Strategiczne wytyczne w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych
Traktat z Lizbony stwierdza, że Unia Europejska musi stanowić przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której w pełni respektowane są prawa podstawowe. Radzie Europejskiej powierza zadanie sformułowania strategicznych wytycznych co do planowania legislacyjnego i operacyjnego w tej dziedzinie. Wytyczne te mają obejmować m.in. praworządność, prawa podstawowe, kontrolę granic, politykę migracyjną i azylową, współpracę policyjną i sądową oraz cyfryzację wymiaru sprawiedliwości.
Aktualna sytuacja
Rada zamierza omówić strategiczne wytyczne dotyczące przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości na posiedzeniu 12–13 marca 2020 r. Następnie ma je zatwierdzić Rada Europejska podczas marcowych obrad.
Wytyczne dotyczą wdrażania programu strategicznego na lata 2019–2024 przyjętego przez Radę Europejską w czerwcu 2019 r. Obejmują cztery elementy:
- wartości i praworządność
- wzajemne zaufanie
- ochrona wspólnej przestrzeni europejskiej
- wykorzystanie nowych technologii i sztucznej inteligencji.
Strategiczne wytyczne od 2014
W czerwcu 2014 r. Rada Europejska sformułowała strategiczne wytyczne na najbliższe lata dotyczące przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Są one zgodne z priorytetami przyjętego równocześnie strategicznego programu UE. Opierają się na postępach poczynionych dzięki programowi sztokholmskiemu, czyli wieloletniemu programowi w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych na lata 2010–2014.
W 2017 r. nastąpił śródokresowy przegląd wytycznych.
W szczegółach
Po przyjęciu traktatu z Lizbony UE skupiła się na tworzeniu ustawodawstwa, które dałoby mocne ramy prawne dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Wraz z wytycznymi strategicznymi z czerwca 2014 r. akcent przesunął się na wdrażanie i konsolidowanie obowiązujących instrumentów prawnych i działań politycznych. Wytyczne przewidują bowiem, że należy:
- spójnie i skutecznie wdrażać istniejące środki
- zintensyfikować współpracę
- zwiększyć rolę unijnych agencji
- zbadać potencjał nowych technologii.
Rada Europejska stwierdziła także, że należy lepiej skorelować wewnętrzną i zewnętrzną politykę UE. Dziedzinami takimi jak migracja i azyl, walka z terroryzmem czy ochrona danych osobowych – mającymi aspekt globalny – należy się zająć zarówno w samej UE, jak i w ramach stosunków z państwami trzecimi.
Poza tymi aspektami ogólnymi w wytycznych wyszczególniono priorytety poddziedzin wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.
1. Ochrona i propagowanie praw podstawowych
Rozporządzenie o ochronie danych (infografika)
UE musi dbać o ochronę i propagowanie praw podstawowych, zarówno na własnym obszarze, jak i poza nim. Wśród praw tych szczególne miejsce ma zajmować ochrona danych. Jednym z celów wyznaczonych w wytycznych strategicznych było przyjęcie ogólnych ram ochrony danych. Ramy takie weszły w życie w maju 2016 r.
- Ochrona i propagowanie praw człowieka (podsumowanie informacyjne)
- Reforma ochrony danych (podsumowanie informacyjne)
2. Migracja, azyl i granice
Główne cele to:
- zoptymalizować korzyści UE z legalnej migracji
- zapewnić ochronę potrzebującym
- zaradzić nielegalnej migracji, nie dopuszczając do śmierci migrantów, którzy próbują dostać się do Europy.
Należy to czynić z uwzględnieniem zasady solidarności i sprawiedliwego podziału zadań.
Legalna migracja
Aby poradzić sobie z wyzwaniem, którym jest starzenie się społeczeństwa, Europa musi pozostać miejscem przyciągającym talenty i maksymalnie wykorzystać szanse, jakie stwarza legalna migracja. Strategiczne wytyczne postulują dyskusję ze światem biznesu i innymi partnerami społecznymi wraz z przyjęciem spójnych i skutecznych przepisów, a w państwach członkowskich także aktywnych polityk integracyjnych.
