Konkluzje Rady Unii Europejskiej i państw członkowskich zebranych w Radzie w sprawie wzmacniania reakcji wymiaru sprawiedliwości na radykalizację skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem

ODNOTOWUJĄC, że radykalizacja skutkująca terroryzmem i brutalnym ekstremizmem z uwagi na swój wielowymiarowy i dynamiczny charakter powoduje istotne, ewoluujące wyzwania, które należy podjąć także na szczeblu wymiaru sprawiedliwości, i że w pierwszej kolejności powinny zrobić to państwa członkowskie, ale w stosownych przypadkach powinno w tym pomóc również skoordynowane, zgodne z Traktatami wsparcie na szczeblu europejskim; 

PRZYPOMINAJĄC, że w czerwcu 2014 r. w ramach strategii UE w dziedzinie walki z terroryzmem ^[1] Rada przyjęła zmienioną strategię UE w walce z radykalizacją postaw i werbowaniem terrorystów^[2], a w grudniu 2014 r.^[3] i w czerwcu 2015 r.^[4] oświadczyła, że zapobieganie tym zjawiskom i walka z nimi powinny być priorytetami przyszłych działań; 

PRZYPOMINAJĄC, że Rada Europejska w oświadczeniu z dnia 12 lutego 2015 r.^[5] zwróciła uwagę na konieczność podjęcia inicjatyw resocjalizacyjnych w kontekście wymiaru sprawiedliwości w celu przeciwdziałania – także w więzieniach – czynnikom radykalizacji skutkującej terroryzmem i brutalnym ekstremizmem; 

OPIERAJĄC SIĘ NA dyskusjach ministrów sprawiedliwości o skutecznej reakcji wymiaru sprawiedliwości na radykalizację skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, po których to dyskusjach przyjęto wspólne oświadczenie ryskie z 29–30 stycznia 2015 r., oraz na debatach przeprowadzonych podczas obiadu ministrów w dniu 13 marca 2015 r., a także na wynikach niedawnej konferencji ministerialnej z dnia 19 października 2015 r. poświęconej temu tematowi; 

UWZGLĘDNIAJĄC FAKT, że w komunikacie Komisji pt. „Zapobieganie radykalizacji prowadzącej do terroryzmu i brutalnego ekstremizmu: wzmocnienie działań UE”^[6], w europejskiej agendzie bezpieczeństwa z kwietnia 2015 r.^[7] oraz w konkluzjach Rady z czerwca 2015 r. w sprawie odnowionej strategii bezpieczeństwa wewnętrznego^[8] do priorytetów działań na kolejne lata zaliczono demobilizację, resocjalizację i de-/antyradykalizację; 

Rada Unii Europejskiej i państwa członkowskie zebrane w Radzie 

UZNAJĄ, że aby skutecznie radzić sobie z radykalizacją skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, należy przyjąć podejście międzysektorowe i wielodyscyplinarne, uwzględniając wszystkie aspekty: zapobieganie, dochodzenie, ściganie, skazywanie, resocjalizację i reintegrację; 

UZNAJĄ, że w tym celu należy zadbać o właściwe skoordynowanie i synergię działań wszystkich stosownych zainteresowanych podmiotów publicznych i prywatnych, w szczególności prokuratorów i sędziów, z wykorzystaniem obowiązujących instrumentów prawnych i polityk oraz z pełnym poszanowaniem praworządności i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej; 

NALEŻYCIE UWZGLĘDNIAJĄC zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego; 

ŚWIADOME, że należy mieć na względzie zarówno zróżnicowane potrzeby i zagrożenia lokalne, krajowe systemy prawne, struktury wymiaru sprawiedliwości, jak i różnorodne zaangażowane strony i podmioty, i że należy zastosować podejście jednostkowe; 

STWIERDZAJĄ zatem, że do reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych na radykalizację skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem mogłyby się przyczynić wymienione poniżej działania; APELUJĄ do wszystkich stosownych zainteresowanych podmiotów o podjęcie właściwych działań, o ile i gdzie to możliwe, a także ZWRACAJĄ UWAGĘ na zasadniczą rolę podmiotów lokalnych; 

1.         Struktura i organizacja systemów pozbawiania wolności

-     Państwa członkowskie: wdrożyć rozważną i adekwatną politykę zapobiegania radykalizacji w więzieniach skutkującej terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, dostosowaną do sytuacji krajowej i do potrzeb osób zaangażowanych, która będzie mogła zawierać elementy, takie jak np. 

