Wolność prasy i wypowiedzi: Rada uzgadnia stanowisko w sprawie powództw tłumiących debatę publiczną

Państwa członkowskie UE wypracowały wspólne stanowisko (podejście ogólne) co do projektu przepisów, które będą chronić dziennikarzy i obrońców praw człowieka przed ewidentnie bezpodstawnymi powództwami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi. Strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej („powództwa SLAPP”) to nasilające się zjawisko, które polega na uciszaniu osób wypowiadających się na temat kwestii leżących w interesie publicznym.

Wolność wypowiedzi i wolne media mają kluczowe znaczenie dla funkcjonowania naszych europejskich demokracji i naszych wolnych i otwartych społeczeństw. Wypracowane dziś podejście ogólne umożliwi skuteczniejszą ochronę dziennikarzy, obrońców praw człowieka i innych osób, które biorą udział w debacie publicznej.

Gunnar Strömmer, szwedzki minister sprawiedliwości

Projekt dyrektywy wprowadzi gwarancje proceduralne przeciwko takim powództwom w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne.

Ochrona dziennikarzy i obrońców praw człowieka

Osobom, przeciwko którym zostanie wytoczone powództwo SLAPP, będzie przysługiwać szereg gwarancji proceduralnych i środków ochrony:

• zabezpieczenie finansowe: sąd może zobowiązać powoda, tj. osobę lub firmę, które wniosły powództwo SLAPP, do zapewnienia zabezpieczenia na pokrycie kosztów postępowania
• wczesne oddalenie: po odpowiednim zbadaniu powództwa sędzia może postanowić o jego oddaleniu – jako ewidentnie bezpodstawnego – na jak najwcześniejszym etapie postępowania; jeżeli złożono wniosek o wczesne oddalenie, powód będzie musiał udowodnić, że powództwo nie jest ewidentnie bezpodstawne
• koszty: ponieważ często celem powództw SLAPP jest finansowe zniszczenie dziennikarza, sąd może postanowić o obciążeniu powoda kosztami postępowania, w tym kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez ofiarę powództwa SLAPP
• kary: w przypadku postępowania sądowego stanowiącego nadużycie sąd może postanowić o nałożeniu odstraszających kar lub innych odpowiednich środków na stronę, która wszczęła postępowanie.

Orzeczenia wydawane w państwach trzecich

Jeżeli osoba mieszkająca w UE jest objęta postępowaniem w sprawie powództwa SLAPP prowadzonym w państwie trzecim, państwa członkowskie UE muszą odmówić uznania i wykonania orzeczenia wydanego w takiej sprawie, jeżeli w danym państwie członkowskim orzeczenie to zostałoby uznane za ewidentnie bezpodstawne lub za stanowiące nadużycie.

Kontekst i dalsze kroki

Powództwa SLAPP są zazwyczaj wytaczane przez wpływowe podmioty, grupy lobbystyczne, korporacje i organy państwowe. Celem tych powództw jest cenzurowanie, zastraszanie i uciszanie krytyków poprzez obciążanie ich kosztami obrony prawnej, dopóki nie zrezygnują z krytyki lub sprzeciwu.

Powództwa SLAPP są najczęściej wymierzone przeciwko dziennikarzom i obrońcom praw człowieka. Mogą również dotyczyć innych osób biorących udział debacie publicznej, np. badaczy i nauczycieli akademickich.

Rosnąca liczba powództw SLAPP została udokumentowana zarówno w szeregu sprawozdań na temat praworządności, w których bada się sytuację w zakresie praworządności w państwach członkowskich UE, jak i w wielu analizach przeprowadzonych przez Radę Europy.

Dzisiejsze porozumienie w sprawie wspólnego stanowiska pozwoli Radzie rozpocząć dyskusje z Parlamentem Europejskim w celu uzgodnienia ostatecznego brzmienia dyrektywy.