Respons op migratie­crisissen en overmacht­situaties

Respons op crisissituaties

De nieuwe verordening inzake crisis- en overmachtsituaties voorziet in passende procedure­regels, afwijkingen en een snelle activering van solidariteits­mechanismen om situaties zoals de migratiecrisis van 2015 het hoofd te bieden.

De irreguliere binnenkomsten in de EU zijn significant gedaald sinds de piek van de migratiecrisis in 2015.

Het nieuwe instrument zou worden ingeroepen bij een massale toestroom van onderdanen van niet-EU-landen of staatlozen in een EU-land, en wel zo dat:

• het asiel-, opvang- of terugkeer­systeem van een lidstaat niet meer kan functioneren
• de werking van het gemeenschappelijke Europese asiel­stelsel en het EU-migratie­beheer­systeem ernstig wordt verstoord

De lidstaten zouden de mogelijkheid krijgen om af te wijken van bepaalde regels, bijvoorbeeld inzake de registratie van asielverzoeken of de asiel­grensprocedure. De nieuwe regels zijn van toepassing in situaties:

• met een massale toestroom van vluchtelingen in een of meer lidstaten
• waarbij migranten voor politieke doeleinden worden ingezet om de lidstaat van bestemming te overstelpen en te destabiliseren
• van overmacht, zoals een pandemie of een natuurramp

Voor deze uitzonderlijke maatregelen en andere solidariteits­steun is toestemming van de Raad vereist.

Maatregelen

Wanneer een lidstaat met een van de hierboven beschreven situaties wordt geconfronteerd, kan hij toestemming vragen om afwijkingen van de gemeenschappelijke procedures toe te passen of om gebruik te maken van solidariteits­maatregelen.

De Commissie zal de situatie analyseren en, indien deze wordt bevestigd, een uitvoeringsbesluit van de Commissie tot vaststelling van de crisis- of overmachtsituatie aannemen. De Commissie kan ook een uitvoeringsbesluit van de Raad voorstellen.

Zodra de Raad dat besluit aanneemt, kunnen de desbetreffende afwijkingen worden toegepast en kan de lidstaat profiteren van solidariteits­maatregelen. De Commissie is niet alleen belast met het toezicht op en de evaluatie van de situatie, maar kan ook voorstellen het uitvoeringsbesluit van de Raad in te trekken of te verlengen. De ingevoerde maatregelen hebben een looptijd van 3 maanden, die kan worden verlengd tot maximaal 12 maanden.

Termijnen

Om de druk op een EU-land dat te maken krijgt met een massale toestroom van asielzoekers te verlichten, kunnen afwijkende termijnen worden toegepast, bijvoorbeeld voor:

registratie van verzoeken om internationale bescherming: verlenging tot 4 weken

voltooiing van de grensprocedure: verlenging met nog eens 6 weken

verzenden van verzoeken en kennisgevingen en terugnemen van personen waarvoor de lidstaat in crisis verantwoordelijk is, maar die in een andere lidstaat zijn aangetroffen

Afwijkingen

Als verdere uitzondering in crisissituaties kunnen de lidstaten dankzij de nieuwe maatregelen:

• de criteria voor de grensprocedure wijzigen, hetzij om het aantal verzoeken dat aan de grens wordt behandeld te verminderen, hetzij om het gebruik van de grensprocedure uit te breiden zodat alle verzoeken aan de grens worden behandeld, met speciale waarborgen voor kwetsbare groepen
• worden ontheven van hun (in normale omstandigheden geldende) verplichting om asielzoekers waarvoor zij verantwoordelijk zijn, terug te nemen uit een ander EU-land

Solidariteits- en ondersteuningsmaatregelen

Een lidstaat in een crisis­situatie kan andere EU-landen om solidariteits­bijdragen vragen. Deze bijdragen zijn vergelijkbaar met die welke zijn overeengekomen in het kader van de nieuwe verordening asiel- en migratiebeheer:

herplaatsing van asielzoekers en personen die internationale bescherming genieten

financiële bijdragen, ook in derde landen

alternatieve solidariteits­maatregelen zoals capaciteits­opbouw of inzet van personeel

Het algemene doel van deze maatregelen is ervoor te zorgen dat geen enkele lidstaat een onevenredige last moet dragen en dat alle lidstaten voortdurend bijdragen aan solidariteit.

Alleen als de herplaatsings­maatregelen niet alle behoeften van een lidstaat dekken, worden compensaties verplicht. Daarbij neemt een ondersteunende lidstaat de behandeling van asielverzoeken van personen die zich op zijn grondgebied bevinden, maar die normaliter moeten worden teruggenomen door de lidstaat in crisis, op zich. Aangezien in crisissituaties alle behoeften moeten worden gedekt, kan het zijn dat een bepaalde lidstaat meer moet bijdragen dan zijn billijke aandeel, maar in dat geval is die lidstaat gerechtigd om dit in een later stadium te recupereren.

In tijden van crisis bestaat de rol van de EU-solidariteits­coördinator erin herplaatsingen te ondersteunen en een cultuur van paraatheid tussen de lidstaten te bevorderen.

Versnelde procedure

Indien grote groepen verzoekers aankomen vanuit een specifiek land of een specifiek gebied van herkomst, en indien zij waarschijnlijk bescherming behoeven, kan de Commissie een aanbeveling aannemen voor de toepassing van een versnelde procedure.

Deze procedure maakt het mogelijk het persoonlijk onderhoud achterwege te laten en moet binnen minder dan 4 weken worden afgerond.

Werk aan het migratie- en asielpact

Op 4 oktober 2023 kwamen de lidstaten tot een onderhandelings­mandaat voor een verordening betreffende crisissituaties, inclusief situaties waarbij migranten worden geïnstrumentaliseerd, en overmacht op het gebied van migratie en asiel.

Op 20 december 2023 bereikten de Raad en het Europees Parlement een akkoord over deze nieuwe wetgeving voor uitzonderlijke omstandigheden, en over vele andere dossiers in het migratie- en asielpact.

Op 8 februari 2024 bekrachtigden de EU-lidstaten het in december bereikte akkoord over de verschillende wetgevings­handelingen, evenals de 3 wetten waarover Raad en Parlement in 2022 overeenstemming hadden bereikt. Ook keurden zij de geactualiseerde verordening over terugkeer naar de grens goed.

Op 14 mei 2024 keurde de Raad het migratie- en asielpact van de EU goed.

• Migratiebeleid: Raad spreekt mandaat af voor EU-wetgeving over crisissituaties (pers­mededeling, 4 oktober 2023)
• Raad en Parlement bereiken doorbraak bij hervorming EU-asiel- en migratiestelsel (pers­mededeling, 20 december 2023)
• Crisis- en overmachtverordening, 9 februari 2024
• Raad keurt EU-migratie- en asielpact goed (persmededeling, 14 mei 2024)