Schengen, czyli strefa bez granic
Strefa Schengen pozwala ponad 450 milionom osób swobodnie przemieszczać się pomiędzy państwami członkowskimi bez konieczności przechodzenia kontroli granicznej.
Czym jest strefa Schengen?
Strefa Schengen to jedno z najważniejszych osiągnięć integracji europejskiej. Zapoczątkowana w 1985 r. jako międzyrządowy projekt pięciu państw UE – Francji, Niemiec, Belgii, Holandii i Luksemburga – stopniowo przekształciła się w największy na świecie obszar swobodnych podróży.
Schengen to nazwa niewielkiej miejscowości w Luksemburgu – na granicy z Niemcami i Francją – w której w 1985 r. podpisany został układ z Schengen, a w 1990 r. konwencja z Schengen.
Kraje, które należą do obszaru bez kontroli na granicach wewnętrznych:
- nie prowadzą kontroli na granicach między sobą, chyba że pojawi się określone zagrożenie
- prowadzą zharmonizowane kontrole na granicach zewnętrznych strefy w oparciu o jasne kryteria.
Przepisy regulujące funkcjonowanie strefy Schengen noszą nazwę kodeksu granicznego Schengen.
Które państwa należą do strefy Schengen?
Strefa Schengen obejmuje dziś ponad 4 mln km kwadratowych, na których mieszka ponad 450 mln osób. Należy do niej 29 państw:
- 25 z 27 państw członkowskich UE
- wszyscy członkowie Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria).
30 grudnia 2023 r. Rada uzgodniła, że zniesione zostaną kontrole na wewnętrznych granicach powietrznych i morskich z Bułgarią i Rumunią. 12 grudnia 2024 r. postanowiła znieść odprawy osób również na wewnętrznych granicach lądowych z tymi dwoma krajami i pomiędzy nimi. Tym sposobem od 1 stycznia 2025 r. Bułgaria i Rumunia w pełni należą do strefy Schengen.
Kontroli nie zniesiono jeszcze na granicach wewnętrznych z Cyprem. Irlandia nie należy zaś do strefy Schengen.
Jakie korzyści daje strefa Schengen?
Strefa Schengen pozwala ponad 450 milionom osób swobodne przemieszczać się między państwami członkowskimi bez konieczności przechodzenia kontroli granicznej.
Codziennie ok. 3,5 mln osób przekracza granice wewnętrzne, po to aby pracować, uczyć się lub odwiedzić rodzinę i znajomych. Niemal 1,7 mln osób mieszka w jednym państwie Schengen, a pracuje w innym.
Szacuje się, że co roku Europejczycy odbywają 1,25 mld podróży w obrębie strefy Schengen, co bardzo sprzyja także sektorom turystyki i kultury.
Strefa Schengen przynosi znaczne korzyści gospodarcze wszystkim obywatelom i firmom w państwach do niej należących. Z założenia ma być fundamentem Unii Europejskiej i całego jednolitego rynku.
Jakie korzyści daje strefa Schengen osobom spoza UE?
Obywatele państw trzecich mieszkający w UE lub odwiedzający ją jako turyści, przedsiębiorcy lub studenci biorący udział w wymianach również mogą swobodnie przemieszczać się między państwami strefy Schengen bez konieczności przechodzenia kontroli granicznej.
Dla podróżnych przejeżdżających przez strefę Schengen lub planujących krótki pobyt UE ustanowiła wspólne przepisy wizowe.
Wspólna polityka wizowa UE jest niezbędna do skutecznego funkcjonowania strefy Schengen bez granic, ponieważ ułatwia wjazd do Unii osobom odwiedzającym, a jednocześnie zwiększa bezpieczeństwo wewnętrzne.
Wiza Schengen (infografika)
Jak strefa Schengen poprawiła bezpieczeństwo w UE?
Jednym z głównych celów strefy Schengen jest ochrona obywateli dzięki większej współpracy między policją, organami celnymi i organami kontroli granic zewnętrznych ze wszystkich państw członkowskich. Nowe formy współpracy mają zrekompensować ryzyko osłabienia bezpieczeństwa w związku ze zniesieniem kontroli na granicach wewnętrznych.
