o co najmniej 40% w porównaniu z rokiem 1990. Do mobilizowania inwestycji w technologie niskoemisyjne należy również w pełni wykorzystać unijny system handlu emisjami. Według strategii Unia miałaby stać się światowym liderem energii odnawialnej oraz globalnym ośrodkiem prac nad nowymi, zaawansowanymi technicznie, konkurencyjnymi źródłami energii odnawialnej.
  5. Badania naukowe, innowacje i konkurencyjność
    Trzonem unii energetycznej mają być badania i innowacje. UE powinna wieść prym w technologii inteligentnych sieci energetycznych i inteligentnych domów, w transporcie ekologicznym, w czystych paliwach kopalnych oraz w najbezpieczniejszej na świecie energetyce jądrowej. Nowe podejście do badań i innowacji energetycznych ma się opierać na programie „Horyzont 2020” i ma przyspieszyć transformację systemów energetycznych.

Strategia wskazuje również 15 działań, które mają pomóc w tworzeniu unii energetycznej. 

Komisja chce zaproponować dynamiczny, zintegrowany system zarządzania i monitorowania, po to by działania na wszystkich szczeblach faktycznie służyły celom unii energetycznej. 

2. Protokół paryski – przeciwdziałanie zmianie klimatu na świecie po 2020 r. – (COM(2015)81)

Komunikat nakreśla unijną wizję nowej globalnej umowy klimatycznej (zwanej „protokołem paryskim”), która ma zostać przyjęta w grudniu 2015 r. w Paryżu. Konkretnie wytycza cel zakładający 40-procentowe zmniejszenie emisji cieplarnianych do 2030 r. Cel ten został uzgodniony przez Radę Europejską w październiku 2014 r. i zostanie zadeklarowany przez UE do zapisu w protokole paryskim. Cele takie (zwane „zaplanowanymi, ustalonymi na szczeblu krajowym wkładami”) należy zgłaszać ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu do końca marca 2015 r.

Komunikat ponadto:

  • określa, jakie cele ma realizować protokół paryski (np. ograniczenie emisji, zrównoważony rozwój, inwestowanie w niskoemisyjny rozwój odporny na zmianę klimatu)
  • akcentuje, że trzeba rewidować i wzmacniać zobowiązania z protokołu
  • podkreśla, jak ważne są rygorystyczne zasady monitorowania, raportowania, weryfikowania i rozliczania obowiązujące wszystkie strony protokołu
  • wyszczególnia, jak propagować wdrażanie i współpracę (np. przez mobilizowanie finansowania prywatnego i publicznego, przez wspieranie rozwoju i stosowania technologii proklimatycznych)
  • zwraca uwagę, że trzeba przeciwdziałać zmianie klimatu za pomocą innych polityk (takich jak polityka badawczo-rozwojowa).

Komunikat zarysowuje też dalsze działania, które UE powinna podjąć przed grudniowym posiedzeniem w Paryżu.

3. 10-procentowa międzysystemowa łączność elektroenergetyczna do 2020 r. – COM(2015)82

Komunikat proponuje, jak do 2020 r. osiągnąć docelową 10-procentową międzysystemową łączność elektroenergetyczną, czyli jak zrealizować cel zatwierdzony przez Radę Europejską w październiku 2014 r. W komunikacie Komisja koncentruje się na:

  • poprawie sytuacji w 12 państwach członkowskich, w których połączenia międzysystemowe nie sięgają 10% (Irlandia, Włochy, Rumunia, Portugalia, Estonia, Łotwa, Litwa, Wielka Brytania, Hiszpania, Polska, Cypr i Malta)
  • projektach planowanych w ramach rozporządzenia TEN-E i instrumentu „Łącząc Europę”, które pomogą w zwiększeniu połączeń międzysystemowych
  • dostępnych instrumentach finansowania i sposobach ich pełnego wykorzystania do wsparcia projektów dotyczących połączeń międzysystemowych
  • sposobach zacieśniania współpracy regionalnej.

W Radzie

Pierwszej wymiany poglądów na temat unii energetycznej dokonała Rada ds. Transportu, Telekomunikacji i Energii 5 marca 2015 r. Ministrowie energii z zadowoleniem przyjęli propozycje Komisji, podkreślając, jak duże znaczenie mają wewnętrzny rynek energii i zmniejszanie zależności energetycznej. Rada stwierdziła też, że należy przestrzegać kompetencji państw członkowskich w odniesieniu do ich koszyka energetycznego.