• stworzenie narzędzi oceny ryzyka i narzędzi wczesnego wykrywania oznak radykalizacji oraz usprawnienie wymianę informacji między ogniwami wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych
• zapewnienie odpowiedniej liczby dobrze wyszkolonych przedstawicieli religijnych w więzieniach oraz udzielanie wsparcia pracownikom socjalnym i doradcom
• oferowanie osadzonym w wiezieniach możliwości uczenia się i rozwijania umiejętności krytycznego myślenia
• umożliwienie tworzenia bezpiecznego środowiska więziennego, w którym można by prowadzić skuteczne programy resocjalizacji i reintegracji, mając przy tym na uwadze stopień respektu i interakcji między personelem więziennym a osadzonymi
• w tym kontekście kontynuowanie prac nad poprawą warunków przetrzymywania – zgodnie z zasadami i pracami Rady Europy w tej dziedzinie;

 -     W tym kontekście państwa członkowskie: korzystać z wniosków, sprawdzonych rozwiązań i zaleceń sieci RAN, a zwłaszcza jej grupy roboczej ds. więzień i probacji, przedstawionych niedawno w dokumencie zbiorczym z października 2015 r. pt. "Dealing with radicalisation in the prison and probation context" (Wobec radykalizacji w kontekście więziennym i probacyjnym); 

-     RAN: nadal stanowić platformę wymiany sprawdzonych rozwiązań w tej dziedzinie oraz przyczynić się do przeglądu podręcznika Austrii, Francji i Niemiec z 2008 r. na temat sposobów radzenia sobie, zwłaszcza w więzieniach, z radykalizacją skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem; 

-     Państwa członkowskie: w stosownym przypadku opracowywać programy deradykalizacji, demobilizacji, resocjalizacji w więzieniach w ramach przygotowań do zwolnienia oraz programy promujące reintegrację po zwolnieniu; 

-     Państwa członkowskie: korzystać z Centrum Doskonałości RAN i z jego oferty, by na żądanie wspomagać je w tworzeniu takich programów. 

2.      Środki alternatywne lub uzupełniające wobec ścigania lub pozbawienia wolności

-     Państwa członkowskie: podjąć kwestię zagranicznych bojowników terrorystycznych w sposób wielodyscyplinarny i całościowy, który w stosownym przypadku obejmie dzielenie się odpowiednimi informacjami przez organy ścigania, służby bezpieczeństwa, prokuraturę, a w stosownym przypadku organy lokalne i pracowników socjalnych; można w tym celu stworzyć wielodyscyplinarne organy lub metody pracy lub też w inny sposób zadbać o zintegrowane traktowanie konkretnych przypadków; 

-     Państwa członkowskie: wykorzystać pełen potencjał ECRIS, a Komisja: przedłożyć wniosek w sprawie przedłużenia ECRIS na obywateli państw trzecich; 

-     Państwa członkowskie: rozważyć w ramach krajowej struktury wymiaru sprawiedliwości i z wykorzystaniem możliwości, które daje system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych (dla nieletnich), adekwatne, jednostkowe podejście oparte na odpowiedniej ocenie ryzyka należycie uwzględniającej bezpieczeństwo wewnętrzne i bezpieczeństwo publiczne i obejmujące środki, w stosownych przypadkach, alternatywne lub uzupełniające wobec ścigania lub pozbawienia wolności na wszystkich etapach postępowania, w tym resocjalizację, m.in. jako jeden z warunków probacji lub zawieszenia wyroku pozbawienia wolności; 

-     Państwa członkowskie: rozważyć wykorzystanie i dalsze rozwinięcie narzędzi oceny ryzyka przeznaczonych dla wymiaru sprawiedliwości, które można by stosować podczas rozważania wyżej wspomnianych środków alternatywnych lub uzupełniających i które opierałoby się na podejściu indywidualnym i dawało możliwość przeprowadzania ponownej oceny w regularnych odstępach czasu – z uwagi na to, że deradykalizacja jest procesem dynamicznym; w tym kontekście korzystać z dotychczasowych prac Rady Europy i Międzynarodowego Centrum ds. Zwalczania Terroryzmu (ICCT). 

