Procedura konsultacyjna (artykuł 96)

Umowa z Kotonu to nadrzędne ramy stosunków UE z państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP). Została przyjęta w 2000 r. i zastąpiła konwencję z Lomé z 1975 r.

UE i państwa AKP stwierdzają w umowie, że zasadniczymi elementami ich partnerstwa i filarami długofalowego rozwoju są prawa człowieka, zasady demokracji oraz praworządność. Zobowiązują się też je chronić i propagować, głównie poprzez dialog polityczny.

UE i państwa AKP ustanowiły też specjalną procedurę, na wypadek gdyby którakolwiek ze stron nie przestrzegała wspomnianych postanowień. „Strona” oznacza tu UE oraz każde z państw AKP. Zasady działania procedury przedstawia art. 96 umowy.

• Zasadnicze przepisy artykułu 96 umowy z Kotonu
• Umowa z Kotonu

Od 2000 r. artykuł 96 był uruchamiany ok. 15 razy – z powodu zamachów stanu, eskalacji przemocy czy naruszania praw człowieka. Oto niektóre przykłady:

• Fidżi (2000, 2007)
• Zimbabwe (2002)
• Republika Środkowoafrykańska (2003)
• Gwinea Bissau (2004, 2011)
• Togo (2004)
• Madagaskar (2010).

26 października 2015 r. wszczęto, a 8 grudnia 2015 r. zakończono procedurę konsultacyjną względem Burundi.

• Burundi: UE proponuje wszcząć konsultacje na podstawie art. 96 umowy z Kotonu
• Konsultacje między UE a Republiką Burundi na podstawie art. 96 umowy z Kotonu (konkluzje UE)

Przed wszczęciem konsultacji

Gdy któraś ze stron umowy uzna, że inna strona nie przestrzega praw człowieka, zasad demokracji czy praworządności, to najpierw powinna swoje wątpliwości przedstawić w ramach wzmożonego dialogu politycznego (art. 9). Jeżeli wyczerpawszy wszelkie możliwości dialogu, nadal ma zastrzeżenia, może wszcząć procedurę konsultacyjną.

W wyjątkowych przypadkach procedurę konsultacyjną można wszcząć bez przeprowadzania dialogu politycznego – gdy:

• zachodzi nagła potrzeba natychmiastowej reakcji
• strona notorycznie narusza zobowiązania podjęte we wcześniejszym dialogu
• strona nie prowadzi dialogu w dobrej wierze.

Wszczęcie konsultacji

Jeżeli wyczerpały się wszelkie możliwości dialogu, a strona nadal narusza swoje zobowiązania, druga strona może szukać rozwiązania na drodze procedury konsultacyjnej.

Jeżeli procedurę chce wszcząć Unia Europejska, Rada musi formalnie zaprosić rząd danego państwa do podjęcia konsultacji. Zaproszenie takie ma formę zatwierdzonego przez Radę listu. Konsultacje powinny rozpocząć się w terminie 30 dni.

Przebieg konsultacji

Konsultacje, o których mowa w art. 96, toczą się zasadniczo na płaszczyźnie międzyrządowej. Do rozmów strony powinny oddelegować przedstawicieli równego szczebla. Unię Europejską reprezentują prezydencja Rady oraz Komisja Europejska.

Długość okresu konsultacyjnego zależy od charakteru i powagi naruszeń oraz od samego przebiegu dyskusji. Jest ustalana przez strony na zasadzie wzajemnego porozumienia i nie może przekraczać 120 dni.

Efekty

Podczas konsultacji UE dąży do obustronnie akceptowalnego rozwiązania. Strony ustalają harmonogram działań, które obie muszą przeprowadzić w celu normalizacji stosunków. Harmonogram ten znajduje swoje odbicie w decyzji przyjmowanej przez Radę UE.

Jeżeli konsultacje nie doprowadzą do porozumienia, strona wszczynająca procedurę może przedsięwziąć właściwe środki. Muszą one być proporcjonalne do zarzucanego naruszenia, dotyczyć osób winnych złamania zasadniczych elementów partnerstwa oraz powodować jak najmniej obciążeń dla ludności. Mogą one polegać na działaniach profilaktycznych w ramach bieżących projektów i programów współpracy. Mogą też polegać na zawieszeniu projektów, programów i innych form pomocy. W ostateczności zawieszona może zostać cała pomoc rozwojowa przewidziana umową.

Ze strony UE decyzję o takich środkach podejmuje Rada. Ona również zatwierdza pismo do władz drugiej strony. Właściwe środki wprowadza się na czas określony. Ich obowiązywanie zależy jednak od rozwoju sytuacji: pod koniec wyznaczonego okresu mogą wygasnąć, mogą też zostać w razie potrzeby przedłużone.

W praktyce – przykład Gwinei Bissau (2011)

1 kwietnia 2010 r. zastępca szefa sztabu wojskowego Gwinei Bissau dokonał zamachu stanu: szef sztabu i premier zostali uwięzieni. Zastępca stał się faktycznym szefem sztabu, a oficjalnie został na to stanowisko mianowany 25 czerwca 2010 r.

UE potępiła przewrót i zaapelowała do władz o przywrócenie ładu demokratycznego. 14 kwietnia działająca w Radzie Grupa Robocza ds. Afryki zwróciła się do szefów misji UE w Bissau, aby nawiązali z władzami wzmożony dialog polityczny w następujących kwestiach:

• uwolnienie szefa sztabu i innych zatrzymanych
• prawna odpowiedzialność uczestników zamachu i sankcje dyscyplinarne
• konieczne posłuszeństwo wobec demokratycznie wybranych władz.

W maju 2010 r. do Gwinei Bissau udali się wspólnie przedstawiciele Komisji, Rady i Grupy Roboczej ds. Afryki. W wyniku rozmów stwierdzili, że władze gwinejskie nie są w stanie spełnić postulatu UE, by przywrócić ład konstytucyjny.

31 stycznia 2011 r. Rada postanowiła wszcząć konsultacje z władzami Gwinei Bissau. Do udziału w charakterze obserwatorów zaprosiła Unię Afrykańską, Wspólnotę Gospodarczą Państw Afryki Zachodniej oraz Wspólnotę Państw Portugalskojęzycznych. Do czasu zakończenia konsultacji zawiesiła też współpracę rozwojową.

Spotkanie inaugurujące konsultacje z Gwineą Bissau odbyło się w Brukseli 29 marca 2011 r. Proces konsultacyjny Rada zakończyła 18 lipca 2011 r. i przedstawiła działania, od których miało zależeć stopniowe wznowienie współpracy rozwojowej. Decyzja ta miała być regularnie weryfikowana (przynajmniej co pół roku) i wygasnąć 19 lipca 2012 r. W miarę jak Gwinea Bissau dokonywałaby przemian, UE podejmowałaby stopniowo współpracę rozwojową.

• Zakończenie konsultacji z Gwineą Bissau (decyzja Rady)

10 lipca 2012 r. – z uwagi na pogarszanie się sytuacji w Gwinei Bissau, w tym kwietniowy zamach stanu – obowiązywanie decyzji przedłużono o rok. A następnie ponownie – w lipcu 2013 r.

Po tym jak w Gwinei Bissau odbyły się wolne wybory, Rada zawiesiła w 2014 r. ograniczenia współpracy. Pierwotną decyzję uchyliła ostatecznie w marcu 2015 r.

• UE wznawia współpracę z Gwineą Bissau