Rada ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, 4–5 marca 2024

Główne wyniki

Wymiar sprawiedliwości

Zwalczanie handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej

Prezydencja belgijska przedstawiła stan prac nad jedną z kwestii, które w swojej 6-miesięcznej kadencji uznała za priorytetowe, czyli nad zwalczaniem handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej. Zwróciła uwagę w szczególności na dwa aspekty:

• utworzenie sieci prokuratorów wyspecjalizowanych w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej. Prezydencja zarysowała zakres działania i zadania tej sieci oraz jej powiązanie z Eurojustem – agencją UE ds. współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych
• wzmocnienie współpracy wymiarów sprawiedliwości z państwami trzecimi. Tutaj prezydencja skupiła się na koordynacji działań i łączeniu zasobów państw członkowskich w państwach trzecich i na sposobach wywierania nacisku na jurysdykcje niechętne współpracy (czyli państwa nazywane bezpiecznymi przystaniami).

W walce z handlem narkotykami i przestępczością zorganizowaną współpraca ma znaczenie kluczowe. Zalecam utworzenie sieci wyspecjalizowanych prokuratorów, która ułatwi naszym wymiarom sprawiedliwości podejmowanie wspólnych działań. Musimy też korzystać ze współpracy sądowej z państwami trzecimi, aby zapobiegać powstawaniu bezpiecznych przystani dla przestępców. Paul Van Tigchelt, belgijski wicepremier i minister sprawiedliwości oraz minister ds. spraw związanych z Morzem Północnym

Utworzenie sieci prokuratorów wyspecjalizowanych w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej było już szczegółowo omawiane na nieformalnym posiedzeniu ministrów sprawiedliwości 26 stycznia 2024 r. Oba aspekty prac, o których poinformowała ministrów prezydencja, są objęte unijnym planem działania na rzecz zwalczania nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i przestępczości zorganizowanej, który Komisja przedstawiła 18 października 2023 r.

• Unijna polityka w dziedzinie narkotyków (podsumowanie informacyjne)

Punkty ustawodawcze

Ministrowie przeprowadzili debatę orientacyjną na temat proponowanej dyrektywy w sprawie norm minimalnych dotyczących zapobiegania i przeciwdziałania ułatwianiu niedozwolonego wjazdu do Unii, tranzytu przez jej terytorium i pobytu na nim. Projekt ten jest obecnie omawiany przez ekspertów z państw członkowskich na forum odpowiedniej grupy roboczej w Radzie. Ministrowie udzielili politycznych wskazówek, które umożliwią ostateczne zredagowanie stanowiska Rady. Dyrektywa ma zwiększyć skuteczność ścigania siatek przemytniczych poprzez doprecyzowanie definicji przestępstwa przemytu oraz zharmonizować kary. Zawiera też przepisy o prewencji, narzędziach dochodzeniowo-śledczych, szkoleniach i gromadzeniu danych.

W szczególności ministrowie rozmawiali o tym, czy według unijnej definicji przemyt migrantów ma być uznawany za przestępstwo wyłącznie wówczas, gdy występuje korzyść finansowa lub materialna, i o tym, czy UE powinna penalizować ułatwianie niedozwolonego wjazdu, tranzytu lub pobytu nawet wtedy, gdy osoba udzielająca wsparcia migrantom nie czerpie z tego żadnej korzyści materialnej ani finansowej.

Ministrowie wypowiedzieli się także na temat tego, czy proponowana dyrektywa powinna zawierać klauzulę humanitarną, czyli przepis, zgodnie z którym oferowanie pomocy ze względów humanitarnych nie jest uznawane za przestępstwo.

Według danych Fronteksu w 2023 r. odnotowano 380 000 nielegalnych przekroczeń granic zewnętrznych UE. Szacuje się, że ponad 90% migrantów o nieuregulowanym statusie korzysta z usług przemytników. Komisja ocenia, że zysk siatek przemytniczych na świecie to 4,7–6 mld EUR rocznie.

