Unijna ochrona ludności
Każdy kraj na świecie może poprosić UE o pomoc w ramach unijnego mechanizmu ochrony ludności, gdy sytuacja przerasta jego własne możliwości reagowania na katastrofy.
Czym jest ochrona ludności?
Ochrona ludności obejmuje zarówno działania prewencyjne mające ograniczyć skutki przyszłych sytuacji nadzwyczajnych bądź klęsk żywiołowych, jak i pomoc dostarczaną ludności w następstwie klęski żywiołowej bądź katastrofy spowodowanej przez człowieka.
Zależnie od sytuacji pomoc może polegać na:
- działaniach poszukiwawczo-ratowniczych
- gaszeniu pożarów lasów i zabudowań
- wysłaniu personelu medycznego
- wysłaniu sprzętu medycznego i leków
- uzdatnianiu wody
- zapewnianiu tymczasowego schronienia
- bezpiecznej repatriacji obywateli UE.
Kraje dotknięte poważną klęską są nią często przytłoczone, a ich możliwości reagowania są ograniczone. Dlatego ważne jest skoordynowanie reakcji na szczeblu UE, tak by:
- zapewnić potrzebną pomoc
- zapobiec powielaniu działań.
Jak działa unijny mechanizm ochrony ludności?
Unijny mechanizm ochrony ludności służy koordynowaniu na szczeblu UE reakcji na klęski żywiołowe i katastrofy spowodowane przez człowieka. Mechanizm ma następujące cele:
- sprzyjać współpracy krajowych organów ochrony ludności
- zwiększać świadomość społeczną i gotowość na wypadek klęski
- umożliwiać szybką, skuteczną i skoordynowaną pomoc dla ludności.
Oprócz 27 państw UE w mechanizmie ochrony ludności uczestniczą niektóre kraje spoza UE: Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Islandia, Macedonia Północna, Mołdawia, Norwegia, Serbia, Turcja i Ukraina.
Ośrodkiem operacyjnym jest Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (ERCC). Całodobowo monitoruje ono wydarzenia na świecie i koordynuje ewentualną unijną reakcję.
W operacjach pomagają też mapy satelitarne tworzone przez program Copernicus w ramach usługi zarządzania kryzysowego. Terminowe i precyzyjne informacje geoprzestrzenne przekazywane przez program Copernicus są przydatne przy wyznaczaniu obszarów dotkniętych klęską i planowaniu operacji pomocowych.
Mechanizm dysponuje europejskimi zasobami pomocowymi. Zasoby te zostały dobrowolnie zadeklarowane przez państwa członkowskie do natychmiastowego udostępnienia w UE lub poza nią.
W 2019 r. UE ustanowiła rezerwę rescEU, która obejmuje:
- flotę samolotów i śmigłowców strażackich
- samoloty do ewakuacji medycznej
- zespoły ratownictwa medycznego i szpitale polowe
- zapas środków medycznych i mobilne laboratoria
- zdolności w zakresie wykrywania, dekontaminacji i gromadzenia zapasów w celu reagowania na incydenty chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe
- środki tymczasowego zakwaterowania
- transport i logistykę.
Unijny mechanizm ochrony ludności pomaga również koordynować działania organów krajowych w zakresie prewencji i gotowości oraz przyczynia się do wymiany sprawdzonych rozwiązań.
Aby zapewnić lepsze reagowanie na przyszłe wyzwania, w maju 2021 r. Rada przyjęła nowe rozporządzenie wzmacniające mechanizm.
Rozporządzenie zapewnia UE dodatkowe zdolności reagowania na nowe zagrożenia w Unii i poza nią oraz zwiększa rezerwę rescEU.
W listopadzie 2023 r. UE przyjęła decyzję o finansowaniu samolotów i śmigłowców gaśniczych do końca 2027 r.
Jak wygląda unijna ochrona ludności w praktyce?
Każdy kraj na świecie – a także ONZ i jej agencje oraz inne organizacje międzynarodowe – może zwrócić się o pomoc do unijnego mechanizmu ochrony ludności, gdy skala sytuacji nadzwyczajnej przekracza jego możliwości samodzielnego reagowania.
