Ochrona i propagowanie praw człowieka
Prawa człowieka leżą u podstaw działań zewnętrznych UE. Unia Europejska jest zdecydowana chronić i propagować prawa człowieka na całym świecie.
Zaangażowanie UE w dziedzinie praw człowieka
Traktaty UE
Poszanowanie praw człowieka jest jedną z wartości założycielskich Unii Europejskiej i jednym z podstawowych aspektów jej stosunków zewnętrznych.
Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości.
Art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej
Unijne traktaty stanowią, że w działaniach na arenie międzynarodowej Unia ma się kierować zasadami, które legły u podstaw jej powstania: demokracji, państwa prawa, powszechności i niepodzielności praw człowieka i podstawowych wolności, poszanowania godności ludzkiej, zasad równości i solidarności oraz przestrzegania zasad Karty Narodów Zjednoczonych i prawa międzynarodowego.
Karta praw podstawowych
Przy wdrażaniu unijnego prawa instytucje i organy UE oraz jej państwa członkowskie są związane postanowieniami Karty praw podstawowych. Muszą jej także przestrzegać w ramach stosunków zewnętrznych UE.
Powszechna deklaracja praw człowieka i europejska konwencja praw człowieka
Powszechna deklaracja praw człowieka została przyjęta 10 grudnia 1948 r. Utorowała drogę dla prawa praw człowieka, jakie znamy dziś. Deklaracja była kluczowym punktem odniesienia dla autorów europejskiej konwencji praw człowieka, która została otwarta do podpisu 4 listopada 1950 r. a zaczęła obowiązywać 3 września 1953 r.
Europejską konwencję praw człowieka podpisało wszystkich 27 państw UE. UE jest traktatowo zobowiązana przystąpić do tej konwencji.
Polityka w dziedzinie praw człowieka
UE stara się uwzględniać prawa człowieka we wszystkich swoich działaniach zewnętrznych, w tym w swojej polityce handlowej, migracyjnej i środowiskowej. Wszystkie umowy podpisywane przez UE muszą być zgodne z prawami człowieka.
Plan działania dotyczący praw człowieka i demokracji
Podstawą odnośnych prac prowadzonych przez UE na całym świecie jest plan działania dotyczący praw człowieka i demokracji przyjęty w listopadzie 2020 r. na lata 2020–2024. 27 maja 2024 r. UE postanowiła przedłużyć jego stosowanie do 2027 r.
Plan wyznacza pięć kierunków działania:
- ochrona i wzmacnianie pozycji jednostek
- tworzenie odpornych, inkluzywnych i demokratycznych społeczeństw
- propagowanie światowego systemu praw człowieka i demokracji
- nowe technologie: wykorzystywanie możliwości i stawianie czoła wyzwaniom
- osiąganie celów dzięki współpracy.
- Konkluzje Rady w sprawie planu działania UE dotyczącego praw człowieka i demokracji (27 maja 2024)
- Plan działania UE dotyczący praw człowieka i demokracji na lata 2020–2027
Roczne sprawozdania na temat praw człowieka i demokracji
Roczne sprawozdanie na temat praw człowieka i demokracji przedstawia kompleksowy obraz wysiłków i osiągnięć UE oraz wyzwań, z którymi się ona mierzy, promując w świecie poszanowanie prawa człowieka, przestrzeganie zasad demokracji oraz ochronę godności i wolności wszystkich ludzi.
Specjalny przedstawiciel UE ds. praw człowieka
Zadaniem specjalnego przedstawiciela UE ds. praw człowieka jest zwiększać skuteczność, widoczność i spójność polityki UE w dziedzinie praw człowieka w ramach jej działań zewnętrznych oraz budować pozytywną narrację na temat praw człowieka.
Poza utrzymywaniem kontaktów z ONZ przedstawiciel:
- przewodniczy dialogowi na temat praw człowieka z krajami spoza UE
- pracuje nad pogłębianiem współpracy politycznej ze stosownymi partnerami
- zwraca uwagę na przypadki łamania praw człowieka wymagające pilnej reakcji
- propaguje przestrzeganie międzynarodowego prawa humanitarnego
- wspiera międzynarodowy wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych.
Obecnie specjalną przedstawicielką ds. praw człowieka jest Kajsa Ollongren.
Wytyczne UE w dziedzinie praw człowieka
UE przyjęła szereg wytycznych w dziedzinie praw człowieka, przekładając swoje priorytety na konkretne instrukcje dla unijnych decydentów, państw członkowskich UE i jej delegatur na całym świecie.
Wytyczne odnoszą się do zagadnień takich jak tortury i niewłaściwe traktowanie, kara śmierci, wolność religii lub przekonań, prawa dziecka, ochrona wszystkich praw człowieka przysługujących osobom LGBTI, przemoc wobec kobiet i dziewcząt oraz wolność wypowiedzi w internecie i poza nim.