3.      Integracja, resocjalizacja i reintegracja

-     Państwa członkowskie: za pomocą ukierunkowanych środków prewencyjnych starać się przeciwdziałać czynnikom radykalizacji skutkującej terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, opracowując prospójnościowe działania i programy, w tym w dziedzinie edukacji, promujące prawa podstawowe, praworządność, demokrację oraz sprzyjające włączeniu społecznemu, tolerancji i pluralizmowi społeczeństw; 

-     Organy lokalne, krajowe, europejskie i międzynarodowe, razem ze społeczeństwem obywatelskim: opracować metody i narzędzia przełamywania stereotypów oraz alternatywne narracje skierowane do różnych grup docelowych, w tym poprzez tworzenie sieci i publicznych miejsc dialogu; 

-   W tym kontekście państwa członkowskie przy wsparciu Komisji i zainteresowanych agencji UE: zająć się w szczególności wykorzystywaniem internetu do celów radykalizacji i rekrutacji terrorystycznej oraz internetową mową nienawiści, która generuje strach, szerzy błędne wyobrażenia i stereotypy uderzające w konkretne społeczności i grupy oraz skłania do przemocy i nienawiści, w szczególności poprzez rozwijanie, także wraz z dostawcami usług internetowych, współpracy w dziedzinie komunikacji strategicznej oraz, w stosownych przypadkach np. jednostek ds. zgłaszania podejrzanych treści w internecie – dalej wpierać jednostkę Europolu ds. zgłaszania podejrzanych treści w internecie i Zespół Doradczy ds. Strategicznej Komunikacji w sprawie Syrii;  

-     Państwa członkowskie: wdrożyć środki dostosowane do sytuacji lokalnej i indywidualnej, umożliwiające resocjalizację, deradykalizację lub demobilizację w więzieniach i poza nimi oraz reintegrację społeczną powracających i tych, którym uniemożliwiono podróż; 

-     Państwa członkowskie: zaangażować ofiary, zresocjalizowanych byłych zagranicznych bojowników terrorystycznych oraz pracowników socjalnych, społeczności i rodziny; 

-     Państwa członkowskie: dzielić się doświadczeniami i sprawdzonymi rozwiązaniami w dziedzinie resocjalizacji, deradykalizacji i demobilizacji w więzieniach i poza nimi; 

-     Państwa członkowskie: korzystać z Centrum Doskonałości RAN i z jego oferty, by na żądanie wspomagać je w tworzeniu takich programów. 

4.         Szkolenia

-     Państwa członkowskie: zapewnić środki na odpowiednie szkolenia dla wszystkich podmiotów (personel więzienny, kuratorzy, wymiar sprawiedliwości itp.) mających do czynienia ze zradykalizowanymi brutalnymi ekstremistami lub z osobami zagrożonymi radykalizacją – w sposób trwały, wielodyscyplinarny i z wykorzystaniem wsparcia dostępnego na szczeblu UE i na szczeblu międzynarodowym; 

-     Europejska Sieć Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN), CEPOL i korzystając z wiedzy fachowej Eurojustu, Centrum Doskonałości RAN oraz, w stosownych przypadkach, Organizacji Europejskich Służb Probacyjnych (CEP) oraz organizacji EuroPris: wspierać państwa członkowskie szeregiem szkoleń (kursy tradycyjne, seminaria internetowe, wymiana personelu) dla wszystkich ogniw wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych mających do czynienia z terroryzmem; w tym kontekście szczególną uwagę należy poświecić metodologii oceny ryzyka oraz tworzeniu programów resocjalizacji, korzystaniu z rozwiązań alternatywnych wobec pozbawienia wolności, a także podobnym szkoleniom dla podmiotów spoza wymiaru sprawiedliwości mającym do czynienia z osobami zradykalizowanymi. 

