Διαδικασίες της ΕΕ για το άσυλο και τα σύνορα

Πώς λειτουργούν οι διαδικασίες ασύλου στην ΕΕ

Το σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο θεσπίζει ένα κοινό πλαίσιο της ΕΕ για το άσυλο και τη μετανάστευση. Στόχος του είναι να διασφαλίσει ότι οι αιτήσεις ασύλου διεκπεραιώνονται σύμφωνα με κοινά πρότυπα σε ολόκληρη την ΕΕ, καθιστώντας έτσι το σύστημα πιο αποτελεσματικό και προβλέψιμο.

Βασική πτυχή του συμφώνου είναι ο κανονισμός για τη διαδικασία ασύλου, ο οποίος καθορίζει τον τρόπο διεκπεραίωσης των αιτήσεων διεθνούς προστασίας. Εισάγει επίσης κανόνες για τις διαδικασίες στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ.

Από κοινού, οι διατάξεις αυτές καθορίζουν τον τρόπο καταχώρισης και εξέτασης των αιτήσεων, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των αιτούντων άσυλο, ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις για τα ευάλωτα άτομα, όπως οι ασυνόδευτοι ανήλικοι, και πότε εφαρμόζονται ειδικές διαδικασίες στα σύνορα.

Οι κανόνες της ΕΕ προβλέπουν επίσης ειδικές ρυθμίσεις για καταστάσεις κρίσης ή ανωτέρας βίας, επιτρέποντας την εφαρμογή παρεκκλίσεων σε εξαιρετικές περιστάσεις και για το συντομότερο αναγκαίο χρονικό διάστημα.

Υποβολή αίτησης ασύλου

Ο κανονισμός για τη διαδικασία ασύλου καθορίζει τη διαδικασία εξέτασης των αιτήσεων διεθνούς προστασίας. Αποσκοπεί στο να καταστήσει τις διαδικασίες ασύλου πιο δίκαιες και αποτελεσματικές, μειώνοντας παράλληλα τα κίνητρα για μετακινήσεις μεταξύ των χωρών της ΕΕ με σκοπό την αίτηση ασύλου.

Ο κανονισμός προβλέπει σαφείς κανόνες και προθεσμίες για κάθε στάδιο της διαδικασίας. Αποσαφηνίζει τα στάδια που μεσολαβούν από την έκφραση της επιθυμίας για διεθνή προστασία έως την καταχώριση και την επίσημη υποβολή της αίτησης. Οι αιτούντες έχουν κατά κανόνα προθεσμία 21 ημερών μετά την καταχώριση για να υποβάλουν την αίτησή τους. Η απόφαση θα πρέπει, κατά κανόνα, να εκδίδεται εντός έξι μηνών, αν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να παραταθεί κατά έως και έξι επιπλέον μήνες. Στο πλαίσιο της ταχείας διαδικασίας, η απόφαση θα πρέπει να λαμβάνεται εντός τριών μηνών. Ο κανονισμός ορίζει επίσης προθεσμίες για την αξιολόγηση του κατά πόσον μια αίτηση είναι απαράδεκτη, οι οποίες κυμαίνονται από 10 ημέρες έως δύο μήνες, ανάλογα με τις περιστάσεις.

Επίσης, ο κανονισμός:

καθορίζει τις υποχρεώσεις των αιτούντων άσυλο για συνεργασία με τις αρχές και προβλέπει συνέπειες σε περίπτωση μη εκπλήρωσης των εν λόγω υποχρεώσεων
προβλέπει ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις για ευάλωτα άτομα, όπως οι ασυνόδευτοι ανήλικοι
ενισχύει τα μέτρα για την πρόληψη της κατάχρησης και των δευτερογενών μετακινήσεων, συμπεριλαμβανομένων ειδικών κανόνων για μεταγενέστερες αιτήσεις και για άτομα που υποβάλλουν αίτηση ασύλου σε περισσότερες από μία χώρες της ΕΕ
διευκρινίζει πότε μια αίτηση μπορεί να θεωρηθεί απαράδεκτη, μεταξύ άλλων όταν εφαρμόζονται οι έννοιες της ασφαλούς τρίτης χώρας ή της πρώτης χώρας ασύλου
συνδέει στενότερα τις διαδικασίες ασύλου και επιστροφής, ώστε μια απορριπτική απόφαση επί αίτησης ασύλου να μπορεί να συνοδεύεται από απόφαση επιστροφής και οι προσφυγές κατά αμφότερων των αποφάσεων να μπορούν να διεκπεραιώνονται εντός των ίδιων προθεσμιών

