EU-respons op terrorisme
Terrorismebestrijding is een topprioriteit voor de EU. De lidstaten werken nauw samen om terroristische aanslagen te voorkomen en burgers veilig te houden.
Terrorismebestrijding: een topprioriteit
In reactie op de aanslagen die Europa vanaf 2015 troffen, heeft de EU verschillende antiterrorismemaatregelen genomen.
Hoewel de verantwoordelijkheid voor misdaadbestrijding en veiligheid vooral bij de lidstaten ligt, hebben de aanslagen van de afgelopen jaren aangetoond dat veiligheid ook een gezamenlijke taak is. De EU draagt bij tot de bescherming van haar burgers door de lidstaten een forum voor samenwerking en coördinatie te bieden.
In 2015 brachten de EU-leiders een gezamenlijke verklaring uit als leidraad voor het werk van de EU en de lidstaten. Daarin werd opgeroepen tot specifieke maatregelen op 3 gebieden:
- veiligheid van de burgers garanderen
- radicalisering voorkomen en waarden veiligstellen
- samenwerken met onze internationale partners
In november 2020, na de terreuraanslagen in Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk, besloten de EU-ministers van Binnenlandse Zaken hun gezamenlijke inspanningen tegen terrorisme verder op te voeren. Daarbij wordt niet geraakt aan de gedeelde EU-waarden, zoals democratie, gerechtigheid en vrijheid van meningsuiting.
In december 2020 herhaalden de EU-leiders dat zij verenigd zijn in de strijd tegen radicalisering, terrorisme en gewelddadig extremisme.
EU-definitie van terrorisme
Volgens het EU-recht zijn terroristische misdrijven daden die worden gepleegd met als doel:
- een bevolking ernstig angst aan te jagen
- de overheid of een internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling te verrichten of na te laten
- de politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of te vernietigen
Voorkomen van radicalisering
Radicalisering is geen nieuw verschijnsel, maar is de afgelopen jaren wel een ernstigere bedreiging geworden.
Door het internet kunnen terroristen nu gemakkelijker over grenzen heen communiceren, waardoor de terroristische propaganda en de verspreiding van extremisme zijn toegenomen.
In april 2021 nam de EU een verordening aan om de verspreiding van terroristische online-inhoud aan te pakken. De nieuwe regels gelden vanaf 7 juni 2022.
De autoriteiten in de lidstaten zullen hostingbedrijven kunnen bevelen om terroristische inhoud binnen 1 uur te verwijderen of te blokkeren.
Verspreiding van terroristische online-inhoud aanpakken (Infographic)
EU-terroristenlijst
Na de aanslagen van 11 september 2001 stelde de EU een lijst op van bij terroristische daden betrokken personen, groepen en entiteiten tegen wie beperkende maatregelen van kracht zijn. De lijst wordt regelmatig, ten minste om de 6 maanden, opnieuw bekeken.
Vanaf september 2016 kan de EU zelf sancties opleggen aan IS/Da'esh en Al Qaida en aan personen en entiteiten die banden met hen hebben of hen ondersteunen.
Uitwisselen van informatie
Een goede informatie-uitwisseling tussen rechtshandhavings-, justitiële en inlichtingendiensten in de lidstaten is cruciaal om terrorisme te bestrijden, buitenlandse strijders op te sporen en georganiseerde misdaad aan te pakken.
De EU heeft maatregelen genomen om de uitwisseling van informatie tussen de EU-landen te verbeteren. De meest recente zijn:
- een kader voor de interoperabiliteit van EU-informatiesystemen dat moet helpen om grenzen, veiligheid en migratie te beheren (2019)
- een update van het Schengeninformatiesysteem dat politiediensten en grenswachters gebruiken om signaleringen van gezochte of vermiste personen en voorwerpen te delen (2018)
- een richtlijn inzake persoonsgegevens van passagiers, met regels voor de doorgifte en verwerking van persoonsgegevens van vliegtuigpassagiers (2016)
- een nieuw Europees Centrum voor terrorismebestrijding binnen Europol om de informatie-uitwisseling tussen nationale politiediensten te ondersteunen (2016)
Zo zullen interoperabele databanken de veiligheid in Europa verhogen (Infographic)
EU-coördinator terrorismebestrijding
Na de aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 namen de EU‑leiders een verklaring over de bestrijding van terrorisme aan. Ze spraken onder andere af een EU‑coördinator voor terrorismebestrijding aan te wijzen.
Deze coördinator regelt de samenwerking bij terrorismebestrijding in de EU, monitort de uitvoering van de EU-strategie voor terrorismebestrijding en verbetert de communicatie tussen de EU en niet-EU-landen.
Droogleggen van terrorismefinanciering
Witwaspraktijken en de financiering van terrorisme ondermijnen het financiële stelsel van de EU en de veiligheid van haar burgers.
Daarom gelden er sinds 2018 strengere antiwitwasregels in de EU. Door deze regels is het moeilijker geworden om illegale geldstromen te verbergen onder fictieve bedrijfslagen en zijn de controles van riskante niet-EU-landen aangescherpt. Daarnaast is ook de rol van financiële toezichthouders versterkt en zijn de toegang tot en de uitwisseling van informatie verbeterd.