• Komisja tworzy światowy sojusz na rzecz przeciwdziałania przemytowi migrantów i proponuje wzmocnić ramy prawne UE (Komisja Europejska)

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie: walka z bezkarnością

Podczas obiadu ministrowie wymienili poglądy z prokuratorem generalnym Ukrainy Andrijem Kostinem i z komisarzem do spraw wymiaru sprawiedliwości Didierem Reyndersem na temat sytuacji w zakresie ścigania zbrodni wojennych i wysiłków w walce z bezkarnością, które podejmowane są na szczeblu UE i państw członkowskich. Ministrowie sprawiedliwości zadeklarowali swoje stałe poparcie dla działań mających na celu ściganie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej.

Od początku wojny Rada aktywnie koordynowała działania państw członkowskich i dbała o przekazywanie aktualnych informacji o inicjatywach krajowych, unijnych i międzynarodowych.

Wśród tych inicjatyw są: wysłanie przez państwa członkowskie biegłych z zakresu kryminalistyki do Ukrainy, utworzenie wspólnego zespołu dochodzeniowo-śledczego do badania zbrodni, które według doniesień popełniono w tym kraju, ustanowienie przez Eurojust bazy dowodów najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, powołanie w Eurojuście Międzynarodowego Centrum Ścigania Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie i rozpoczęcie krajowych dochodzeń w sprawie zbrodni wagi międzynarodowej, które według doniesień popełniono w Ukrainie.

• Rada przyjmuje konkluzje w sprawie walki z bezkarnością w kontekście rosyjskiej wojny (komunikat prasowy z 9 grudnia 2022)
• Rada ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (3–4 marca 2022) – główne wyniki

Praworządność i prawa podstawowe

Przenikanie organizacji przestępczych do systemów sądowych, groźby wobec sędziów i prokuratorów zaangażowanych w ściganie przestępczości zorganizowanej i zastraszanie ich to poważne zagrożenie dla praworządności. W tym kontekście ministrowie sprawiedliwości rozmawiali o odporności systemów sądowych.

Zastanawiali się, jak łagodzić (np. w drodze indywidualnych środków ochrony) ryzyko grożące sędziom i prokuratorom, aby chronić ich oraz ich rodziny, a zarazem zachować niezależność systemu sądowego. Analizowali również sposoby ochrony systemu sądowego przed ingerencją grup przestępczych (np. przed korupcją lub infiltracją) oraz ewentualną rolę postępowań sprawdzających i kontroli w tym względzie.

• Praworządność (podsumowanie informacyjne)

Rada zatwierdziła konkluzje dotyczące rocznego sprawozdania Komisji Europejskiej za 2023 r. ze stosowania Karty praw podstawowych w UE: skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Ministrowie dyskutowali na ten temat w obecności Sirpy Rautio – nowo mianowanej dyrektorki Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

• Ochrona i propagowanie praw człowieka (podsumowanie informacyjne)

Sprawy różne

Komisja poinformowała ministrów o stanie negocjacji między UE a USA w sprawie porozumienia dotyczącego elektronicznego materiału dowodowego.

Sprawy wewnętrzne

Zwalczanie handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej

Zwalczanie handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej – priorytet prezydencji belgijskiej – było jednym z kluczowych tematów posiedzenia ministrów spraw wewnętrznych. Rada uzgodniła zalecenie w sprawie wdrożenia sprawdzonych rozwiązań pozwalających państwom członkowskim prowadzić walkę z handlem narkotykami. Prezydencja zdała także relację z postępów w realizacji unijnego planu działania na rzecz zwalczania nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i przestępczości zorganizowanej.

Przestępczość narkotykowa i przestępczość zorganizowana to zagrożenia dla naszych demokratycznych społeczeństw. Tylko dzięki międzynarodowej współpracy policji oraz sojuszom z prywatnymi podmiotami i władzami portowymi jesteśmy w stanie wyprzedzać o krok przestępców. Annelies Verlinden, belgijska ministra spraw wewnętrznych, reform instytucjonalnych i odnowy demokratycznej

Uzgodnione przez ministrów zalecenie opiera się na ocenie stosowania dorobku Schengen, którą Komisja i eksperci z państw członkowskich przeprowadzili w 2023 r. Dotyczyła ona krajowych zdolności wykorzystywanych w obszarach współpracy policyjnej, zarządzania granicami i systemami informatycznymi, aby zwalczać nielegalny obrót przemycanymi środkami odurzającymi.

