Łatwiejszy dostęp do e-dowodów – skuteczniejsza walka z przestępczością

Dowód elektroniczny – co to jest?

Rewolucja cyfrowa na nowo definiuje wszystkie aspekty życia społecznego i przestępczość nie stanowi tu wyjątku. Coraz więcej przestępców wykorzystuje technologię do planowania i popełniania przestępstw. Toteż organy ścigania i organy sądowe coraz częściej posługują się elektronicznym materiałem dowodowym, aby ich identyfikować i skazywać.

Elektroniczny materiał dowodowy, zwany też dowodem elektronicznym, to dane cyfrowe wykorzystywane w postępowaniu przygotowawczym i sądowym.

Dowodem elektronicznym mogą być:

wiadomości e-mail
wiadomości tekstowe lub wiadomości przesyłane za pośrednictwem komunikatorów
treści audiowizualne
informacje o koncie internetowym użytkownika.

Dane takie mogą być wykorzystywane do identyfikowania osób lub uzyskiwania dodatkowych informacji o ich działaniach.

W erze cyfrowej przestępcy coraz częściej używają usług i narzędzi technologicznych do planowania i popełniania przestępstw. Stąd dowody elektroniczne stają się kluczowym narzędziem w walce z przestępczością: dane cyfrowe wykorzystuje się obecnie w 85% dochodzeń i śledztw.

Problemy z transgranicznym dostępem do dowodów elektronicznych

Uzyskanie przez odpowiednie organy dostępu do dowodów elektronicznych może być trudne i czasochłonne, ponieważ dowody te często znajdują się w innym państwie. Dostawcy usług online przechowują dane użytkownika na serwerach, które mogą znajdować się w różnych państwach – zarówno w UE, jak i poza jej granicami.

Przez to organom sądowym bardzo trudno jest zbierać elektroniczny materiał dowodowy: aby uzyskać do niego dostęp, muszą najpierw przejść przez długie i skomplikowane procedury.

Transgraniczny wniosek o dowód elektroniczny jest składany w ponad 50% wszystkich postępowań przygotowawczych.

W jaki sposób nowe przepisy ułatwią dostęp do dowodów elektronicznych?

W kwietniu 2018 r., odpowiadając na apele Rady Europejskiej i Rady UE, Komisja zaproponowała nowe przepisy, które mają ułatwić i przyspieszyć dostęp odpowiednich organów do elektronicznego materiału dowodowego, niezależnie od lokalizacji danych.

Zgodnie z pierwotną propozycją Komisji organy sądowe jednego państwa UE mogłyby występować o dostęp do dowodu elektronicznego bezpośrednio do każdego podmiotu oferującego usługi w Unii Europejskiej, mającego siedzibę lub przedstawicielstwo w innym państwie członkowskim.

Ponieważ nie musiałyby już korzystać z pośrednictwa organów tego drugiego państwa, wniosek miałby krótszą drogę do przebycia.

Proponowane przepisy są zawarte w dwóch wnioskach ustawodawczych. Są to:

rozporządzenie o europejskim nakazie wydania i nakazie zabezpieczenia elektronicznego materiału dowodowego w sprawach karnych
dyrektywa ustanawiająca zharmonizowane przepisy dotyczące mianowania przedstawicieli prawnych w celu gromadzenia dowodów na potrzeby postępowań karnych.

25 stycznia 2023 r. Rada potwierdziła porozumienie z Parlamentem Europejskim w sprawie tych dwóch wniosków.

Rada potwierdza porozumienie z Parlamentem Europejskim co do nowych przepisów o ułatwieniu transgranicznego dostępu do elektronicznego materiału dowodowego (komunikat prasowy z 25 stycznia 2023)

Rozporządzenie o nakazie wydania i nakazie zabezpieczenia dowodów elektronicznych

Rozporządzenie o nakazie wydania i nakazie zabezpieczenia dowodów elektronicznych przewiduje, że odpowiednie organy miałyby dostęp do przechowywanych danych, bez względu na miejsce ich przechowywania.

