Jak UE zarządza migracją w sytuacjach kryzysowych i spowodowanych siłą wyższą
Przepisy UE przewidują środki nadzwyczajne, elastyczność i solidarność, gdy sytuacje kryzysowe lub sytuacje spowodowane siłą wyższą obciążają systemy migracyjne i azylowe państw członkowskich.
Kryzys, instrumentalizacja i siła wyższa
Przepisy UE przewidują konkretne środki na wypadek sytuacji wyjątkowych, które mogą znacznie obciążać system migracyjny i azylowy państwa członkowskiego. Sytuacje takie to na przykład kryzys, w tym instrumentalizacja migrantów, lub siła wyższa.
Sytuacje kryzysowe
Sytuacja kryzysowa to sytuacja wyjątkowa, w której do państwa członkowskiego masowo napływają – drogą lądową, powietrzną lub morską – obywatele państw spoza UE lub bezpaństwowcy, w tym osoby sprowadzane na ląd w następstwie operacji poszukiwawczo-ratowniczych.
Kluczowym kryterium jest to, że sytuacja ta paraliżuje system azylowy, system przyjmowania lub system powrotów danego państwa członkowskiego, wywołując poważne konsekwencje dla funkcjonowania całości wspólnego europejskiego systemu azylowego.
Instrumentalizacja migrantów
Instrumentalizacja to sytuacja, w której państwo spoza UE lub wrogi podmiot niepaństwowy zachęcają obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców do przemieszczania się na granice zewnętrzne UE lub do jednego z państw członkowskich lub pomagają im w tym w celu destabilizacji UE lub tego państwa członkowskiego.
Działanie takie jest uznawane za instrumentalizację tylko wtedy, gry zagraża podstawowym funkcjom państwa członkowskiego, w tym utrzymaniu porządku publicznego lub ochronie bezpieczeństwa narodowego.
Sytuacje związane z siłą wyższą
Siła wyższa odnosi się do nadzwyczajnych i nieprzewidywalnych okoliczności, na które państwo członkowskie nie ma wpływu i których skutków nie można uniknąć. Mogą to być na przykład klęski żywiołowe i pandemie.
Reagowanie na sytuacje kryzysowe
Gdy państwo członkowskie staje w obliczu kryzysu, instrumentalizacji lub siły wyższej, może zwrócić się do innych państw członkowskich i agencji UE o środki nadzwyczajne oraz dodatkową solidarność i wsparcie.
W zależności od sytuacji można wprowadzić odstępstwa od niektórych zasad procedur azylowych, a zarządzanie azylem i migracją można wesprzeć poprzez dobrowolne środki solidarnościowe. Nie przestają obowiązywać prawa podstawowe i gwarancje przewidziane w prawie UE.
Komisja Europejska ocenia sytuację i, jeżeli spełnione są określone warunki, przyjmuje decyzję wykonawczą stwierdzającą sytuację kryzysową lub sytuację spowodowaną działaniem siły wyższej. W przypadku niektórych środków Komisja może zaproponować decyzję wykonawczą, którą przedstawia do przyjęcia Radzie.
Po przyjęciu takiej decyzji Rady państwo członkowskie może stosować dozwolone odstępstwa i korzystać z odpowiednich środków solidarnościowych.
Środki solidarnościowe i środki wsparcia
Środki solidarnościowe to na przykład:
relokacja osób ubiegających się o ochronę międzynarodową i osób korzystających z ochrony międzynarodowej
wkłady finansowe, w tym wsparcie udzielane w państwach spoza UE
alternatywne środki solidarnościowe, takie jak budowanie zdolności, delegowanie personelu lub inne wsparcie operacyjne
Środki te mają zdjąć nieproporcjonalny ciężar z systemu azylowego i migracyjnego danego państwa członkowskiego, a jednocześnie zapewnić solidarność wszystkich państw członkowskich.
Kompensacje odpowiedzialności
Jeżeli relokacja i inne środki solidarnościowe nie pokrywają wszystkich zidentyfikowanych potrzeb, można stosować kompensację odpowiedzialności. Polega ona na tym, że za wnioski o udzielenie azylu, za które normalnie odpowiedzialne byłoby państwo członkowskie stojące w obliczu kryzysu, odpowiedzialność przejmuje inne państwo.
Może to oznaczać przejęcie większej liczby wniosków niż przewidziano dla tego państwa, przy czym wszelkie dodatkowe działania będą uwzględniane w przyszłych wkładach solidarnościowych.
Odstępstwa od procedur granicznych i azylowych
Niektóre terminy można przedłużyć, a do zwykłych procedur azylowych i granicznych można zastosować szczególne odstępstwa. Pozwala to na większą elastyczność, a jednocześnie chroni prawa osób ubiegających się o ochronę międzynarodową.
W zależności od sytuacji środki te mogą polegać na:
- przedłużeniu czasu na rejestrację wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej – z siedmiu dni do maksymalnie czterech tygodni
- przedłużeniu czasu na zakończenie procedury granicznej – z 12 do 18 tygodni
- przedłużeniu czasu na ustalenie, które państwo członkowskie jest odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o azyl
- odstępstwach od procedury granicznej lub rozszerzeniu jej zakresu.
W wyjątkowo poważnych sytuacjach masowego napływu, jeżeli istnieje ryzyko paraliżu systemu azylowego państwa członkowskiego, może ono również zostać tymczasowo zwolnione z niektórych obowiązków w zakresie wtórnego przyjmowania osób.
W przypadku instrumentalizacji procedura graniczna może mieć zastosowanie do szerszej grupy osób ubiegających się o ochronę międzynarodową, z zachowaniem gwarancji dla niektórych grup, w tym dzieci poniżej 12 roku życia, członków rodziny i osób o szczególnych potrzebach proceduralnych lub potrzebach w zakresie przyjmowania.
Więcej informacji
Asylum and migration management
Pakt o migracji i azylu
Ostatnia aktualizacja: 24 września 2026