Sprawdzone rozwiązania obejmują:

• stosowanie środków strategicznych – np. „ofensywnej” i „defensywnej” krajowej strategii antynarkotykowej – w walce z handlem narkotykami
• tworzenie map przepływów niedozwolonych środków odurzających m.in. w drodze zawierania umów dotyczących wymiany informacji
• rozbijanie siatek przestępczych np. dzięki automatycznym kwerendom w systemie informacyjnym Schengen w odniesieniu do pojazdów wjeżdżających i wyjeżdżających w centrach logistycznych
• zwiększanie odporności centrów logistycznych m.in. poprzez wzmocnienie systemu nadzoru morskiego.

W kontekście unijnego planu działania prezydencja zwróciła także uwagę na niektóre ze swoich priorytetowych działań np. na mapowanie siatek przestępczych, które stanowią największe zagrożenie dla społeczeństwa. Europol ma niebawem przedstawić sprawozdanie na ten temat.

Innym istotnym priorytetem prezydencji jest sojusz portów europejskich. Prezydencja zainicjowała go wraz z Komisją 24 stycznia 2024 r. Opiera się on na trzech filarach: zmobilizowanie społeczności celnej przeciwko handlowi narkotykami, utworzenie partnerstwa publiczno-prywatnego przeciwko przemytowi narkotyków i infiltracji przestępczej oraz usprawnienie operacji organów ścigania w portach.

• Unijny plan działania na rzecz zwalczania nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i przestępczości zorganizowanej (Komisja Europejska, 18 października 2023)

Zewnętrzny wymiar migracji

Ministrowie rozmawiali o sytuacji i rozwoju strategicznych partnerstw z krajami pochodzenia i tranzytu migrantów o nieuregulowanym statusie. W lipcu 2023 r. UE podpisała z Tunezją protokół ustaleń obejmujący ważne kwestie migracyjne. Obecnie UE negocjuje kompleksowe partnerstwa z Egiptem i Mauretanią i migracja jest jednym z priorytetowych obszarów współpracy.

Rada wymieniła także poglądy na temat planu działania UE dotyczącego szlaku wschodniośródziemnomorskiego. Tym szlakiem wielu migrantów o nieuregulowanym statusie dociera do UE i ministrowie rozmawiali o tym, jak najlepiej zarządzać tymi przepływami.

Zawierając pakt, UE stara się zminimalizować i kontrolować presję migracyjną. Ponadto UE będzie dalej współpracować z państwami trzecimi, aby zapobiegać wyruszaniu migrantów w niebezpieczną podróż i chronić ich przed przemytnikami. Nicole de Moor, belgijska sekretarz stanu ds. azylu i migracji

• Unijna polityka migracyjna i azylowa (podsumowanie informacyjne)

Bezpieczeństwo wewnętrzne UE

Podczas obiadu ministrowie rozmawiali o konsekwencjach rosyjskiej wojny napastniczej i sytuacji na Bliskim Wschodzie dla bezpieczeństwa wewnętrznego.

Analizowali, jakimi środkami i instrumentami dysponuje UE, by reagować na zagrożenia dla bezpieczeństwa wewnętrznego powodowane tymi konfliktami. Uzgodnili, że należy zachować czujność i współpracować, aby łagodzić skutki konfliktów dla bezpieczeństwa UE.

Internetowy wymiar konfliktu na Bliskim Wschodzie, a zwłaszcza szerzenie dezinformacji i nienawiści online, grożą zwiększaniem polaryzacji i nasilają ekstremizm w UE. Mając to na uwadze, ministrowie zwrócili szczególną uwagę na konieczność pełnego wdrożenia i wykorzystania unijnych ram prawnych służących walce z nielegalnymi treściami w internecie, zwłaszcza rozporządzenia w sprawie przeciwdziałania rozpowszechnianiu w internecie treści o charakterze terrorystycznym oraz aktu o usługach cyfrowych.

W posiedzeniu wziął udział, za pośrednictwem wideokonferencji, ukraiński minister spraw wewnętrznych Ihor Kłymenko.

