Unijne procedury azylowe i graniczne

Jak działają unijne procedury azylowe?

Pakt o migracji i azylu ustanawia wspólne unijne ramy prawne w obu tych dziedzinach. Ma zapewniać, aby wnioski o azyl były rozpatrywane zgodnie ze wspólnymi standardami w całej UE. Dzięki temu unijny system będzie bardziej skuteczny i przewidywalny.

Kluczowym elementem paktu jest rozporządzenie o procedurze azylowej, które określa sposób rozpatrywania wniosków o ochronę międzynarodową. Wprowadza też przepisy dotyczące procedur na granicach zewnętrznych UE.

Razem przepisy te wskazują sposób rejestracji i rozpatrywania wniosków, prawa i obowiązki osób ubiegających się o azyl, szczególne gwarancje proceduralne dla osób wymagających szczególnego traktowania, takich jak małoletni bez opieki, oraz przypadki, w których na granicy stosuje się specjalne procedury.

Unijne przepisy zawierają też szczególne ustalenia dotyczące sytuacji kryzysowych i sytuacji spowodowanych działaniem siły wyższej. Umożliwiają stosowanie odstępstw – w wyjątkowych okolicznościach i przez jak najkrótszy okres.

Ubieganie się o azyl

Rozporządzenie o procedurze azylowej określa sposób rozpatrywania wniosków o ochronę międzynarodową. Ma sprawić, że procedury azylowe będą bardziej sprawiedliwe i skuteczne, a jednocześnie zmniejsza zachęty do przemieszczania się między państwami UE w celu ubiegania się o azyl.

Rozporządzenie określa jasne zasady i terminy dla każdego etapu procedury. Doprecyzowano w nim kroki od zadeklarowania chęci ubiegania się o ochronę międzynarodową po rejestrację i formalne złożenie wniosku. Wniosek można zazwyczaj złożyć w ciągu 21 dni od rejestracji. Decyzję standardowo wydaje się w ciągu sześciu miesięcy, chociaż w pewnych okolicznościach okres ten może zostać przedłużony o dodatkowe sześć miesięcy. W procedurze przyspieszonej decyzję należy podjąć w terminie trzech miesięcy. W rozporządzeniu określono również terminy na ustalenie niedopuszczalności wniosku. Zależnie od okoliczności wynoszą one od 10 dni do dwóch miesięcy.

Ponadto w rozporządzeniu:

określono obowiązki osób ubiegających się o azyl w zakresie współpracy z władzami i konsekwencje w przypadku niewywiązania się z tych obowiązków
przewidziano szczególne gwarancje proceduralne dla osób wymagających szczególnego traktowania, takich jak małoletni bez opieki
wzmocniono środki zapobiegające nadużyciom i wtórnemu przemieszczaniu się, w tym szczegółowe przepisy dotyczące składania kolejnych wniosków i osób ubiegających się o azyl w więcej niż jednym kraju UE
doprecyzowano, kiedy wniosek można uznać za niedopuszczalny, w tym kiedy zastosowanie mają koncepcje bezpiecznego kraju trzeciego lub kraju pierwszego azylu
ściślej powiązano ze sobą procedurę azylową i procedurę powrotową, aby decyzji odmawiającej udzielenia azylu mogła towarzyszyć decyzja nakazująca powrót, a odwołania od obu decyzji mogły być rozpatrywane w tych samych terminach.

Procedury azylowe na granicach

Procedura azylowa na granicach umożliwia państwom UE rozpatrywanie niektórych wniosków o azyl na granicach zewnętrznych UE lub w ich pobliżu, bez zezwalania wnioskodawcy na wjazd na terytorium Unii. Procedura ta jest obowiązkowa w szczególnych przypadkach, w tym gdy osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową wprowadziła organy w błąd, jest uznawana za zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego lub pochodzi z państwa o niskim wskaźniku przyznawania ochrony międzynarodowej – czyli z państwa, którego obywatele rzadko otrzymują ochronę, więc szanse na jej uzyskanie są niewielkie.

Procedura azylowa na granicach może trwać do 12 tygodni. W przypadku odrzucenia wniosku wnioskodawca zostanie skierowany do powrotowej procedury granicznej, która może trwać kolejne 12 tygodni. Procedura ta ma ułatwić szybkie przeprowadzenie powrotu osób, które nie mają prawa pobytu w UE.

