Ochrona i propagowanie praw człowieka

W 2000 r. Parlament Europejski, Komisja Europejska i Rada ogłosiły Kartę praw podstawowych UE. Określa ona podstawowe prawa i wolności uznawane przez Unię Europejską.

W 2009 r. wszedł w życie traktat lizboński: prawa, wolności i zasady ujęte w Karcie stały się prawnie wiążące dla UE i jej państw członkowskich przy wdrażaniu unijnych przepisów. Traktat zobowiązuje też Unię do przystąpienia do europejskiej konwencji praw człowieka.

Według traktatu lizbońskiego należy:

  • przestrzegać praw podstawowych wewnątrz UE
  • wspierać i umacniać prawa człowieka działaniami zewnętrznymi – poza UE.

Rada dba o to, by prawa podstawowe były uwzględniane w legislacji i działaniach UE. Propaguje też prawa człowieka w stosunkach z państwami trzecimi i instytucjami międzynarodowymi oraz w negocjacjach dotyczących umów międzynarodowych.

Prawa człowieka w UE

Prawa podstawowe są chronione przekrojowo – na wszystkich polach działalności UE. Muszą je więc uwzględniać w swoich pracach wszystkie organy Rady, bez względu na szczebel czy kompetencje tematyczne.

Organem Rady, który specjalizuje się w problematyce praw podstawowych, jest Grupa Robocza ds. Praw Podstawowych, Praw Obywatelskich i Swobodnego Przepływu Osób (FREMP). Omawia ona wszystkie kwestie bezpośrednio związane z prawami podstawowymi.

Najważniejsze dziedziny prac Rady z punktu widzenia praw podstawowych to:

  • stosowanie Karty praw podstawowych UE
  • przystąpienie UE do europejskiej konwencji praw człowieka.

Stosowanie Karty praw podstawowych UE

Reforma ochrony danych

Ochrona danych osobowych jest według przepisów UE prawem podstawowym. W kwietniu 2016 r. Rada i Parlament Europejski przyjęły pakiet legislacyjny, który ma zreformować i zmodernizować ochronę danych osobowych.

By zapewnić ochronę praw wskazanych w Karcie, UE w razie potrzeby przyjmuje odpowiednie przepisy. Dotyczą one np. prawa do rzetelnego procesu sądowego i prawa do ochrony danych osobowych.

W 2011 r. Rada przyjęła konkluzje określające, na czym polega jej rola w skutecznym stosowaniu Karty. Konkluzje precyzują, w jakich dziedzinach potrzebne jest działanie Rady. Oto 3 z nich:

1. Roczne sprawozdanie Komisji ze stosowania Karty

Co roku wiosną Komisja przedstawia roczne sprawozdanie ze stosowania Karty. Na jego podstawie Rada przeprowadza doroczną debatę i po wymianie poglądów przyjmuje konkluzje na temat sprawozdania. W 2016 r. konkluzje te dotyczyły takich kwestii, jak: popularyzowanie Karty i jej przestrzeganie, problem rasizmu i ksenofobii oraz spójność między politykami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

2. Współpraca z Agencją Praw Podstawowych UE

Rada ściśle współpracuje z Agencją Praw Podstawowych UE. Między innymi:

  • przyjmuje podstawę prawną i wieloletnie ramy działań agencji
  • uwzględnia w swoich pracach roczne sprawozdanie agencji oraz inne przygotowywane przez nią opracowania i raporty.

W 2016 r. Rada odniosła się do tego sprawozdania w konkluzjach dotyczących stosowania Karty w 2015 r.

3. Prawa podstawowe w legislacji

Wszystkie organy przygotowawcze Rady muszą czuwać, by prawa podstawowe znajdowały odzwierciedlenie w omawianych przez nie projektach. W tym celu grupa robocza FREMP i Służba Prawna Rady opracowały wytyczne, jak kontrolować zgodność projektu z prawami podstawowymi. Ostatnia wersja wytycznych pochodzi z 2014 r.

Przystąpienie UE do europejskiej konwencji praw człowieka

Europejska konwencja praw człowieka z 1950 r. została ratyfikowana przez 47 państw Rady Europy. Stroną konwencji są wszystkie państwa UE w liczbie 28.

UE i jej przepisy powinny podlegać tym samym standardom co państwa członkowskie. Dlatego traktat lizboński zobowiązuje Unię do przystąpienia do konwencji. Przystąpienie byłoby finalnym krokiem w ochronie praw podstawowych obywateli UE i wzmocniłoby podstawowe wartości. Podniosłoby też skuteczność przepisów UE i uspójniłoby ochronę praw podstawowych w Europie.