Dyskusję kontynuowała Rada ds. Środowiska 6 marca 2015 r. Ministrowie środowiska zaznaczyli, że podstawą dekarbonizacji w unii energetycznej powinny być ramy klimatyczno-energetyczne 2030. Omówili też struktury zarządzania i podkreślili, że nie powinny one powodować obciążeń administracyjnych ani ograniczać swobody państw członkowskich w doborze własnego koszyka energetycznego.

Wyniki debat obu formacji Rady posłużyły Radzie Europejskiej za punkt wyjścia do dyskusji o unii energetycznej 19–20 marca 2015 r.

8 czerwca 2015 r. Rada ds. Transportu, Telekomunikacji i Energii omówiła tworzenie unii energetycznej i przyjęła konkluzje. W konkluzjach wskazała, jak zapewnić konsumentom (prywatnym i biznesowym) bezpieczną, zrównoważoną i niedrogą energię oraz jak mobilizować inwestycje.

Ministrowie energii przedyskutowali wtedy też stan i perspektywy wdrażania strategii bezpieczeństwa energetycznego. Skupili się na zapewnianiu bezpieczeństwa dostaw. Byli zgodni, że ważne są dywersyfikacja tras i źródeł dostaw, współpraca regionalna, kształt rynku energetycznego oraz rozwój infrastruktury.

26 listopada 2015 r. na posiedzeniu Rady ds. TTE ministrowie przyjęli konkluzje o zarządzaniu unią energetyczną. Na ich podstawie Komisja powinna teraz opracować odpowiednie narzędzie zarządzania.

Nowy system pozwoli monitorować wspólne postępy UE w realizowaniu jej celów energetycznych i klimatycznych oraz ogólnych założeń politycznych dla wspomnianych 5 wymiarów unii energetycznej. Przyczyni się on również do powstania spójnego i czytelnego obrazu, który ukaże, w jakim stanie jest unia energetyczna.

Ustalanie programu politycznego UE

W czerwcu 2014 r. Rada Europejska przyjęła program strategiczny wskazujący UE 5 priorytetów działania

W Radzie Europejskiej

Unia energetyczna była 1 z 5 priorytetów strategicznego programu przyjętego przez Radę Europejską 26–27 czerwca 2014 r.  Przywódcy podkreślili w nim rolę unii energetycznej w uniezależnianiu się od importu energii. Potrzebę utworzenia unii energetycznej Rada Europejska podkreśliła ponownie na szczycie 23–24 października 2014 r.

18 grudnia 2014 r. poprosiła Komisję, by przed jej szczytem w marcu 2015 r. przedstawiła kompleksowy wniosek w sprawie unii energetycznej.

Odnośne propozycje Komisji przywódcy omówili szczegółowo na szczycie 19–20 marca 2015 r. W dyskusjach skupili się na konkretnych aspektach pakietu dotyczącego unii energetycznej, zwłaszcza na bezpieczeństwie energetycznym i wewnętrznym rynku energii. Przywódcy postanowili między innymi:

  • przyspieszyć prace nad projektami infrastrukturalnymi w dziedzinie energii elektrycznej i gazu
  • zwiększyć bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej i gazu – poprzez podniesienie efektywności energetycznej, korzystanie z zasobów wewnętrznych oraz stosowanie technologii niskoemisyjnych
  • zadbać o to, by umowy z zewnętrznymi dostawcami gazu były bardziej przejrzyste i w pełni zgodne z unijnymi przepisami o bezpieczeństwie energetycznym
  • tworzyć innowacyjne strategie dla odnawialnych źródeł energii nowej generacji i zwiększać efektywność energetyczną
  • nasilić zabiegi dyplomatyczne z myślą o grudniowym szczycie klimatycznym w Paryżu. 

 

Na szczycie 17–18 grudnia 2015 r. Rada Europejska podkreśliła, jak ważne jest korzystanie z różnych dostawców, źródeł i tras. Takie zróżnicowanie jest jednym z celów unii energetycznej.