5.         Zbieranie doświadczeń w drodze monitorowania i wymiany sprawdzonych rozwiązań

-     Eurojust: kontynuować monitorowanie trendów i wydarzeń – z użyciem Monitora Skazań za Terroryzm (TCM) – co do stosownych ram legislacyjnych i stosownego orzecznictwa państw członkowskich względem terroryzmu i brutalnej radykalizacji, w tym co do stosowania rozwiązań alternatywnych wobec ścigania i pozbawienia wolności, a tym samym przyczyniać się do dalszego rozwijania polityki karnej wobec zagranicznych bojowników terrorystycznych; 

-     Eurojust, RAN (poprzez swoje grupy robocze oraz Centrum Doskonałości), EJTN, a w stosownym przypadku Europol, a także CEP i EuroPris: sprzyjać wymianie istniejących krajowych rozwiązań i wynikających z nich doświadczeń i korzystać przy tym także z prac innych stosownych organów (zwłaszcza UNICRI^[9] i GCTF[^10]) nad reakcją wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych na radykalizację skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, zwłaszcza w kwestiach, o których mowa w pkt 1–4: 

• struktura i organizacja ośrodków przetrzymywania
• narzędzia oceny ryzyka przeznaczone dla sędziów i prokuratorów oraz personelu więziennego do oceny stopnia zagrożenia stwarzanego przez zagranicznych bojowników terrorystycznych i osoby powracające
• system klasyfikacyjny pozwalający jak najwłaściwiej zakwalifikować indywidualne przypadki
• środki alternatywne lub uzupełniające wobec ścigania lub pozbawienia wolności, a zwłaszcza programy resocjalizacji w więzieniach i poza nimi
• współpraca stosownych zaangażowanych podmiotów w ramach wymiaru sprawiedliwości i poza nim, w tym szkolenia
• polityka karna wobec zagranicznych bojowników terrorystycznych
• użycie internetu i platform społecznościowych.

 6.         Finansowanie

 -     Komisja: ułatwić powyższe działania poprzez zapewnienie unijnych środków finansowych na programy szkoleniowe dla zaangażowanych podmiotów oraz na konkretne projekty – zgodnie z regułami stosownych programów finansowych;

 -     Komisja: udostępnić państwom członkowskim środki finansowe, aby mogły tworzyć programy deradykalizacji/resocjalizacji zarówno w więzieniach, jak i do zastosowania w postępowaniu karnym – zwłaszcza w pierwszej kolejności poprzez kopiowanie użytecznych sprawdzonych rozwiązań z państw członkowskich – oraz wspierać tworzenie takich programów przez Centrum Doskonałości RAN; 

-     Państwa członkowskie: zrealizować konkretne projekty służące lepszemu wdrożeniu ustawodawstwa z zakresu przeciwdziałania rasizmowi i ksenofobii, w tym poprzez szkolenie sędziów, prokuratorów i policji; Komisja udostępni w tym celu specjalne środki finansowe;

 -     Państwa członkowskie: wspierać organizacje społeczeństwa obywatelskiego w celu promowania tolerancji oraz zwalczania przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści, w tym poprzez opracowywanie z pomocą Komisji narracji alternatywnych do zastosowania w internecie;

 -     Komisja: za pomocą Europejskiego Funduszu Społecznego sprzyjać pomyślnej realizacji polityk integracji społecznej;

 -     Państwa członkowskie: zachęcać zaangażowane podmioty, w tym podmioty wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, organy lokalne i społeczeństwo obywatelskie, do pełnego wykorzystania dostępnych środków finansowych;

 -     Powyższe działania należy przeprowadzić w granicach zasobów finansowych przewidzianych w wieloletnich ramach finansowych; kwestie te należy uwzględnić podczas śródokresowego przeglądu tych ram.

 7.         Wymiar zewnętrzny

 -     UE : propagować środki reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych na radykalizację skutkującą terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, na szczeblu międzynarodowym, oraz pomagać w tym względzie partnerom z państw trzecich, z należytym uwzględnieniem miejscowych warunków oraz obaw związanych z bezpieczeństwem publicznym i ochroną.

 ZWRACAJĄ SIĘ do prezydencji, Komisji i koordynatora UE ds. zwalczania terroryzmu, by w stosownym przypadku i w stosownym terminie przedstawili Radzie sprawozdanie z realizacji niniejszych konkluzji.

^[1]14469/4/05
^[2] 9956/14 
^[3] 16526/14 
^[4] 9951/15
^[5]SN 10/15
^[6]5451/14
^[7] 8293/15
^[8]9798/15
^[9] Międzyregionalny Instytut ONZ ds. Badań nad Przestępczością i Wymiarem Sprawiedliwości.
^[10] Światowe Forum na rzecz Zwalczania Terroryzmu.