Reakcja UE na terroryzm
Walka z terroryzmem należy do priorytetów UE. Państwa członkowskie ściśle ze sobą współpracują, by zapobiegać zamachom terrorystycznymi i chronić obywateli.
Walka z terroryzmem jako priorytet UE
W odpowiedzi na serię zamachów, do których doszło od 2015 r., Unia Europejska przyjęła różnorodne środki mające powstrzymać terroryzm.
Choć walka z terroryzmem i zapewnianie bezpieczeństwa są w pierwszej kolejności domeną państw członkowskich, zamachy terrorystyczne z ostatnich lat pokazały, że jest to też wspólne zadanie wymagające zbiorowych działań. UE pomaga chronić swoich obywateli, ponieważ zapewnia państwom członkowskim główne forum współpracy i koordynacji działań.
W 2015 r. unijni przywódcy wydali wspólne oświadczenie, by wskazać UE i jej państwom członkowskim kierunek prac. Zaapelowali o konkretne kroki w trzech dziedzinach:
- zapewnianie bezpieczeństwa obywatelom
- zapobieganie radykalizacji i ochrona wartości
- współpraca z partnerami międzynarodowymi.
W listopadzie 2020 r. w związku z zamachami terrorystycznymi we Francji, w Niemczech i Austrii unijni ministrowie spraw wewnętrznych postanowili jeszcze bardziej zintensyfikować wspólne działania w walce z terroryzmem, bez narażania na szwank wspólnych wartości UE, takich jak demokracja, sprawiedliwość i wolność słowa.
W grudniu 2020 r. unijni przywódcy potwierdzili, że są jednomyślni w walce z radykalizacją, terroryzmem i brutalnym ekstremizmem.
Unijna definicja terroryzmu
Zgodnie z prawem UE przestępstwa terrorystyczne to czyny mające na celu:
- poważne zastraszenie ludności
- bezprawne zmuszenie rządu lub organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania jakiegoś działania
- poważną destabilizację lub zniszczenie podstawowych struktur politycznych, konstytucyjnych, gospodarczych lub społecznych danego państwa lub danej organizacji międzynarodowej.
Zapobieganie radykalizacji
Radykalizacja nie jest zjawiskiem nowym, ale w ostatnich latach stała się bardziej groźna.
Internetowe technologie komunikacyjne pozwalają terrorystom łatwiej komunikować się między państwami, ułatwiają też propagandę terrorystyczną i rozprzestrzenianie się ekstremizmu.
W kwietniu 2021 r. Rada przyjęła rozporządzenie mające zapobiegać rozpowszechnianiu treści terrorystycznych w internecie. Nowe przepisy zaczną obowiązywać 7 czerwca 2022 r.
Właściwe organy państw członkowskich będą mogły wydawać nakazy zobowiązujące dostawców usług hostingowych, by w ciągu godziny usunęli treści terrorystyczne lub uniemożliwili dostęp do nich.
Walka z rozpowszechnianiem treści terrorystycznych w internecie (infografika)
Unijna lista terrorystów
Po zamachach z 11 września 2001 r. Unia Europejska utworzyła listę osób, grup i podmiotów, które w związku z uczestnictwem w aktach terrorystycznych podlegają sankcjom. Rada weryfikuje listę co najmniej raz na pół roku.
Od września 2016 r. UE może stosować własne sankcje wobec ISIL/Daiszu i Al-Kaidy oraz osób i podmiotów z nimi powiązanych lub je wspierających.
Wymiana informacji
Sprawne dzielenie się informacjami przez organy ścigania, organy sądowe i służby wywiadowcze państw członkowskich jest nieodzowne w walce z terroryzmem, śledzeniu zagranicznych bojowników oraz przeciwdziałaniu przestępczości zorganizowanej.