Zwalczanie wykorzystywania seksualnego dzieci w internecie

Prezydencja poinformowała ministrów o stanie prac nad dwoma projektami ustawodawczymi dotyczącymi zwalczania wykorzystywania seksualnego dzieci. Jeden projekt, co do którego Parlament Europejski i Rada 15 lutego 2024 r. osiągnęły porozumienie polityczne, przedłuży do 3 kwietnia 2026 r. odstępstwo od przepisów o ochronie danych w sektorach łączności elektronicznej. Umożliwia ono przedsiębiorstwom internetowym wykrywanie – za pośrednictwem ich usług – przypadków wykorzystywania seksualnego dzieci w internecie, zgłaszanie tych przypadków i usuwanie odnośnych materiałów.

Drugi proponowany akt (wciąż omawiany przez unijnych prawodawców) zobowiąże przedsiębiorstwa internetowe do powiadamiania odpowiednich organów o wykrytych na swoich platformach przypadkach wykorzystywania seksualnego dzieci w internecie. Prezydencja belgijska zadeklarowała, że zamierza wypracować stanowisko Rady w sprawie tego przyszłościowego rozporządzenia przed końcem swojej kadencji w czerwcu.

• Zapobieganie niegodziwemu traktowaniu dzieci w celach seksualnych w internecie (podsumowanie informacyjne)

Prezydencja poinformowała delegacje również o innych projektach legislacyjnych, które wchodzą w zakres kompetencji ministrów spraw wewnętrznych.

• Zarys bieżących projektów ustawodawczych podczas prezydencji belgijskiej (28 lutego 2024)

  Obecnie tylko w następujących językach:

  EN

Strefa Schengen

Ministrowie wymienili poglądy na temat zakończonej w lutym 2024 r. oceny rozporządzenia w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Fronteksu). Była to pierwsza ocena od czasu przyjęcia tych przepisów w 2019 r. Zakończyła się pozytywnym rezultatem i pozwoliła wskazać szereg problemów dotyczących niedociągnięć organizacyjnych, technicznych i operacyjnych.

• Pierwsza ocena rozporządzenia w sprawie Fronteksu jest zasadniczo pozytywna pomimo istniejących wyzwań (Komisja Europejska, 5 lutego 2024)

Reprezentująca Komisję Ylva Johansson przedstawiła barometr Schengen + – podstawowe narzędzie monitorujące funkcjonowanie strefy Schengen. Pokazuje ono, jak przebiega realizacja uzgodnionych priorytetów politycznych, oraz identyfikuje ryzyko i słabe punkty zagrażające dobremu funkcjonowaniu przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych.

• Schengen, czyli strefa bez granic (podsumowanie informacyjne)

Ministrowie zapoznali się ze stanem interoperacyjności unijnych systemów IT w obszarze migracji, bezpieczeństwa i sprawiedliwości.

Systemy te (takie jak system informacyjny Schengen, baza odcisków palców Eurodac czy elektroniczny system zezwoleń na podróż ETIAS) nie są jeszcze wzajemnie powiązane, ale UE wprowadza nową strukturę interoperacyjności, która zapewni jeden interfejs wyszukiwań.

Zgodnie z harmonogramem uzgodnionym w październiku 2023 r. nowy system zarządzania granicami (system wjazdu/wyjazdu) zacznie działać jesienią tego roku. Europejski system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż (ETIAS) ruszy sześć miesięcy później, w 2025 r.

• Systemy IT do walki z przestępczością i ochrony granic UE (podsumowanie informacyjne)

Sprawy różne

Prezydencja zdała relację z 24. posiedzenia wysokiego szczebla w ramach mechanizmu koordynacji i współpracy UE–CELAC w zakresie narkotyków, zorganizowanego 22 lutego 2024 r. w La Paz, w Boliwii.

Słowenia przedstawiła wynik konferencji ministerialnej Forum Salzburskiego (środkowoeuropejskiego partnerstwa w zakresie bezpieczeństwa), która odbyła się pod jej przewodnictwem 11–12 grudnia.

Finlandia poinformowała delegacje o dokumencie roboczym na temat unii gotowości.