W ramach współpracy organów ścigania strefa Schengen pozwala na:
- sprawniejsze systemy komunikacji między organami policji
- transgraniczny pościg za przestępcami
- transgraniczną obserwację podejrzanych
- wzajemną pomoc operacyjną
- bezpośrednią wymianę informacji między organami policji.
To ogromny atut w walce z terroryzmem oraz poważną przestępczością zorganizowaną, w tym handlem ludźmi i nielegalną migracją.
Jak dołączyć do strefy Schengen?
Państwa, które chcą dołączyć do strefy Schengen, muszą spełnić szereg warunków. Muszą:
- stosować wspólne przepisy Schengen (tzw. dorobek Schengen) np. w dziedzinie kontroli granicznych, wydawania wiz, współpracy policyjnej i ochrony danych osobowych
- wziąć odpowiedzialność za kontrole na granicach zewnętrznych w imieniu innych państw strefy Schengen oraz za wydawanie jednolitych wiz Schengen
- skutecznie współpracować z organami ścigania z innych państw strefy Schengen, aby można było utrzymać wysokie bezpieczeństwo po zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych
- podłączyć się do systemu informacyjnego Schengen (SIS) i z niego korzystać.
Państwa chcące dołączyć do strefy Schengen muszą przejść szereg ocen, które pozwalają ustalić, czy spełniają one warunki niezbędne do stosowania przepisów Schengen.
Gdy ocena potwierdzi, że są gotowe, wszyscy pozostali członkowie strefy muszą jednomyślnie zatwierdzić odpowiednią decyzję po konsultacji z Parlamentem Europejskim.
Czy można przywracać kontrole graniczne w strefie Schengen?
W latach 2020–2022 część państw UE postanowiła przywrócić kontrole na granicach wewnętrznych w związku z pandemią Covid-19. Kontrole przywracano także z innych powodów, np. w 2015 r. po zamachach terrorystycznych lub w związku z większym napływem migrantów do UE.
Z możliwości przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych należy korzystać tylko w ostateczności.
Sytuacje wyjątkowe
W wyjątkowych okolicznościach, które zagrażają ogólnemu funkcjonowaniu strefy Schengen, kodeks graniczny Schengen pozwala państwom członkowskim przywracać kontrole na niektórych granicach wewnętrznych.
Rada może wówczas zalecić – na podstawie wniosku Komisji Europejskiej – aby niektóre państwa członkowskie przywróciły kontrole.
Kontrole przywracane w sytuacjach wyjątkowych muszą zostać zatwierdzone przez Radę.
Poważne zagrożenie
Kodeks graniczny Schengen pozwala państwom członkowskim wprowadzać tymczasowe kontrole graniczne także w odpowiedzi na poważne zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego.
Co najmniej cztery tygodnie przed wprowadzeniem takiej kontroli, a jeśli okoliczności nie były wcześniej znane – z mniejszym wyprzedzeniem, państwo członkowskie musi powiadomić o tym Komisję i pozostałe państwa UE. Przywrócenie kontroli nie wymaga wówczas zgody Rady.
Jak chronione są granice zewnętrzne strefy Schengen?
UE i jej państwa członkowskie opracowały konkretne rozwiązania, aby chronić bezpieczeństwo w Europie i wzmacniać zewnętrzne granice UE.
Utworzyły np. Europejską Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) oraz opracowały system informacyjny Schengen (SIS).
Organy z całej UE korzystają z systemu SIS, aby wprowadzać do niego lub odnajdywać w nim wpisy o poszukiwanych lub zaginionych osobach i przedmiotach. System zawiera około 86,5 mln pozycji. W 2022 r. przeprowadzano w nim 35 mln kwerend dziennie.
SIS instruuje też władze, jak się zachować, gdy natrafią na daną osobę lub przedmiot. Mogą np.:
- zatrzymać osobę poszukiwaną
- otoczyć ochroną zaginioną osobę w trudnej sytuacji
- skonfiskować nielegalny lub skradziony przedmiot.
Obecnie trwa uaktualnianie lub rozbudowa następujących narzędzi informatycznych do walki z przestępczością i do ochrony granic:
- wizowy system informacyjny (VIS)
- system wjazdu/wyjazdu (EES)
- europejski system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż (ETIAS).
Unijne systemy IT na potrzeby bezpieczeństwa i migracji (infografika)
Więcej informacji
Ostatnia aktualizacja: 16 czerwca 2025