Aby usprawnić wymianę informacji między państwami członkowskimi, UE zastosowała pewne środki, w tym ostatnio:
- wprowadziła ramy interoperacyjności unijnych systemów informacyjnych w dziedzinie zarządzania granicami, bezpieczeństwa i migracji (2019)
- zaktualizowała system informacyjny Schengen, wykorzystywany przez policję i straż graniczną do wymiany wpisów o poszukiwanych lub zaginionych osobach i przedmiotach (2018)
- przyjęła dyrektywę w sprawie danych dotyczących przelotu pasażera, regulującą przekazywanie i przetwarzanie danych osobowych otrzymywanych od pasażerów korzystających z transportu lotniczego (2016)
- utworzyła w Europolu Europejskie Centrum ds. Zwalczania Terroryzmu, by wspierać wymianę informacji między krajowymi organami policyjnymi (2016).
Jak interoperacyjność baz danych zwiększy bezpieczeństwo w Europie (infografika)
Koordynator UE ds. zwalczania terroryzmu
Po zamachach terrorystycznych w Madrycie z 11 marca 2004 r. unijni przywódcy przyjęli deklarację w sprawie zwalczania terroryzmu. Uzgodnili m.in. utworzenie stanowiska unijnego koordynatora ds. zwalczania terroryzmu.
Osoba ta koordynuje prace nad zwalczaniem terroryzmu w UE, monitoruje wdrażanie strategii UE w dziedzinie walki z terroryzmem oraz dba o lepszą komunikację między UE a państwami spoza Unii.
Zwalczanie finansowania terroryzmu
Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu należą do głównych zagrożeń dla systemu finansowego Unii i bezpieczeństwa jej obywateli.
Od 2018 r. w UE obowiązują surowsze przepisy przeciwko praniu pieniędzy. Przepisy utrudniają ukrywanie nielegalnych środków pod przykrywką fikcyjnych firm oraz zaostrzają kontrolę wobec państw trzecich wysokiego ryzyka. Zwiększają również rolę organów nadzoru finansowego oraz usprawniają dostęp do informacji i ich wymianę.
Kontrola broni palnej
Aby uzupełnić luki prawne umożliwiające terrorystom posługiwanie się przerobioną bronią, Rada w 2017 r. przyjęła nowe przepisy o kontroli nabywania i posiadania broni.
Dyrektywa ułatwia śledzenie broni oraz zawiera surowsze przepisy regulujące nabywanie i posiadanie najniebezpieczniejszych rodzajów broni palnej.
W czerwcu 2019 r. Rada przyjęła nowe przepisy mające ograniczyć dostęp przeciętnych użytkowników do prekursorów materiałów wybuchowych i zapewnić uzyskiwanie zgłoszeń o podejrzanych transakcjach na każdym etapie łańcucha dostaw.
Prekursory materiałów wybuchowych to substancje chemiczne, które mogą być wykorzystywane w legalnych celach. Zdarza się jednak, że są stosowane niezgodnie z przeznaczeniem – do nielegalnej produkcji materiałów wybuchowych w warunkach domowych.
Cyfryzacja współpracy sądowej
Rośnie liczba przestępców i terrorystów, którzy do planowania i popełniania przestępstw wykorzystują technologię. Aby ich identyfikować i skazywać, organy ścigania i organy sądowe coraz częściej wykorzystują więc elektroniczny materiał dowodowy. UE pracuje obecnie nad nowymi przepisami, które zapewnią skuteczniejszy mechanizm transgranicznego dostępu do elektronicznego materiału dowodowego.
W świetle zmieniającego się krajobrazu zagrożeń i szybkiego tempa rozwoju technologicznego ważne jest, by w całej UE w postępowaniach karnych związanych z przestępstwami terrorystycznymi można było korzystać z narzędzi cyfrowych.
