Reakcja na kryzysy migracyjne i sytuacje spowodowane siłą wyższą

Reakcja na sytuacje kryzysowe

Nowe rozporządzenie o sytuacjach kryzysowych i sytuacjach spowodowanych działaniem siły wyższej przewiduje odpowiednie przepisy proceduralne, odstępstwa i szybkie uruchamianie mechanizmów solidarnościowych w reakcji na sytuacje kryzysowe, takie jak kryzys migracyjny z 2015 r.

Od roku 2015, na który przypadło apogeum kryzysu migracyjnego, nieuregulowana migracja do UE znacznie zmalała.

Nowy instrument ma dotyczyć masowego napływu obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców do państwa UE, który miałby taką skalę i taki charakter, że:

• uniemożliwiałby funkcjonowanie systemu azylowego, recepcyjnego lub powrotowego danego państwa członkowskiego
• mógłby mieć poważne konsekwencje dla funkcjonowania wspólnego europejskiego systemu azylowego i unijnego systemu zarządzania migracją.

Państwa członkowskie będą mogły odstępować od niektórych przepisów, na przykład dotyczących rejestracji wniosków azylowych lub granicznej procedury azylowej. Nowe przepisy mają zastosowanie w sytuacjach:

• wiążących się z masowym napływem uchodźców do co najmniej jednego państwa członkowskiego
• instrumentalnego traktowania migrantów do celów politycznych i zablokowania zdolności docelowego państwa członkowskiego lub jego zdestabilizowania
• działania siły wyższej (takiej jak pandemia Covid-19) lub klęski żywiołowej.

Na te wyjątkowe środki oraz inne wsparcie solidarnościowe będzie najpierw musiała zgodzić się Rada.

Środki

W przypadku gdy państwo członkowskie stanie w obliczu którejś z wyżej opisanych sytuacji, może wystąpić o pozwolenie na zastosowanie odstępstw od wspólnych procedur lub na skorzystanie ze środków solidarnościowych.

Komisja przeanalizuje sytuację i jeśli zostanie ona potwierdzona, przyjmie decyzję wykonawczą stwierdzającą zaistnienie sytuacji kryzysowej lub spowodowanej siła wyższą. Komisja może też zaproponować decyzję wykonawczą Rady.

Po przyjęciu tej decyzji przez Radę można będzie już stosować odpowiednie odstępstwa, a państwo członkowskie będzie mogło korzystać z odpowiednich środków solidarnościowych. Komisja ma nie tylko za zadanie monitorować sytuację i dokonywać jej przeglądu – może także zaproponować uchylenie lub przedłużenie obowiązywania decyzji wykonawczej Rady. Wprowadzone środki mogą być stosowane przez 3 miesiące. Okres ten można wydłużyć do maksymalnie 12 miesięcy.

Terminy

Aby zmniejszyć presję na państwo UE doświadczające masowego napływu osób ubiegających się o azyl, wprowadza się następujące odstępstwa od tych terminów.

Terminy dokonania pewnych czynności można wydłużyć. Na przykład:

rejestrowanie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej – do 4 tygodni

ukończenie procedury granicznej – o dodatkowe 6 tygodni

wysyłanie wniosków i powiadomień oraz przyjmowanie z powrotem osób, za które odpowiedzialne jest państwo członkowskie doświadczające sytuacji kryzysowej, ale które znajdują się w innym państwie członkowskim.

Odstępstwa

Dodatkowo w sytuacjach kryzysowych dzięki nowym środkom państwa członkowskie będą mogły:

• zmienić kryteria procedury granicznej: ograniczyć liczbę wniosków, które są rozpatrywane na granicy albo rozszerzyć stosowanie procedury granicznej, tak by wszystkie wnioski były rozpatrywane na granicy, z ustanowieniem specjalnych zabezpieczeń dla grup szczególnie wrażliwych
• zostać zwolnione z obowiązku przyjmowania z powrotem osób ubiegających się o azyl, za które są odpowiedzialne, z innego państwa UE (czego wymaga się w normalnych okolicznościach).

Środki solidarnościowe i środki wsparcia

Państwo członkowskie, które znajduje się w sytuacji kryzysowej, może zwrócić się do innych państw UE o wkłady solidarnościowe. Wkłady te są podobne do wkładów uzgodnionych w nowym rozporządzeniu o zarządzaniu azylem i migracją:

relokacja osób ubiegających się o azyl i osób korzystających z ochrony międzynarodowej

wkłady finansowe, w tym w państwach trzecich

alternatywne środki solidarnościowe, takie jak budowanie zdolności czy delegowanie personelu.

Środki te mają ogólnie zapewnić, by żadne państwo członkowskie nie było nadmiernie obciążone i by wszystkie państwa członkowskie stale wykazywały się solidarnością.

Jedynie w sytuacji, gdy relokacja nie pokrywa wszystkich potrzeb danego państwa członkowskiego, obowiązkowa staje się kompensacja odpowiedzialności. Wówczas państwo członkowskie udzielające wsparcia przejmuje odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosków o udzielenie azylu od osób, które znajdują się na jego terytorium i które w normalnych okolicznościach powinny zostać przyjęte z powrotem przez państwo członkowskie doświadczające sytuacji kryzysowej. Ponieważ w sytuacji kryzysowej pokryte muszą zostać wszystkie potrzeby, możliwe jest, że dane państwo członkowskie będzie musiało wnieść wkład większy niż przypadający na nie w ramach sprawiedliwego podziału, jednak w takim przypadku to państwo członkowskie będzie miało prawo zrekompensować sobie ten wkład na późniejszym etapie.

W czasach kryzysu rolą koordynatora UE ds. solidarności jest wspieranie relokacji i propagowanie stanu gotowości wśród państw członkowskich.

Przyspieszona procedura

W przypadku gdy z danego kraju lub regionu pochodzenia przybywają liczne grupy wnioskodawców i istnieje prawdopodobieństwo, że będą one potrzebować ochrony, Komisja może przyjąć zalecenie dotyczące zastosowania przyspieszonej procedury.

Procedura ta pozwala pominąć przesłuchanie i powinna zostać zakończona w ciągu nie więcej niż czterech tygodni.

Prace nad paktem o migracji i azylu

4 października 2023 r. państwa członkowskie uzgodniły mandat do negocjacji dotyczących rozporządzenia o sytuacjach kryzysowych (w tym instrumentalizacji migracji) i o sytuacjach spowodowanych siłą wyższą w dziedzinie migracji i azylu.

20 grudnia 2023 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły porozumienie w sprawie nowych przepisów dotyczących nadzwyczajnych okoliczności oraz kilku innych aktów wchodzących w skład paktu o migracji i azylu.

8 lutego 2024 r. przedstawiciele państw członkowskich UE zatwierdzili porozumienie z grudnia oraz trzy akty prawne, co do których Rada i Parlament porozumiały się już w 2022 r. Zatwierdzili również zaktualizowane rozporządzenie o granicznej procedurze powrotu.

14 maja 2024 r. Rada przyjęła unijny pakt o migracji i azylu.

• Polityka migracyjna: Rada uzgadnia mandat co do unijnych przepisów o sytuacjach kryzysowych (komunikat prasowy z 4 października 2023)
• Przełomowe porozumienie Rady i Parlamentu co do reformy systemu azylowo-migracyjnego UE (komunikat prasowy z 20 grudnia 2023)
• Rozporządzenie o sytuacjach kryzysowych i spowodowanych siłą wyższą (9 lutego 2024)
• Rada przyjmuje unijny pakt o migracji i azylu (komunikat prasowy z 14 maja 2024)