Korzystając z nakazu wydania dowodów, organ sądowy jednego państwa członkowskiego będzie mógł wystąpić o dostęp do dowodu elektronicznego bezpośrednio do dostawcy usług mającego siedzibę lub przedstawicielstwo w innym państwie członkowskim. Dostawca usług będzie musiał odpowiedzieć w ciągu 10 dni, a w sytuacjach wyjątkowych – w ciągu 6 godzin.

Nakaz zabezpieczenia dowodów zobowiąże dostawcę usług do nieusuwania dowodów elektronicznych do czasu rozpatrzenia wniosku o nakaz wydania dowodów.

Przepisy opierałyby się na obowiązującej już zasadzie wzajemnego uznawania między państwami członkowskimi. Miałyby zastosowanie wyłącznie do danych przechowywanych, natomiast nie do przechwytywania przekazów telekomunikacyjnych w czasie rzeczywistym.

Dyrektywa o przedstawicielach prawnych

Dyrektywa o przedstawicielach prawnych zobowiąże wszystkich dostawców usług, którzy nie mają siedziby w Unii Europejskiej, lecz oferują usługi na jej terenie, do wyznaczenia przedstawiciela prawnego. Będzie on odpowiedzialny za odbieranie i egzekwowanie decyzji i nakazów. Celem jest to, by wszyscy dostawcy usług działający w UE mieli takie same obowiązki w zakresie dostępu do dowodów elektronicznych.

Negocjacje międzynarodowe

W czerwcu 2019 r. Rada upoważniła Komisję Europejską do:

rozpoczęcia w imieniu UE negocjacji ze Stanami Zjednoczonymi w sprawie transgranicznego dostępu do dowodów elektronicznych
udziału w negocjacjach z Radą Europy dotyczących drugiego protokołu dodatkowego do budapeszteńskiej konwencji o cyberprzestępczości.

Porozumienie UE–USA

Negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi w sprawie ułatwienia transgranicznego dostępu do dowodów elektronicznych na potrzeby współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych rozpoczęły się we wrześniu 2019 r. i nadal trwają.

Obecnie dostawcy usług z siedzibą w USA współpracują z europejskimi organami ścigania, podejmując bezpośrednią współpracę na zasadzie dobrowolności lub poprzez procedury wzajemnej pomocy prawnej.

Prawo Stanów Zjednoczonych nie zawsze pozwala dostawcom usług bezpośrednio odpowiadać na europejskie wnioski o dostęp do dowodów elektronicznych. Porozumienie między UE a USA ułatwiłoby współpracę i zapewniłoby wprowadzenie skutecznych zabezpieczeń chroniących prawa podstawowe.

Komisja regularnie informuje Radę o stanie zaawansowania tych negocjacji.

Drugi protokół dodatkowy do budapeszteńskiej konwencji o cyberprzestępczości

17 listopada 2021 r. Rada Europy przyjęła drugi protokół dodatkowy do budapeszteńskiej konwencji o cyberprzestępczości. W protokole zapisano:

postanowienia zwiększające skuteczność systemu wzajemnej pomocy prawnej
postanowienia dotyczące bezpośredniej współpracy z dostawcami usług z innych państw będących stronami konwencji
ramy i zabezpieczenia pozwalające rozszerzać poszukiwania o charakterze transgranicznym.

Protokół zawiera skuteczne zabezpieczenia i ostre wymogi w zakresie ochrony danych. Zaletą protokołu jest to, że mógłby być stosowany na całym świecie.

UE nie może podpisać ani ratyfikować protokołu, ponieważ jego stronami mogą być jedynie państwa. Dlatego do jego podpisania i ratyfikowania upoważniła – odpowiednio 5 kwietnia 2022 r. i 14 lutego 2023 r. – państwa członkowskie.

Więcej informacji

Łatwiejszy transgraniczny dostęp do e-dowodów (Komisja Europejska)