- Wstępne porozumienie Rady i Parlamentu Europejskiego co do usprawnienia wymiany informacji w sprawach dotyczących terroryzmu (komunikat prasowy z 14 grudnia 2022)
- Cyfrowa Europa: Rada przyjmuje nowe przepisy mające zmodernizować współpracę sądową (komunikat prasowy z 4 listopada 2020)
- Sądowy rejestr antyterrorystyczny (Eurojust)
Powstrzymanie zagranicznych bojowników
Od 2011 r., według szacunków, 4 000 – 5 000 obywateli UE dotarło lub usiłowało dotrzeć do stref konfliktu – głównie w Iraku i Syrii – aby dołączyć do grup terrorystycznych, takich jak ISIL/Daisz. 30% z nich powróciło już do swoich krajów. Kwestia zagranicznych bojowników od wielu lat zajmuje ważne miejsce w programie politycznym UE.
W marcu 2017 r. UE przyjęła dyrektywę o zwalczaniu terroryzmu. Dyrektywa wzmacnia prawo UE, tak by można było lepiej zapobiegać zamachom terrorystycznym oraz przeciwdziałać zagrożeniu ze strony zagranicznych bojowników. Dyrektywa kryminalizuje takie czyny jak:
- podejmowanie szkoleń czy podróży w celach terrorystycznych
- organizowanie lub ułatwianie takich podróży
- udostępnianie lub zbieranie funduszy na rzecz grup lub działań terrorystycznych.
W marcu 2017 r. UE przyjęła również rozporządzenie zmieniające kodeks graniczny Schengen. Nowe przepisy zobowiązują państwa członkowskie, by systematycznie kontrolowały w odpowiednich bazach danych wszystkie osoby przekraczające granice zewnętrzne, w tym obywateli UE i członków ich rodzin.
- Zwalczanie terroryzmu: Rada zatwierdza konkluzje o przyszłych priorytetach w walce z terroryzmem (komunikat prasowy z 12 grudnia 2024)
- Kodeks graniczny Schengen: Rada przyjmuje rozporządzenie o zaostrzeniu kontroli na granicach zewnętrznych (komunikat prasowy z 7 marca 2017)
- Wzmacnianie zewnętrznych granic UE
Współpraca z państwami trzecimi
Bezpieczeństwo Unii i jej obywateli jest bezpośrednio związane z tym, co dzieje się poza Europą. W 2015 r. Rada postanowiła intensywniej działać na arenie międzynarodowej, by zwalczać terroryzm, zwłaszcza w regionie Morza Śródziemnego, Bliskiego Wchodu, Afryki Północnej, Zatoki Perskiej i Sahelu. Zdecydowała:
- zacieśnić współpracę z kluczowymi partnerami
- rozpocząć nowe przedsięwzięcia wspierające budowę zdolności
- intensywniej działać przeciw radykalizacji i brutalnemu ekstremizmowi.
W 2014 r. Rada przyjęła unijną strategię walki z terroryzmem / zagranicznymi bojownikami, koncentrującą się na Syrii i Iraku. Wskazała w niej kilka obszarów priorytetowych, takich jak poprawa współpracy z państwami trzecimi przy wykrywaniu sieci werbunkowych i identyfikowaniu zagranicznych bojowników.
W czerwcu 2020 r., aby ponownie wyrazić zdecydowaną wolę ochrony obywateli UE przed terroryzmem i brutalnym ekstremizmem, Rada zaapelowała o zwiększenie zaangażowania UE w działania zewnętrzne na rzecz zwalczania terroryzmu. Wskazała przy tym pewne obszary priorytetowe:
- geograficzne – Bałkany Zachodnie, Afryka Północna, Bliski Wschód, region Sahelu i Róg Afryki
- tematyczne – prawa człowieka, praworządność, zapobieganie radykalizacji prowadzącej do brutalnego ekstremizmu i przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu.
Jak UE przeciwdziała terroryzmowi?
Zapraszamy w podróż przez ostatnie dwie dekady: pokażemy, jak kraje UE coraz ściślej współpracują w walce z terroryzmem – uniemożliwiają terrorystom zakup broni czy konstruowanie bomb i przeciwdziałają radykalizacji.
Ostatnia aktualizacja: 30 stycznia 2025