Hybride dreigingen
De EU en haar lidstaten werken samen om hybride dreigingen te voorkomen, zich ertegen te verweren en erop te reageren.
Wat zijn hybride dreigingen?
Wat precies wordt verstaan onder hybride dreigingen en hybride campagnes kan weleens verschillen. Om adequaat te kunnen reageren, is het beter om deze begrippen niet te strikt af te bakenen. De dreigingen kunnen namelijk evolueren en verschillende vormen aannemen.
Meestal gaat het bij hybride dreigingen om gecoördineerde schadelijke activiteiten die met kwaadwillige bedoelingen worden gepland en uitgevoerd. Het doel is om het doelwit, zoals een staat of instelling, op verschillende, vaak met elkaar gecombineerde manieren te ondermijnen. Denk bijvoorbeeld aan informatiemanipulatie, cyberaanvallen, economische invloed of dwang, heimelijke politieke manoeuvres, pogingen om via diplomatieke wegen iets af te dwingen, of dreiging met militair geweld.
Hybride tactieken worden zowel door statelijke als niet-overheidsactoren gebruikt en worden steeds complexer en verfijnder. Ze vormen niet alleen een veiligheidsrisico, maar ook een bedreiging voor de democratie, aangezien de kernwaarden van de democratie worden aangevallen en wordt geprobeerd de maatschappij te ontwrichten en de politieke besluitvorming te ondermijnen.
Hybride campagnes worden zo opgezet dat het moeilijk is om ze te detecteren en zich ertegen te verdedigen. De dreiging blijft dan expres net onder de grens waarboven de dreiging als oorlogshandeling kan worden beschouwd of opgevat. Het is voor de Europese Unie, haar lidstaten en haar partners daarom ingewikkeld om hybride dreigingen tegen te gaan. Ze vormen een uitdaging die constant in ontwikkeling is.
Een gecoördineerde EU-respons op hybride dreigingen
Hoewel de primaire verantwoordelijkheid voor de bestrijding van hybride dreigingen bij de individuele EU-lidstaten ligt, treden de lidstaten ook gezamenlijk op.
De toolbox tegen hybride dreigingen
Na de aanname van het strategisch kompas voor veiligheid en defensie in maart 2022, heeft de EU een EU-toolbox tegen hybride dreigingen ingesteld. De toolbox bestaat uit een reeks preventieve, coöperatieve, stabiliserende, restrictieve en ondersteunende maatregelen, zoals beschreven in de conclusies van de Raad (goedgekeurd op 21 juni 2022) over een kader voor een gecoördineerde EU-respons op hybride campagnes.
De toolbox is bedoeld om:
- complexe en veelzijdige hybride campagnes te helpen opsporen
- op maat gesneden en sectoroverschrijdende maatregelen te coördineren
Als overkoepelend kader introduceert de hybride toolbox ook andere mechanismen en instrumenten, zoals de toolbox tegen buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI). De EU heeft daarnaast ook een instrumentarium voor cyberdiplomatie ontwikkeld om te reageren op cyberdreigingen en -aanvallen.
Op 16 maart 2026 heeft de Raad conclusies goedgekeurd over het versterken van het vermogen van de EU om hybride dreigingen tegen te gaan. In die tekst bevestigt de EU dat ze vastbesloten is gebruik te maken van alle beschikbare instrumenten om hybride campagnes tegen de EU, haar lidstaten en haar partners, ongeacht hun oorsprong, omvang en intensiteit, te voorkomen, te ontmoedigen en erop te reageren.
De EU heeft ook verschillende mechanismen voor crisisbeheer. Zo is er de geïntegreerde EU-regeling politieke crisisrespons (IPCR) om gecoördineerd te kunnen optreden bij grote, complexe crises en informatie uit te wisselen, bijvoorbeeld over de inmenging in de Europese verkiezingen van 2024.
- Raad neemt conclusies aan over versterking EU-vermogen tegen hybride dreigingen (persmededeling, 16 maart 2026)
- Conclusies van de Raad over een kader voor een gecoördineerde EU-respons op hybride campagnes (persmededeling, 21 juni 2022)
- Een strategisch kompas voor veiligheid en defensie
- Sancties tegen cyberaanvallen
- Geïntegreerde regeling politieke crisisrespons
Hybride responsteams
In mei 2024 keurde de Raad een richtinggevend kader goed voor de praktische oprichting van EU-teams voor snelle reactie op hybride dreigingen.
