Cyberdefensie

Cyberspace als domein van oorlogvoering

Cyberspace wordt gezien als vijfde domein van oorlogvoering, dat bij militaire operaties op hetzelfde niveau als land, zee, lucht en ruimte staat. Hieronder vallen zowel informatie- en telecommunicatienetwerken en -infrastructuur als de gegevens die zij dragen, computersystemen, processoren en controllers.

Cyberspace is een steeds problematischer domein dat is uitgegroeid tot een terrein voor strategische concurrentie. Bovendien hangen digitale en fysieke infrastructuur van elkaar af. Dat betekent dat ernstige cyberincidenten kritieke infrastructuur voor de strijdkrachten in de EU (zoals energie- en vervoersnetwerken) kunnen verstoren of beschadigen.

De afgelopen jaren is er steeds meer sprake van cyberaanvallen, spionage en desinformatiecampagnes door overheids- en niet-overheidsactoren tegen de EU en haar lidstaten, waaronder de defensiesector. Sinds Ruslands militaire agressie tegen Oekraïne is het kwaadwillige gedrag van deze actoren exponentieel toegenomen.

De EU en haar lidstaten werken samen om de Europese burger, de nationale strijdkrachten en civiele en militaire EU-missies en -operaties te beschermen tegen cyberaanvallen. Ze gaan nauwer samenwerken en meer investeren op het gebied van cyberdefensie op en vergroten het vermogen van de EU om cyberaanvallen op te sporen, te voorkomen en af te weren, en om ons ertegen te beschermen en ervan te herstellen.

Het belangrijkste kader voor EU-samenwerking op het gebied van cyberdefensie is het EU-cyberdefensiebeleid. Ook wat betreft defensie in cyberspace werkt de EU samen via het Europees Defensieagentschap (EDA), samen met het EU‑agentschap voor cyberbeveiliging (Enisa) en Europol. Het EDA steunt de lidstaten bij de scholing van militair personeel op het gebied van cyberdefensie en zorgt voor een proactieve en reactieve cyberdefensietechnologie.

Cyberdefensiebeleid

Op basis van het beleidskader voor cyberdefensie (aangenomen in 2014 en geactualiseerd in 2018) nam de Raad op 22 mei 2023 conclusies over het EU-cyberdefensiebeleid aan. Daarin wijst de Raad erop dat de EU en haar lidstaten hun weerbaarheid tegen cyberdreigingen moeten vergroten en hun gemeenschappelijke cyberbeveiliging en cyberdefensie tegen kwaadwillige gedragingen en agressie in cyberspace moeten versterken.

Overeenkomstig die conclusies keurde de Raad in oktober 2024 het allereerste "EU-cyberverslag" goed, over de voortgang met de uitvoering van het beleid.

Het EU-cyberdefensiebeleid stoelt op 4 pijlers, waaronder tal van verschillende initiatieven vallen:

samen aan een krachtigere cyberdefensie werken

investeren in cyberdefensievermogens

het defensie-ecosysteem van de EU beveiligen

partnerschappen aangaan om gemeenschappelijke uitdagingen aan te pakken

Samen aan een krachtigere cyberdefensie werken

Cyberaanvallen hebben vaak een grensoverschrijdend dimensie en kunnen een fysieke bedreiging vormen voor kritieke infrastructuur in de EU. Ernstige cyberincidenten kunnen zodanig disruptief zijn dat een of meerdere getroffen lidstaten er niet zelfstandig tegen kunnen optreden. Ze kunnen ook deel uitmaken van grootschaligere hybride aanvallen door overheids- of niet-overheidsactoren om de economie en de samenleving te destabiliseren, kritieke infrastructuur voor de EU-veiligheid te verzwakken en de democratische werking te ondermijnen en te verstoren, onder meer door aanvallen op verkiezingsinfrastructuur.

De lidstaten en andere betrokken actoren moeten in overeenstemming met het strategisch kompas de cyberdefensie samen versterken door nauwere samenwerking en coördinatie tussen militaire en civiele cybergemeenschappen.

