Ochrona i propagowanie praw człowieka

W 2000 r. Parlament Europejski, Komisja Europejska i Rada ogłosiły Kartę praw podstawowych UE. Określa ona podstawowe prawa i wolności uznawane przez Unię Europejską.

W 2009 r. wszedł w życie traktat lizboński: prawa, wolności i zasady ujęte w Karcie stały się prawnie wiążące dla UE i jej państw członkowskich przy wdrażaniu unijnych przepisów. Traktat zobowiązuje też Unię do przystąpienia do europejskiej konwencji praw człowieka.

Według traktatu lizbońskiego należy:

  • przestrzegać praw podstawowych wewnątrz UE
  • wspierać i umacniać prawa człowieka działaniami zewnętrznymi – poza UE.

Rada dba o to, by prawa podstawowe były uwzględniane w legislacji i działaniach UE. Propaguje też prawa człowieka w stosunkach z państwami trzecimi i instytucjami międzynarodowymi oraz w negocjacjach dotyczących umów międzynarodowych.

Prawa człowieka w UE

Prawa podstawowe są chronione przekrojowo – na wszystkich polach działalności UE. Muszą je więc w swoich pracach uwzględniać wszystkie organy Rady, bez względu na szczebel czy kompetencje tematyczne.

Organem Rady, który specjalizuje się w problematyce praw podstawowych, jest Grupa Robocza ds. Praw Podstawowych, Praw Obywatelskich i Swobodnego Przepływu Osób (FREMP). Omawia ona wszystkie kwestie bezpośrednio związane z prawami podstawowymi.

Najważniejsze dziedziny prac Rady z punktu widzenia praw podstawowych to:

  • stosowanie Karty praw podstawowych UE
  • przystąpienie UE do europejskiej konwencji praw człowieka.

Stosowanie Karty praw podstawowych UE

Reforma ochrony danych

Ochrona danych osobowych jest według przepisów UE prawem podstawowym. W kwietniu 2016 r. Rada i Parlament Europejski przyjęły pakiet legislacyjny, który ma zreformować i zmodernizować ochronę danych osobowych.

By zapewnić ochronę praw wskazanych w Karcie, UE przyjmuje odpowiednie przepisy. Dotyczą one m.in. prawa do rzetelnego procesu sądowego i prawa do ochrony danych osobowych.

W 2011 r. Rada przyjęła konkluzje określające, na czym polega jej rola w skutecznym stosowaniu Karty. Konkluzje precyzują, w jakich dziedzinach potrzebne jest działanie Rady. Oto 3 z nich:

1. Roczne sprawozdanie Komisji ze stosowania Karty

Co roku wiosną Komisja przedstawia roczne sprawozdanie ze stosowania Karty. Na jego podstawie Rada przeprowadza doroczną debatę i po wymianie poglądów przyjmuje konkluzje na temat sprawozdania. W 2016 r. konkluzje te dotyczyły kilku kwestii, takich jak: popularyzowanie Karty i jej przestrzeganie, problem rasizmu i ksenofobii oraz spójność między politykami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

2. Współpraca z Agencją Praw Podstawowych UE

Rada ściśle współpracuje z Agencją Praw Podstawowych UE. Między innymi:

  • przyjmuje podstawę prawną i wieloletnie ramy działań agencji
  • uwzględnia w swoich pracach roczne sprawozdanie agencji oraz inne przygotowywane przez nią opracowania i raporty.

W 2016 r. Rada odniosła się do tego sprawozdania w konkluzjach dotyczących stosowania Karty w 2015 r.

3. Prawa podstawowe w legislacji

Wszystkie organy przygotowawcze Rady muszą czuwać, by prawa podstawowe znajdowały odzwierciedlenie w omawianych przez nie projektach. W tym celu grupa robocza FREMP i Służba Prawna Rady opracowały wytyczne, jak kontrolować zgodność projektu z prawami podstawowymi. Ostatnia wersja wytycznych pochodzi z 2014 r.

Przystąpienie UE do europejskiej konwencji praw człowieka

Europejska konwencja praw człowieka z 1950 r. została ratyfikowana przez 47 państw Rady Europy. Stroną konwencji są wszystkie państwa UE w liczbie 28.

UE i jej przepisy powinny podlegać tym samym standardom co państwa członkowskie. Dlatego traktat lizboński zobowiązuje Unię do przystąpienia do konwencji. Przystąpienie byłoby finalnym krokiem w ochronie praw podstawowych obywateli UE i wzmocniłoby podstawowe wartości. Podniosłoby też skuteczność przepisów UE i uspójniłoby ochronę praw podstawowych w Europie.