De snellereactieteams zijn een van de instrumenten uit de toolbox om EU-lidstaten, partnerlanden en GVDB-missies en -operaties (in het kader van het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid) te helpen hybride dreigingen tegen te gaan.
Meer informatie over het EU-kader voor de bestrijding van hybride dreigingen:
- Gezamenlijk kader voor de bestrijding van hybride bedreigingen uit 2016 (Publicatieblad van de EU)
- Gezamenlijke mededeling uit 2018 – Het opbouwen van weerbaarheid en reactiecapaciteit tegen hybride bedreigingen (Publicatieblad van de EU)
- Jaarlijkse voortgangsverslagen over de bestrijding van hybride dreigingen (Europese Commissie)
Bestrijding van desinformatie
Desinformatiecampagnes en, breder gezien, buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI) worden vaak ingezet als deel van een grotere hybride campagne, maar komen soms ook op zichzelf voor. De EU beschikt over verschillende mechanismen om buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging tegen te gaan.
Op 21 mei 2024, net voor de verkiezingen voor het Europees Parlement, keurde de Raad conclusies goed over het behoeden van verkiezingsprocessen voor buitenlandse inmenging. In de conclusies worden de EU-instellingen en lidstaten opgeroepen om pogingen van buitenlandse actoren om het democratische proces in de EU te verstoren, beter in de gaten te houden. Ook worden ze verzocht gebruik te maken van alle EU-mechanismen, -netwerken en -instrumenten om de integriteit van verkiezingen te waarborgen, zonder dat dit een open democratisch debat belet.
- Desinformatie en democratische veerkracht
- Democratische veerkracht: Raad keurt conclusies goed over het behoeden van verkiezingsprocessen voor buitenlandse inmenging (persmededeling, 21 mei 2024)
- Buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging tegengaan (Europese Dienst voor extern optreden)
- EUvsDisinfo
Weerbaarheid van kritieke infrastructuur
Sinds 2022 heeft de EU haar inspanningen om kritieke infrastructuur te beschermen opgevoerd. Op 8 december 2022 heeft de Raad nieuwe wetgeving aangenomen voor de preventie van, de bescherming tegen, de reactie op en het herstel van hybride aanvallen op kritieke sectoren, zoals energie, water, vervoer en gezondheid (de richtlijn weerbaarheid van kritieke entiteiten). Doel is kritieke entiteiten minder kwetsbaar en de fysieke infrastructuur van die entiteiten weerbaarder te maken.
Daarnaast nam de Raad in december 2022, naar aanleiding van de sabotage van de Nord Stream-pijpleiding, een aanbeveling aan over de weerbaarheid van kritieke infrastructuur.
De EU wil beter in staan zijn om haar kritieke infrastructuur te beschermen op 3 prioritaire gebieden: paraatheid, respons en internationale samenwerking.
In juni 2024 nam de Raad een aanbeveling aan over een blauwdruk voor de coördinatie van de respons op EU-niveau bij verstoringen van kritieke infrastructuur van aanzienlijk grensoverschrijdend belang. Doel van de blauwdruk is het gedeelde situationeel bewustzijn van de oorsprong en de gevolgen van een incident te bevorderen, de coördinatie van de overheidscommunicatie te faciliteren en te zorgen voor een doeltreffende respons.
- Weerbaarheid EU: Raad neemt richtlijn aan om kritieke entiteiten weerbaarder te maken (persmededeling, 8 december 2022)
- Aanbeveling van de Raad van 8 december 2022 betreffende een Uniebrede gecoördineerde aanpak om de weerbaarheid van kritieke infrastructuur te versterken (Publicatieblad van de EU)
- Kritieke infrastructuur: blauwdruk voor de bescherming van de EU-burger en de interne markt (persmededeling, 25 juni 2024)
Beveiliging van netwerk- en informatiesystemen
Op 28 november 2022 nam de Raad de richtlijn betreffende maatregelen voor een hoog gezamenlijk niveau van cyberbeveiliging in de EU aan. De nieuwe regels zorgen voor meer weerbaarheid en capaciteit voor de respons op incidenten, zowel in de publieke als de particuliere sector, en in de EU als geheel, ook in het geval van hybride aanvallen.