- Tortury i złe traktowanie
- Kara śmierci
- Wolność religii lub przekonań
- Prawa dziecka
- Dzieci w konfliktach zbrojnych
- Niedyskryminacja
- Ochrona osób LGBTI
- Przemoc wobec kobiet
- Wolność słowa
- Prawo międzynarodowe
- Obrońcy praw człowieka
- Bezpieczna woda pitna
Więcej:
Jak UE realizuje politykę w dziedzinie praw człowieka
UE dysponuje wieloma instrumentami pozwalającymi realizować politykę w dziedzinie praw człowieka. Obejmują one dialog dotyczący praw człowieka, oświadczenia i inne formy zaangażowania na forach wielostronnych, projekty i programy, a także unijne misje obserwacji wyborów.
Dialog dotyczący praw człowieka
UE prowadzi regularny dialog dotyczący praw człowieka z państwami spoza UE i organizacjami regionalnymi zajmującymi się tą tematyką. Dialog taki jest nawiązywany według „Wytycznych UE w sprawie dialogu na temat praw człowieka”, przyjętych przez Radę w 2001 r. i ostatnio uaktualnionych w 2021 r.
Rada ocenia stan przestrzegania praw człowieka w poszczególnych krajach i poprzez przyjęcie konkluzji decyduje, czy należy podjąć z nimi dialog.
W ciągu wielu lat dialog dotyczący praw człowieka nawiązano z ok. 60 krajami i organizacjami regionalnymi z całego świata. Pozwala on zgłaszać obawy dotyczące praw człowieka, wymieniać się sprawdzonymi rozwiązaniami oraz zacieśniać współpracę dwustronną i wielostronną.
Uczestnictwo w forach wielostronnych
Rada określa strategiczne priorytety Unii Europejskiej, które należy zrealizować na forach ONZ zajmujących się prawami człowieka. W tym celu co roku przyjmuje konkluzje, w których wskazuje główne kierunki działania UE, w tym na forum Rady Praw Człowieka.
W swoich konkluzjach przyjętych w styczniu 2025 r., Rada podkreśliła, że aby prawa i normy były silniejsze niż konflikt, każdy musi zobowiązać się do multilateralizmu i międzynarodowego porządku, którego centralnym elementem jest Organizacja Narodów Zjednoczonych. W tym celu UE będzie w dalszym ciągu współpracować ze wszystkimi regionami świata i zacieśniać partnerstwo z krajami o podobnych poglądach.
UE skupi się również na zapewnieniu rozliczalności i na zwiększeniu wysiłków na rzecz równości płci. UE będzie nadal podejmować działania, by położyć kres dalszym naruszeniom praw człowieka na całym świecie i im zapobiegać, w tym w kontekście Rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie i sytuacji na Bliskim Wschodzie, zwłaszcza w Strefie Gazy.
- Prawnoczłowiecze fora ONZ: Rada zatwierdza priorytety UE (komunikat prasowy z 27 stycznia 2025)
- Współpraca UE z Organizacją Narodów Zjednoczonych
Program tematyczny na rzecz praw człowieka i demokracji
Program tematyczny na rzecz praw człowieka i demokracji jest jednym z programów w ramach Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – czyli unijnego programu finansowania działań zewnętrznych na lata 2021–2027. Dysponuje budżetem w wysokości 1,5 mld euro.
Program zapewnia niezależność działania, gdyż przewiduje bezpośrednią współpracę z obrońcami praw człowieka i lokalnymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego bez potrzeby zatwierdzenia przez władze krajowe.
Ponadto ma zakres globalny i może być wykorzystywany do wspierania praw człowieka wszędzie poza Unią Europejską, jako że funkcjonuje na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym.
Misje obserwacji wyborów
Unijne misje obserwacji wyborów są jedną z podstawowych części działań Unii Europejskiej promujących demokrację, prawa człowieka i aktywność społeczeństwa obywatelskiego na całym świecie.
Misje obserwacji wyborów:
- zwiększają zaufanie obywateli do wyborów
- wspierają zaangażowanie obywatelskie
- przeciwdziałają nieprawidłowościom
- zapewniają kompetentną, bezstronną i merytoryczną ocenę procesu wyborczego.
W dłuższej perspektywie mają też:
- poprawiać ogólne ramy wyborcze i warunki przeprowadzania wyborów
- zwiększać niezależność i rozliczalność instytucji państwowych
- podnosić odporność krajów partnerskich dzięki wspieraniu dobrych rządów
- łagodzić potencjalne konflikty związane z wyborami.
Od 2000 r. UE rozmieściła co najmniej 180 misji obserwacji wyborów w ponad 65 krajach.
Unia Europejska rozmieszcza misje obserwacji wyborów na całym świecie, z wyjątkiem regionów, do których misje wysyła Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). W państwach członkowskich UE obserwację procesów wyborczych zapewnia OBWE.
- Misje obserwacji wyborów (Europejska Służba Działań Zewnętrznych)
- Obserwacja wyborów (Komisja Europejska)
Sankcje związane z prawami człowieka
UE może nakładać sankcje na osoby i podmioty w odpowiedzi na naruszenia i łamanie praw człowieka w różnych częściach świata.
Więcej
Prawa człowieka
Prawa podstawowe w UE
Sankcje za naruszanie praw człowieka
Ostatnia aktualizacja: 28 maja 2026