Enkele concrete initiatieven in het kader van deze pijler zijn:

de conferentie van EU-cybercommandanten verder ontwikkelen
een operationeel netwerk van militaire computercrisisresponsteams van de EU (MICNET) oprichten
een EU-coördinatiecentrum voor cyberdefensie opzetten ter versterking van de coördinatie en het situationele bewustzijn, vooral voor GVDB-missies en -operaties
de samenwerking op het vlak van inlichtingen over cyberdreigingen opvoeren en de EU-cyberinlichtingencapaciteit vergroten
meer onderwijs, opleidingen en oefeningen op cybergebied aanbieden

Het defensie-ecosysteem van de EU beveiligen

De afgelopen jaren is het aantal cyberaanvallen drastisch toegenomen, waaronder ook aanvallen op de toeleveringsketen met als doel cyberspionage, ransomware of verstoring. Zo werden in 2020 wereldwijd meer dan 18 000 organisaties, waaronder overheidsinstanties, grote bedrijven en defensiebedrijven, getroffen door de SolarWinds-aanval. Dit en nog andere incidenten tonen duidelijk aan dat de cyberweerbaarheid van entiteiten die actief zijn in het defensie-ecosysteem van de EU, met inbegrip van militaire entiteiten, de defensie-industrie en particuliere actoren, verder moeten worden versterkt.

Om problemen met de beveiliging van hun communicatie- en informatiesystemen op te lossen en zowel de militaire als civiele domeinen te beveiligen, werken de EU en haar lidstaten momenteel aan normalisatie en certificering op het gebied van cyberbeveiliging.

De Raad vraagt de lidstaten daarom:

de Europese industriële en technologische basis voor cyberdefensie te versterken om cyberdefensievermogens over het volledige spectrum te ontwikkelen en tot stand te brengen
de strategische afhankelijkheden van hun vermogens en toeleveringsketens af te bouwen
geavanceerde cyberdefensietechnologieën te ontwikkelen en te beheersen

Investeren in cyberdefensievermogens

Technologische verbeteringen zijn essentieel om onze voorsprong op concurrenten en tegenstanders, die ook zwaar investeren in nieuwe technologieën, te behouden. Bovendien zijn vaardigheden en competenties essentieel om de strategische afhankelijkheden op het gebied van cyberbeveiliging en cyberdefensie in Europa te ondervangen. De Europese defensie-industrie moet belangrijke vaardigheden behouden en er nieuwe verwerven om in een mondiale context hightechoplossingen te kunnen blijven aanbieden.

In dit opzicht moeten de lidstaten veel meer investeren in het opbouwen, in stand houden en verder ontwikkelen van interoperabele cyberdefensievermogens. Daarbij moeten zij optimaal gebruikmaken van EU-samenwerkingsplatforms, zoals het EDA en permanente gestructureerde samenwerking (PESCO), en van financieringsmechanismen, zoals het Europees Defensiefonds, Horizon Europa en het programma Digitaal Europa.

De Raad verzoekt de lidstaten ook de kloof op het gebied van cyberbeveiligingsvaardigheden aan te pakken en de synergieën tussen militaire, civiele en rechtshandhavingsinitiatieven te benutten.

Partnerschappen aangaan om gemeenschappelijke uitdagingen aan te pakken

Aangezien cyberdreigingen de nationale grenzen overstijgen, werkt de EU samen met partnerlanden en internationale organisaties — zoals de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) — om de collectieve veiligheid te verbeteren en burgers te beschermen. De EU wil op maat gesneden partnerschappen rond cyberdefensie aangaan, onder meer op het gebied van capaciteitsopbouw voor cyberdefensie via de Europese Vredesfaciliteit.

Cyberdefensie moet met partners worden besproken via dialogen en raadplegingen op cybergebied en over veiligheid en defensie.

Het cyberdomein is een van de topprioriteiten in de samenwerking EU-NAVO. De EU bevordert verdere synergieën met de NAVO, onder meer wat betreft respons op kwaadwillige cyberactiviteiten, capaciteitsopbouw in niet-EU-landen, opleiding, oefeningen en situationeel bewustzijn.

Zie ook

Veiligheid en defensie

Cyberbeveiliging

Hybride dreigingen