De nieuwe richtlijn wordt ook wel de NIS 2-richtlijn genoemd en vervangt de eerdere regels op dit gebied in de eerste NIS-richtlijn. De afkorting NIS staat voor netwerk- en informatiesystemen.
Samenwerken met partners om hybride dreigingen tegen te gaan
Samenwerking met EU-partners en -organisaties is van cruciaal belang om hybride dreigingen tegen te gaan.
Samenwerking EU-NAVO
Het strategische partnerschap tussen de EU en de NAVO is cruciaal voor een veilig en stabiel Euro-Atlantisch gebied. Een aantal van de initiatieven van de EU en de NAVO tegen hybride dreigingen zijn:
- gemeenschappelijke voorstellen voor samenwerking op het gebied van hybride dreigingen
- een gestructureerde dialoog inzake weerbaarheid (begonnen in 2022)
De EU en de NAVO voeren ook gezamenlijke oefeningen uit op het gebied van crisisbeheer. Dit zijn de zogenoemde PACE-oefeningen (parallel and coordinated exercises – parallelle en gecoördineerde oefeningen). De oefening van 2024 was bedoeld om de EU beter in staat te stellen te reageren op mogelijke hybride crises, zowel binnen als buiten de EU.
- Samenwerking EU-NAVO
- "EU Integrated Resolve 2024": EU sluit brede crisisresponsoefening af (persmededeling, 25 oktober 2024)
Ondersteuning voor partnerlanden bij hybride dreigingen
De EU is vastbesloten haar partnerlanden te ondersteunen bij de bestrijding van hybride dreigingen. De partnerschapsmissie van de EU in de Republiek Moldavië (EUPM Moldova) is een goed voorbeeld hiervan.
De missie ging in mei 2023 van start en is bedoeld om de structuren voor crisisbeheer en de cyberbeveiliging in Moldavië te helpen versterken en het land beter bestand te maken tegen hybride dreigingen.
Hybride activiteiten van Rusland en Belarus tegen de EU
Rusland
De EU veroordeelt met klem Ruslands aanhoudende hybride activiteiten, waaronder sabotage, verstoring van kritieke infrastructuur, cyberaanvallen, informatiemanipulatie en inmenging, en pogingen om de democratie en het verkiezingsproces te ondermijnen.
Deze kwaadwillige activiteiten zijn een voorbeeld van Ruslands roekeloosheid, onverantwoordelijkheid en minachting voor de op regels gebaseerde internationale orde en voor het internationaal recht. Ze maken deel uit van bredere, gecoördineerde en langdurige hybride campagnes om de veiligheid, veerkracht en democratische grondslagen van de EU, haar lidstaten en haar partners te bedreigen en te ondermijnen.
De EU en haar lidstaten zullen alle beschikbare instrumenten (waaronder sancties) blijven gebruiken om zich hiertegen te beschermen en dergelijk kwaadwillig gedrag te voorkomen, tegen te gaan en erop te reageren.
Hybride activiteiten van Rusland: EU-sancties
Belarus
De EU veroordeelt dat Belarus zijn hybride aanvallen tegen de EU en haar lidstaten opvoert door onder meer migranten te instrumentaliseren en het EU-luchtruim te schenden.
De schendingen van het luchtruim vormen een ernstig beveiligings- en veiligheidsrisico, in de eerste plaats voor de burgerluchtvaart. Via deze rechtstreekse dreiging probeert Belarus lidstaten te destabiliseren en Europese burgers te intimideren. De EU roept het Belarussische regime op deze praktijken onmiddellijk te beëindigen.
Zo niet is zij bereid verdere passende maatregelen te nemen bovenop de sancties die reeds aan het Belarussische regime zijn opgelegd. De EU duldt geen hybride campagnes tegen de EU of een van haar lidstaten.
Hybride activiteiten van Belarus: EU-sancties
Zie ook:
Europese defensiegereedheid
EU-defensie in cijfers
EU-sancties tegen Rusland: vragen en antwoorden
Laatst bijgewerkt: 16 maart 2026