Azyl
UE, opowiadając się za ochroną międzynarodową, potrzebuje zdecydowanej europejskiej polityki azylowej. Jednym z głównych priorytetów wytycznych strategicznych jest transpozycja i wdrożenie wspólnego europejskiego systemu azylowego. Docelowo ma on zapewnić osobom ubiegającym się o azyl takie same gwarancje proceduralne i taką samą ochronę we wszystkich państwach UE.
Rada Europejska zaapelowała też, by zwiększyć rolę Europejskiego Urzędu Wsparcia w dziedzinie Azylu – unijnej agencji, która ułatwia współpracę i wspiera państwa członkowskie w kwestiach azylowych.
Nielegalna migracja
Strategiczne wytyczne postulują zaradzenie pierwotnym przyczynom tego zjawiska i zajęcie się przepływami migracyjnymi. W obu tych sprawach zasadniczą rolę odgrywa współpraca z krajami pochodzenia migrantów i z krajami tranzytu. Współpraca ta została zdefiniowana w globalnym podejściu do kwestii migracji i mobilności, czyli unijnych ramach dialogu i współpracy z pozaunijnymi krajami pochodzenia, tranzytu i przeznaczenia.
Główne cele, które Rada Europejska wytyczyła w kwestii nielegalnej migracji, to:
- wzmocnić i rozszerzyć regionalne programy ochrony
- stanowczo zająć się problemem przemytu ludzi i handlu ludźmi
- ustanowić skuteczną wspólną politykę powrotową.
Granice i wizy
Brak kontroli na granicach wewnętrznych oraz rosnąca liczba podróżnych przybywających do UE powodują, że konieczne jest sprawne i nowoczesne zarządzanie wspólnymi zewnętrznymi granicami UE. Rada Europejska zaapelowała o:
- kosztowo racjonalną modernizację zarządzania granicami
- większą pomoc ze strony Fronteksu i nowego europejskiego systemu nadzorowania granic (Eurosur)
- zbadanie możliwości utworzenia europejskiego systemu straży granicznej
- unowocześnienie wspólnej polityki wizowej.
3. Bezpieczeństwo: walka z przestępczością i terroryzmem
Co do walki z terroryzmem oraz przestępczością poważną i zorganizowaną wytyczne nakazują:
- zmobilizować wszystkie instrumenty współpracy sądowej i policyjnej
- zwiększyć rolę Europolu i Eurojustu.
Pomocne mają tu być:
- dokonanie przeglądu strategii bezpieczeństwa wewnętrznego
- wypracowanie kompleksowego podejścia do cyberbezpieczeństwa i cyberprzestępczości
- zapobieganie radykalizacji i ekstremizmowi oraz reakcja na problem zagranicznych bojowników.
4. Współpraca sądowa
Rada Europejska zwróciła uwagę, że potrzebna jest prawdziwa europejska przestrzeń sprawiedliwości, w której respektowane będą różne systemy prawne i panować będzie pogłębione wzajemne zaufanie systemów wymiaru sprawiedliwości. Najważniejsze cele to m.in.:
- promować spójność i przejrzystość prawa UE
- uprościć dostęp do wymiaru sprawiedliwości
- wzmocnić prawa osób oskarżonych oraz ochronę ofiar
- upowszechnić wzajemne uznawanie orzeczeń i wyroków
- przyspieszyć negocjacje w sprawie Prokuratury Europejskiej
- ułatwić transgraniczne czynności, współpracę operacyjną i szkolenia.
5. Swoboda przemieszczania się
Rada Europejska powtórzyła, że należy chronić prawo obywateli UE do swobodnego przemieszczania się oraz zamieszkiwania i podejmowania pracy w innych państwach członkowskich, a jednocześnie przeciwdziałać ewentualnym nadużyciom czy nieuczciwym roszczeniom.