Hoe de EU omgaat met migratie in crisis- en overmachtsituaties
Wanneer er crisis- of overmachtsituaties zijn die het migratie- en asielstelsel van lidstaten onder druk zetten, bieden de EU-regels de mogelijkheid tot uitzonderlijke maatregelen, flexibiliteit en solidariteit.
Crisis, instrumentalisering en overmacht
De EU-regelgeving bevat specifieke maatregelen voor uitzonderlijke situaties waarin het migratie- en asielstelsel van een lidstaat onder grote druk kan komen staan. Het kan gaan om crisissituaties, waaronder de instrumentalisering van migranten, of om overmacht.
Crisissituaties
Een crisissituatie is een uitzonderlijke situatie waarin onderdanen van derde landen of staatlozen massaal aankomen in een lidstaat, over land, door de lucht of over zee, met inbegrip van mensen die na een opsporings- en reddingsoperatie aan land zijn gezet.
Het belangrijkste criterium is dat de situatie het asiel-, opvang- of terugkeersysteem van een lidstaat buiten werking stelt, met ernstige gevolgen voor de werking van het gemeenschappelijk Europees asielstelsel als geheel.
Instrumentalisering van migranten
Instrumentalisering is de situatie waarbij een niet-EU-land of een vijandige niet-statelijke partij probeert de EU of een lidstaat te destabiliseren, door de migratie van onderdanen van derde landen of staatlozen naar de buitengrenzen van de EU of naar die lidstaat aan te moedigen of vergemakkelijken.
Om als instrumentalisering beschouwd te worden, moeten deze acties een risico vormen voor de essentiële functies van een lidstaat, waaronder de handhaving van de openbare orde en de bescherming van de nationale veiligheid.
Overmacht
We spreken van overmacht wanneer abnormale en onvoorzienbare omstandigheden, waarop een lidstaat geen invloed heeft, leiden tot onontkoombare gevolgen. Voorbeelden hiervan zijn natuurrampen en pandemieën.
Reageren op crisissituaties
Een lidstaat die wordt geconfronteerd met een crisis, instrumentalisering of overmacht, kan om uitzonderlijke maatregelen en aanvullende solidariteit en steun van andere lidstaten en EU-agentschappen verzoeken.
Afhankelijk van de situatie kan er worden afgeweken van bepaalde regels rond de asielprocedure, terwijl vrijwillige solidariteitsmaatregelen het asiel- en migratiebeheer kunnen ondersteunen. De grondrechten en waarborgen die gelden onder het EU-recht blijven van toepassing.
De Europese Commissie beoordeelt de situatie en legt, indien aan de voorwaarden is voldaan, een uitvoeringsbesluit vast waarin een crisis- of overmachtsituatie wordt afgekondigd. Voor bepaalde maatregelen kan de Commissie een uitvoeringsbesluit ter aanneming door de Raad voorstellen.
Zodra het betreffende Raadsbesluit is vastgesteld, kan de lidstaat de toegestane afwijkingen toepassen en gebruikmaken van de toepasselijke solidariteitsmaatregelen.
Solidariteits- en ondersteuningsmaatregelen
Solidariteitsmaatregelen kunnen de vorm aannemen van:
herplaatsing van personen die om internationale bescherming verzoeken en personen die internationale bescherming genieten
financiële bijdragen, met inbegrip van steun in niet-EU-landen
alternatieve solidariteitsmaatregelen, zoals capaciteitsopbouw, inzet van personeel of andere operationele ondersteuning
Deze maatregelen moeten voorkomen dat er onevenredig veel druk komt te staan op het asiel- en migratiestelsel van een lidstaat, en ervoor zorgen dat alle lidstaten bijdragen aan solidariteit.
Verantwoordelijkheidscompensatie
Als herplaatsing en andere solidariteitsmaatregelen niet alle behoeften dekken, kan compensatie van verantwoordelijkheid plaatsvinden. In dat geval kan een bijdragende lidstaat de verantwoordelijkheid op zich nemen voor asielaanvragen waarvoor normaliter de lidstaat die met de crisis wordt geconfronteerd verantwoordelijk zou zijn.
Dit kan betekenen dat de lidstaat meer bijdraagt dan zijn gevraagde aandeel, en met alle extra bijdragen wordt rekening gehouden bij toekomstige solidariteitsbijdragen.
Afwijken van gebruikelijke grens- en asielprocedures
Bepaalde termijnen kunnen worden verlengd en er kunnen specifieke afwijkingen van de normale asiel- en grensprocedures worden toegestaan. Deze maatregelen bieden extra flexibiliteit en beschermen tegelijkertijd de rechten van aanvragers.
Afhankelijk van de situatie kan het gaan om:
- meer tijd voor het registreren van verzoeken om internationale bescherming – tot 4 weken in plaats van 7 dagen
- meer tijd om de grensprocedure af te ronden – tot 18 weken in plaats van 12
- langere termijnen om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor een asielaanvraag
- afwijking van de werkingssfeer van de grensprocedure, of een uitbreiding ervan
In uitzonderlijk ernstige situaties met massale aankomsten kan een lidstaat ook tijdelijk worden ontheven van bepaalde terugnameverplichtingen, indien zijn asielstelsel dreigt te bezwijken.
In situaties van instrumentalisering kan de grensprocedure worden toegepast op een bredere groep aanvragers, terwijl er waarborgen blijven bestaan voor bepaalde groepen, waaronder kinderen jonger dan 12 jaar, gezinsleden en personen met specifieke procedurele of opvangbehoeften.
Zie ook
Asylum and migration management
Migratie- en asielpact
Laatst bijgewerkt: 24 september 2026