18 grudnia 2014 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że projekt umowy o przystąpieniu jest niezgodny z traktatami UE. W toku są rozmowy o innym rozwiązaniu, które pozwoli dopełnić traktatowego obowiązku i uwzględni wszystkie kwestie poruszone przez Trybunał.

Prawa człowieka poza UE

Przestrzeganie praw człowieka jest zasadniczym elementem stosunków UE z państwami trzecimi i instytucjami międzynarodowymi. Na przykład wszelkie układy i porozumienia podpisywane przez UE muszą być zgodne z prawami człowieka, tak jak je określa Karta praw podstawowych. Dlatego każdy organ Rady, który zajmuje się sprawami zagranicznymi, musi uwzględniać prawa człowieka w swojej pracy.

Propagowanie praw człowieka jest też samo w sobie priorytetem. Podstawą prac UE w tej dziedzinie jest plan działania dotyczący praw człowieka i demokracji przyjęty w lipcu 2015 r. i odnoszący się do okresu 2015–2019.

Organem Rady, który specjalizuje się w problematyce praw człowieka w kontekście spraw zagranicznych, jest Grupa Robocza ds. Praw Człowieka (COHOM).

W dziedzinie propagowania praw podstawowych na zewnątrz Rada przede wszystkim:

  • wyznacza priorytety UE do realizacji na oenzetowskich forach praw człowieka
  • przyjmuje tematyczne wytyczne co do zewnętrznych działań UE
  • rozpoczyna dialog z państwami trzecimi o prawach człowieka
  • przyjmuje roczne sprawozdanie na temat praw człowieka i demokracji.

Priorytety UE do realizacji na forach ONZ

Rada uzgadnia także priorytety, które UE ma realizować na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ.

18 lipca 2016 r. przyjęła priorytety UE na 71. sesję Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Kilka z nich dotyczy praw człowieka.

Rada określa strategiczne priorytety Unii Europejskiej do realizacji na oenzetowskich forach praw człowieka. W tym celu co roku przyjmuje konkluzje, w których wskazuje główne kierunki działania UE na kolejne miesiące. Oto niektóre postulaty na 2017 r.:

  • promować bezpieczne i sprzyjające środowisko, w którym mogą działać organizacje pozarządowe zajmujące się prawami człowieka i obrońcy praw człowieka
  • zadbać o poświęcanie pełnej uwagi tragicznemu stanowi przestrzegania praw człowieka i sytuacji humanitarnej w Syrii
  • akcentować przypadki poważnych naruszeń praw człowieka w związku z konfliktem na wschodzie Ukrainy
  • protestować przeciwko egzekucjom i apelować o zniesienie kary śmierci
  • obstawać przy całkowitym zakazie stosowania tortur bez względu na okoliczności
  • potępiać naruszanie praw człowieka wobec kobiet i dzieci przez ugrupowania terrorystyczne, w tym Daisz i Boko Haram
  • promować wolność religii i wyznania oraz zasadę równości i niedyskryminacji
  • chronić prawa osób ubiegających się o azyl, uchodźców, migrantów i wszelkich przesiedleńców.

Wytyczne tematyczne

Rada sporządza i przyjmuje wytyczne tematyczne. Mają one pomagać UE w zewnętrznych działaniach i praktycznie instruować unijnych urzędników, jak wspierać propagowanie konkretnych praw.

Dialog o prawach człowieka

Unia Europejska prowadzi – za pośrednictwem Służby Działań Zewnętrznych – regularny dialog z państwami trzecimi o prawach człowieka. Dialog taki jest nawiązywany według „Wytycznych UE w sprawie dialogu na temat praw człowieka” przyjętych przez Radę w 2001 r. i ostatnio zaktualizowanych w 2008 r.

Zgodnie z wytycznymi decyzja o nawiązaniu dialogu zależy od wyniku oceny danego państwa pod kątem przestrzegania praw człowieka. Oceny dokonuje Grupa Robocza ds. Praw Człowieka w koordynacji z innymi grupami roboczymi.

Gdy zostaną określone cele do osiągnięcia i zakończą się rozmowy wstępne z danym państwem, Rada podejmuje – w konkluzjach – ostateczną decyzję o rozpoczęciu dialogu.

Sprawozdanie o prawach człowieka i demokracji

Prace i osiągnięcia UE pod względem promowania praw człowieka w działaniach zewnętrznych ilustruje odnośne sprawozdanie, które Rada przyjmuje raz do roku. 20 czerwca 2016 r. przyjęła tematyczną część sprawozdania za 2015 r., 20 września 2016 r. zaś – część poświęconą poszczególnym krajom i regionom.