Διαδικασίες ασύλου στα σύνορα

Η διαδικασία ασύλου στα σύνορα επιτρέπει στις χώρες της ΕΕ να εξετάζουν ορισμένες αιτήσεις ασύλου στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ ή κοντά σε αυτά, χωρίς να επιτρέπουν στον αιτούντα να εισέλθει στο έδαφός τους. Η διαδικασία είναι υποχρεωτική σε ορισμένες περιπτώσεις, μεταξύ άλλων όταν ο αιτών έχει παραπλανήσει τις αρχές, θεωρείται ότι συνιστά κίνδυνο για την ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη ή προέρχεται από χώρα με χαμηλό ποσοστό αναγνώρισης διεθνούς προστασίας, με αποτέλεσμα οι πιθανότητες να του χορηγηθεί διεθνής προστασία να είναι χαμηλές.

Η διαδικασία ασύλου στα σύνορα μπορεί να διαρκέσει έως και 12 εβδομάδες. Εάν μια αίτηση απορριφθεί, ο αιτών θα παραπέμπεται στη διαδικασία επιστροφής στα σύνορα, η οποία μπορεί να διαρκέσει έως και 12 επιπλέον εβδομάδες. Η διαδικασία αυτή αποσκοπεί στη διευκόλυνση της ταχείας επιστροφής των ατόμων που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.

Η διαδικασία στα σύνορα μπορεί να εφαρμόζεται μόνον όταν το κράτος μέλος διαθέτει επαρκή ικανότητα, συμπεριλαμβανομένων κατάλληλων υποδομών και εκπαιδευμένου προσωπικού, για την επεξεργασία των αιτήσεων ασύλου και των επιστροφών. Η επαρκής ικανότητα σε επίπεδο ΕΕ ορίζεται σε 30.000 θέσεις, κατανεμημένες σε εθνικές ικανότητες.

Οι διαδικασίες ασύλου και επιστροφής στα σύνορα συνδέονται στενά μεταξύ τους, αλλά διέπονται από χωριστούς κανόνες της ΕΕ. Η διαδικασία επιστροφής στα σύνορα θεσπίζεται με τον κανονισμό για τη διαδικασία επιστροφής στα σύνορα, ο οποίος αποτελεί μέρος των κοινών κανόνων της ΕΕ για την επιστροφή.

Δικαιώματα και υποχρεώσεις των αιτούντων άσυλο

Οι κανόνες της ΕΕ καθορίζουν πρότυπα για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ατόμων που αναζητούν διεθνή προστασία και παρέχουν εγγυήσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου.

Οι αιτούντες άσυλο έχουν το δικαίωμα:

να λαμβάνουν σαφή και έγκαιρη ενημέρωση σχετικά με τη διαδικασία, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους, καθώς και σχετικά με τον τρόπο υποβολής αίτησης
να έχουν πρόσβαση σε διερμηνεία και τη δυνατότητα ακρόασης στο πλαίσιο προσωπικής συνέντευξης, ως μέρος της εξέτασης της αίτησής τους
να έχουν πρόσβαση σε δωρεάν νομική καθοδήγηση κατά το διοικητικό στάδιο της διαδικασίας, καθώς και σε δωρεάν νομική συνδρομή και εκπροσώπηση κατά τη διάρκεια προσφυγής
να παραμένουν στην αρμόδια χώρα της ΕΕ κατά τη διάρκεια εξέτασης της αίτησής τους, με την επιφύλαξη των προϋποθέσεων που καθορίζονται στο δίκαιο της ΕΕ

Οι κανόνες παρέχουν επίσης πρόσθετες εγγυήσεις για τα άτομα με ειδικές διαδικαστικές ανάγκες, συμπεριλαμβανομένων των ασυνόδευτων ανηλίκων και των οικογενειών με παιδιά.