Po otrzymaniu wniosku o wsparcie ERCC mobilizuje i koordynuje pomoc lub wiedzę fachową oferowaną przez państwa członkowskie.
Od 2001 r. unijny mechanizm ochrony ludności był uruchamiany ponad 770 razy w UE i poza nią.
Ostatnie powody interwencji to:
- wojna Rosji przeciwko Ukrainie
- konflikt na Bliskim Wschodzie
- pożary lasów i powodzie w Europie
- trzęsienie ziemi w Turcji i Syrii (2023)
- kryzys zdrowotny związany z Covid-19 (2020–2022)
- repatriacje z Afganistanu (2021).
Wojna napastnicza Rosji przeciwko Ukrainie
W odpowiedzi na rosyjską agresję wojskową UE koordynuje największą dotychczas operację w ramach unijnego mechanizmu ochrony ludności.
Wszystkie państwa UE oraz Islandia, Macedonia Północna, Mołdawia, Norwegia, Serbia i Turcja zapewniają Ukrainie pomoc materialną, w tym:
- środki medyczne
- generatory prądu
- środki zakwaterowania i odzież ochronną
- sprzęt gaśniczy
- żywność i pompy wodne.
UE utworzyła centra logistyczne w Polsce, Rumunii i na Słowacji, aby skuteczniej przekazywać produkty do Ukrainy.
W obliczu olbrzymiego zapotrzebowania Ukrainy na artykuły medyczne UE uruchomiła swoją strategiczną rezerwę rescUE. Koordynuje też ewakuacje medyczne ukraińskich pacjentów pilnie potrzebujących leczenia oraz otwarła specjalną bazę medyczną w Rzeszowie.
Kryzys zdrowotny związany z Covid-19
Podczas pandemii Covid-19 UE pomogła koordynować i finansować dostawy sprzętu medycznego i powiązanych artykułów w całej Europie i na świecie.
Z uwagi na kryzys zdrowotny związany z Covid-19 w latach 2020–2022 unijny mechanizm ochrony ludności uruchomiono 260 razy – to największa liczba uruchomień w historii mechanizmu.
Udzielona pomoc obejmowała:
- darowizny sprzętu ochronnego, takiego jak maski, rękawice, kombinezony i okulary ochronne
- zespoły medyczne i sprzęt medyczny
- szczepionki
- transgraniczne leczenie pacjentów
- sprowadzanie obywateli UE, którzy utknęli za granicą.
Jak ochrona ludności wiąże się ze zmianą klimatu?
Ekstremalne zjawiska pogodowe wynikające ze zmiany klimatu stają się coraz częstsze, coraz bardziej intensywne i coraz bardziej uporczywe.
Dlatego w marcu 2022 r. Rada przyjęła konkluzje, w których zaapelowała o dalsze dostosowanie systemów ochrony ludności do skutków zmiany klimatu. Chodzi o zapobieganie skutkom zmiany klimatu, gotowość i reagowanie na nie oraz ich przezwyciężanie.
Zachęca się państwa członkowskie, by:
- inwestowały w badania i innowacje
- zapewniały dostępność wystarczającego potencjału na szczeblu krajowym
- wspierały gotowość ludności.
Konkluzje te są ważnym krokiem w zwiększaniu odporności UE.
Zmiana klimatu pochłania ofiary i pieniądze (infografika)
Grupa Robocza ds. Ochrony Ludności
Grupa Robocza ds. Ochrony Ludności (PROCIV) to organ, który omawia w Radzie dokumenty dotyczące ochrony ludności, takie jak:
- projekty ustawodawcze Komisji
- konkluzje Rady w konkretnych sprawach
- materiały do negocjacji na forach międzynarodowych.
Grupa prowadzi też dyskusje polityczne i wymianę poglądów na konkretne tematy. Grupie przewodniczy i program jej prac przygotowuje państwo sprawujące rotacyjną prezydencję w Radzie.
Ostatnia aktualizacja: 1 sierpnia 2025