Controle op vuurwapens
In 2017 nam de Raad een richtlijn aan om de controle op de aankoop en het bezit van wapens aan te scherpen. Daarmee werden de mazen in de wet gedicht die terroristen gebruikten om omgebouwde wapens in te zetten.
De richtlijn bevat maatregelen voor betere tracering van wapens, en strengere regels voor de aankoop en het bezit van de gevaarlijkste vuurwapens.
In juni 2019 nam de Raad nieuwe regels aan die precursoren voor explosieven moeilijker verkrijgbaar maken voor het grote publiek en ervoor zorgen dat verdachte transacties in de hele toeleveringsketen worden gemeld.
Precursoren voor explosieven zijn chemische stoffen die voor legitieme doeleinden kunnen worden gebruikt, maar die ook kunnen worden misbruikt om op een illegale manier zelf explosieven te maken.
Digitalisering van justitiële samenwerking
Steeds meer criminelen en terroristen gebruiken technologie om misdrijven te plannen en te plegen. Autoriteiten vertrouwen daarom steeds meer op elektronisch bewijsmateriaal om hen op te sporen en te veroordelen. De EU werkt aan nieuwe regels om te zorgen voor efficiëntere grensoverschrijdende toegang tot elektronisch bewijsmateriaal.
Het is cruciaal dat er in de strijd tegen terroristische misdrijven in de hele EU gebruik kan worden gemaakt van digitale instrumenten in strafrechtelijke procedures. Er ontstaan immers steeds nieuwe veiligheidsdreigingen en de technologische ontwikkelingen volgen elkaar snel op.
- Informatie-uitwisseling over terrorisme: voorlopig akkoord tussen Raadsvoorzitterschap en Parlement (persmededeling, 14 december 2022)
- Digitaal Europa: Raad neemt nieuwe regels aan ter modernisering van justitiële samenwerking (persmededeling, 4 november 2020)
- Gerechtelijk register voor terrorismebestrijding (Eurojust)
Maatregelen tegen buitenlandse terroristische strijders
Naar schatting 4000 tot 5000 EU-onderdanen zijn sinds 2011 afgereisd, of hadden plannen om af te reizen, naar conflictgebieden - voornamelijk in Irak en Syrië - om zich aan te sluiten bij terroristische groeperingen zoals IS/Da'esh. 30% van hen is ondertussen weer teruggekeerd naar eigen land. De kwestie van buitenlandse strijders staat al jaren hoog op de politieke agenda van de EU.
In maart 2017 nam de Raad een richtlijn terrorismebestrijding aan. De nieuwe regels verstevigen het EU-rechtskader voor het voorkomen van terreuraanslagen en het tegengaan van het fenomeen van buitenlandse terroristische strijders. De richtlijn stelt bepaalde handelingen strafbaar, waaronder:
- training volgen of reizen voor terroristische doeleinden
- die reizen organiseren of vergemakkelijken
- financiële middelen voor terroristische groeperingen of activiteiten verstrekken of inzamelen
In maart 2017 nam de EU ook een verordening tot wijziging van de Schengengrenscode aan. Met de nieuwe regels zijn lidstaten verplicht alle personen, ook EU-burgers en hun gezinsleden, systematisch te controleren aan de hand van relevante databanken wanneer zij de EU-buitengrenzen oversteken.
Samenwerking met niet-EU-landen
De veiligheid van de EU en haar burgers hangt rechtstreeks samen met wat er buiten Europa gebeurt. In 2015 besloot de Raad het externe optreden ter bestrijding van terrorisme te versterken, met name in het Middellandse Zeegebied, het Midden‑Oosten, de Golfregio, Noord‑Afrika en de Sahel:
- de samenwerking met belangrijke partners wordt versterkt
- er komen nieuwe projecten voor capaciteitsopbouw
- de maatregelen tegen radicalisering en gewelddadig extremisme worden geïntensiveerd
De Raad nam in 2014 de EU-strategie inzake terrorismebestrijding en buitenlandse strijders aan, waarin de nadruk ligt op Syrië en Irak. De strategie omvat verschillende prioritaire gebieden, waaronder een betere samenwerking met niet-EU-landen om rekruteringsnetwerken en buitenlandse strijders op te sporen.
In juni 2020 herhaalde de Raad vastbesloten te zijn EU-burgers te beschermen tegen terrorisme en gewelddadig extremisme. De Raad pleitte er daarom voor het externe EU-optreden inzake terrorismebestrijding te versterken op de volgende prioritaire gebieden:
- geografische regio's, waaronder de Westelijke Balkan, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Sahel en de Hoorn van Afrika
- thematische gebieden, waaronder mensenrechten, de rechtsstaat, preventie van radicalisering die tot gewelddadig extremisme leidt en financiering van terrorisme
Wat doet de EU tegen terrorisme?
Ontdek hoe de EU-landen in de afgelopen 20 jaar steeds nauwer zijn gaan samenwerken bij terrorismebestrijding: niet alleen voorkomen dat terroristen wapens kopen of bommen maken, maar ook en vooral trachten radicalisering tegen te gaan.
Laatst bijgewerkt: 30 januari 2025