Τα θεμελιώδη δικαιώματα πρέπει να γίνονται σεβαστά καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου. Οι χώρες της ΕΕ πρέπει να συμμορφώνονται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και την αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία προστατεύει τα άτομα από την επιστροφή σε χώρα στην οποία θα αντιμετώπιζαν διώξεις ή κίνδυνο σοβαρής βλάβης. Ένας ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολουθεί επίσης τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια του ελέγχου διαλογής και της διαδικασίας ασύλου στα σύνορα.

Ασφαλείς χώρες

Οι κανόνες της ΕΕ για το άσυλο προβλέπουν δύο πρόσθετες έννοιες που μπορούν επίσης να επηρεάσουν τον τρόπο εξέτασης μιας αίτησης ασύλου: τις έννοιες ασφαλείς τρίτες χώρες και ασφαλείς χώρες καταγωγής.

Ασφαλείς τρίτες χώρες

Η έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας επιτρέπει σε χώρα της ΕΕ να θεωρήσει μια αίτηση ασύλου απαράδεκτη, εάν ο αιτών θα μπορούσε να είχε ζητήσει και, εφόσον πληρούσε τις σχετικές προϋποθέσεις, να είχε λάβει διεθνή προστασία σε ασφαλή χώρα εκτός ΕΕ. Μια τρίτη χώρα μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής όταν ο αιτών μπορεί να έχει πρόσβαση σε αποτελεσματική προστασία, συμπεριλαμβανομένων του δικαιώματος παραμονής, επαρκούς βιοτικού επιπέδου, υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης, καθώς και προστασίας έως ότου βρεθεί βιώσιμη λύση.

Η έννοια εφαρμόζεται επίσης όταν υπάρχει σύνδεση μεταξύ του αιτούντος και της τρίτης χώρας, όταν ο αιτών έχει διέλθει από τη χώρα ή όταν μια συμφωνία ή ρύθμιση διασφαλίζει ότι η αίτηση ασύλου του αιτούντος θα εξεταστεί εκεί. Η έννοια δεν μπορεί να εφαρμόζεται βάσει μιας τέτοιας συμφωνίας ή ρύθμισης στην περίπτωση ασυνόδευτων ανηλίκων.

Ασφαλείς χώρες καταγωγής

Η έννοια της ασφαλούς χώρας καταγωγής εφαρμόζεται σε χώρες όπου, κατά γενικό κανόνα, θεωρείται ότι τα άτομα προστατεύονται από διώξεις ή σοβαρή βλάβη. Οι αιτήσεις υπηκόων των εν λόγω χωρών μπορούν να εξετάζονται στο πλαίσιο ταχείας διαδικασίας.

Στις 24 Φεβρουαρίου 2026 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υπέγραψαν τον κανονισμό με τον πρώτο κατάλογο ασφαλών χωρών καταγωγής σε επίπεδο ΕΕ, ο οποίος καλύπτει το Μπανγκλαντές, την Κολομβία, την Αίγυπτο, την Ινδία, το Κόσοβο, το Μαρόκο και την Τυνησία. Οι υποψήφιες προς ένταξη στην ΕΕ χώρες χαρακτηρίζονται επίσης, σε επίπεδο ΕΕ, ως ασφαλείς χώρες καταγωγής, με την επιφύλαξη ορισμένων εξαιρέσεων, όπως η Ουκρανία. Σε αυτές περιλαμβάνονται επί του παρόντος η Αλβανία, η Βόρεια Μακεδονία, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η Γεωργία, το Μαυροβούνιο, η Μολδαβία, η Σερβία και η Τουρκία.

Τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν δικούς τους εθνικούς καταλόγους με πρόσθετες χώρες.