Procedura graniczna może być stosowana tylko wtedy, gdy państwo członkowskie posiada wystarczające zdolności do rozpatrywania wniosków o azyl i przeprowadzania powrotów, w tym odpowiednią infrastrukturę i przeszkolony personel. Odpowiednia zdolność na poziomie UE wynosi 30 000 miejsc, podzielonych na zdolności krajowe.

Procedura azylowa na granicach i powrotowa procedura graniczna są ze sobą ściśle powiązane, ale podlegają odrębnym unijnym przepisom. Powrotowa procedura graniczna została ustanowiona w rozporządzeniu jej poświęconym, które jest częścią wspólnych unijnych przepisów powrotowych.

Prawa i obowiązki osób ubiegających się o azyl

Unijne przepisy określają standardy dotyczące praw i obowiązków osób ubiegających się o ochronę międzynarodową oraz zapewniają gwarancje w trakcie całej procedury azylowej.

Osoby ubiegające się o azyl mają prawo do:

otrzymania na czas jasnych informacji o przysługujących im warunkach i prawach oraz o sposobach składania wniosku o azyl
dostępu do tłumaczenia ustnego i bycia wysłuchanym podczas przesłuchania w ramach rozpatrywania ich wniosku
nieodpłatnego doradztwa prawnego na administracyjnym etapie postępowania, a także do nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego zastępstwa prawnego w postępowaniu odwoławczym
pozostania w państwie UE odpowiedzialnym za rozpatrzenie wniosku na czas jego rozpatrywania, z zastrzeżeniem warunków określonych w unijnych przepisach.

Przepisy te zapewniają również dodatkowe gwarancje dla osób o szczególnych potrzebach proceduralnych, w tym dla małoletnich bez opieki i rodzin z dziećmi.

W trakcie całej procedury azylowej należy przestrzegać praw podstawowych. Państwa UE muszą przestrzegać Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i zasady non-refoulement, chroniącej przed odesłaniem do kraju, w którym odsyłanym groziłoby prześladowanie lub poważna krzywda. Za pomocą niezależnego mechanizmu monitoruje się również poszanowanie praw podstawowych podczas kontroli przesiewowej i procedury azylowej na granicy.

Bezpieczne kraje

Unijne przepisy azylowe wprowadzają dwie dodatkowe koncepcje, które mogą mieć również wpływ na sposób rozpatrywania wniosku o azyl. Chodzi o bezpieczne kraje trzecie i bezpieczne kraje pochodzenia.

Bezpieczne kraje trzecie

Koncepcja bezpiecznego kraju trzeciego umożliwia państwu UE uznanie wniosku o azyl za niedopuszczalny, jeżeli osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową mogła się o nią ubiegać w bezpiecznym kraju poza UE i o ile się do niej kwalifikuje – mogłaby otrzymać taką ochronę. Kraj trzeci uznaje się za bezpieczny, jeżeli osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową może uzyskać dostęp do skutecznej ochrony, w tym prawo do pozostania, odpowiedni poziom życia, opiekę zdrowotną i edukację oraz ochronę do czasu znalezienia trwałego rozwiązania.

Koncepcję tę stosuje się w przypadku, gdy istnieje związek między osobą ubiegającą się o ochronę międzynarodową a państwem trzecim, gdy osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową przejechała tranzytem przez to państwo lub gdy istnieje porozumienie lub uzgodnienie zapewniające rozpatrzenie w tym państwie wniosku o azyl takiej osoby. Koncepcja ta nie może być stosowana na podstawie takiego porozumienia lub uzgodnienia w przypadku małoletnich bez opieki.

Bezpieczne kraje pochodzenia

Koncepcję bezpiecznego kraju pochodzenia stosuje się do krajów, w których – jak się uznaje – ludzie są zasadniczo chronieni przed prześladowaniem lub poważną krzywdą. Wnioski obywateli tych państw mogą być rozpatrywane w procedurze przyspieszonej.

24 lutego 2026 r. Rada i Parlament Europejski podpisały rozporządzenie zawierające pierwszy ogólnounijny wykaz bezpiecznych krajów pochodzenia. Znalazły się w nim Bangladesz, Egipt, Indie, Kolumbia, Kosowo, Maroko i Tunezja. Kraje kandydujące do członkostwa w UE są również uznawane za bezpieczne kraje pochodzenia na poziomie Unii, z zastrzeżeniem pewnych wyjątków, takich jak Ukraina. Obecnie krajami tymi są Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Gruzja, Macedonia Północna, Mołdawia, Serbia i Turcja.

Państwa członkowskie mogą prowadzić własne wykazy, w których uwzględnią dodatkowe kraje.