18 grudnia 2014 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że projekt umowy o przystąpieniu jest niezgodny z traktatami UE. W toku są rozmowy o innym rozwiązaniu, które pozwoli dopełnić traktatowego obowiązku i uwzględni wszystkie kwestie poruszone przez Trybunał.

Prawa człowieka poza UE

Przestrzeganie praw człowieka jest zasadniczym elementem stosunków UE z państwami trzecimi i instytucjami międzynarodowymi. Na przykład wszelkie układy i porozumienia podpisywane przez UE muszą być zgodne z prawami człowieka, tak jak je określa Karta praw podstawowych. Dlatego każdy organ Rady, który zajmuje się sprawami zagranicznymi, musi uwzględniać prawa człowieka w swojej pracy.

Propagowanie praw człowieka jest też samo w sobie priorytetem. Podstawą prac UE w tej dziedzinie jest plan działania dotyczący praw człowieka i demokracji przyjęty w lipcu 2015 r. i odnoszący się do okresu 2015–2019.

Organem Rady, który specjalizuje się w problematyce praw człowieka w kontekście spraw zagranicznych, jest Grupa Robocza ds. Praw Człowieka (COHOM).

W dziedzinie propagowania praw podstawowych na zewnątrz Rada przede wszystkim:

  • wyznacza priorytety UE do realizacji na oenzetowskich forach praw człowieka
  • przyjmuje tematyczne wytyczne co do zewnętrznych działań UE
  • rozpoczyna dialog z państwami trzecimi o prawach człowieka
  • przyjmuje roczne sprawozdanie na temat praw człowieka i demokracji.

Priorytety UE w ONZ

Rada uzgadnia także priorytety, które UE ma realizować na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ.

17 lipca 2017 r. przyjęła priorytety UE na 72. sesję Zgromadzenia. Kilka z nich dotyczy praw człowieka.

Rada określa strategiczne priorytety Unii Europejskiej do realizacji na oenzetowskich forach praw człowieka. W tym celu co roku przyjmuje konkluzje, w których wskazuje główne kierunki działania UE na kolejne miesiące. Oto niektóre postulaty na 2017 r.:

  • promować bezpieczne i sprzyjające środowisko, w którym mogą działać organizacje pozarządowe zajmujące się prawami człowieka i obrońcy praw człowieka
  • zadbać o poświęcanie pełnej uwagi tragicznemu stanowi przestrzegania praw człowieka i sytuacji humanitarnej w Syrii
  • akcentować przypadki poważnych naruszeń praw człowieka w związku z konfliktem na wschodzie Ukrainy
  • protestować przeciwko egzekucjom i apelować o zniesienie kary śmierci
  • obstawać przy całkowitym zakazie stosowania tortur bez względu na okoliczności
  • potępiać naruszanie praw człowieka wobec kobiet i dzieci przez ugrupowania terrorystyczne, w tym Daisz i Boko Haram
  • promować wolność religii i wyznania oraz zasadę równości i niedyskryminacji
  • chronić prawa osób ubiegających się o azyl, uchodźców, migrantów i wszelkich przesiedleńców.

Wytyczne tematyczne

Rada sporządza i przyjmuje wytyczne tematyczne. Mają one pomagać UE w działaniach zewnętrznych i praktycznie instruować unijnych urzędników, jak wspierać propagowanie konkretnych praw.

Dialog o prawach człowieka

Unia Europejska prowadzi – za pośrednictwem Służby Działań Zewnętrznych – regularny dialog z państwami trzecimi o prawach człowieka. Dialog taki jest nawiązywany według „Wytycznych UE w sprawie dialogu na temat praw człowieka” przyjętych przez Radę w 2001 r. i ostatnio zaktualizowanych w 2008 r.

Zgodnie z wytycznymi decyzja o nawiązaniu dialogu zależy od wyniku oceny danego państwa pod kątem przestrzegania praw człowieka. Oceny dokonuje Grupa Robocza ds. Praw Człowieka w koordynacji z innymi grupami roboczymi.

Gdy zostaną określone cele do osiągnięcia i zakończą się rozmowy wstępne z danym państwem, Rada podejmuje – w konkluzjach – ostateczną decyzję o rozpoczęciu dialogu.

Sprawozdanie o prawach człowieka i demokracji

Prace i osiągnięcia UE pod względem promowania praw człowieka w działaniach zewnętrznych ilustruje odnośne sprawozdanie, które Rada przyjmuje raz do roku. 20 czerwca 2016 r. przyjęła tematyczną część sprawozdania za 2015 r., 20 września 2016 r. zaś – część poświęconą poszczególnym krajom i regionom.