Consulaire bescherming
EU-burgers hebben het recht om in een niet-EU-land hulp te vragen bij de ambassade of het consulaat van een andere EU-lidstaat als hun eigen lidstaat in dat niet-EU-land geen diplomatieke vertegenwoordiging heeft.
Consulaire bescherming van EU-burgers
Consulaire bescherming is de hulp die een land biedt aan zijn burgers die in het buitenland wonen of reizen.
De verantwoordelijkheid voor het verlenen van consulaire bijstand aan EU-burgers ligt in de eerste plaats bij de afzonderlijke EU-lidstaten. Niet elke EU-lidstaat heeft echter in elk land ter wereld een ambassade of consulaat. In landen waar hun eigen lidstaat geen ambassade of consulaat heeft, zijn EU-burgers daardoor "niet-vertegenwoordigd".
Rechten van niet-vertegenwoordigde EU-burgers in het buitenland
Op basis van hun EU-burgerschap kunnen EU-onderdanen een beroep doen op de ambassade of het consulaat van elk EU-land als zij buiten de EU hulp nodig hebben en "niet-vertegenwoordigd" zijn.
Met andere woorden, alle EU-lidstaten moeten niet-vertegenwoordigde EU-burgers bijstaan, en dat onder dezelfde voorwaarden als die voor hun eigen onderdanen gelden.
Dit recht op gelijke behandeling is een van de grondrechten van EU-burgers. Het is verankerd in artikel 20, lid 2, punt c), en artikel 23 van het Verdrag betreffende de werking van de EU, en in artikel 46 van het EU-Handvest van de grondrechten.
Die wederzijdse bijstand tussen lidstaten is bijzonder belangrijk in geval van een consulaire crisis. Een consulaire crisis doet zich voor wanneer het leven, de gezondheid of de veiligheid van een groot aantal EU-burgers in een niet-EU-land in gevaar is, bijvoorbeeld bij natuurrampen, zware ongevallen of perioden van politieke instabiliteit.
Ambassades en consulaten van EU-lidstaten kunnen bijstand verlenen in de volgende situaties:
Verlies of diefstal van een paspoort of identiteitskaart
Noodreisdocumenten afgeven zodat EU-burgers kunnen terugkeren naar huis
Arrestatie of detentie
Informatie verstrekken over het lokale rechtsstelsel en EU-burgers helpen een advocaat te zoeken
Na een misdrijf
Slachtoffers van een misdrijf bijstaan en advies geven over de volgende stappen
Ernstig ongeval of ernstige ziekte
Contact opnemen met de verzekeringsmaatschappij, familie of vrienden van EU-burgers die in het ziekenhuis worden opgenomen
Hulpverlening en repatriëring
EU-burgers helpen in noodsituaties, zoals een conflict of natuurramp
Overlijden
Hulp bij het informeren van nabestaanden en het registreren van een overlijden
Om het recht en op consulaire bescherming te versterken en het voor burgers gemakkelijker te maken om er gebruik van te maken, heeft de EU in 2015 een richtlijn aangenomen over consulaire bescherming voor niet-vertegenwoordigde EU-burgers die buiten de EU wonen of reizen.
De richtlijn bevordert de samenwerking en coördinatie tussen consulaire autoriteiten in de hele EU.
Via de link hieronder vindt u de contactgegevens van de ambassades en consulaten van alle EU-landen, waar u terecht kunt voor hulp.
Overeenkomstig de richtlijn consulaire bescherming spelen de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) en zijn wereldwijde netwerk van EU-delegaties een centrale rol bij het waarborgen van het recht van EU-burgers op consulaire bescherming, in nauwe samenwerking met de EU-lidstaten.
De EDEO en zijn delegaties faciliteren een gecoördineerd optreden van de EU op het gebied van consulaire crisisparaatheid en -respons.
Noodreisdocumenten
Noodreisdocumenten zijn de meest gangbare vorm van bijstand die aan EU-burgers wordt verleend in landen waar hun thuisland geen ambassade of consulaat heeft.
Deze documenten worden verstrekt aan burgers van wie het paspoort of reisdocument verloren, gestolen of vernietigd is. Ze zijn essentieel om deze mensen veilig terug naar huis te helpen.
In 1996 werden voor het eerst regels inzake een EU-noodreisdocument aangenomen. In juni 2019 nam de EU hierover een nieuwe richtlijn aan. Het formaat en de veiligheidskenmerken van het EU-noodreisdocument werden geactualiseerd en de formaliteiten voor niet-vertegenwoordigde EU-burgers in niet-EU-landen werden vereenvoudigd.
De Europese Commissie keurde op 8 december 2022 de technische details van het EU-noodreisdocument goed. Het vernieuwde EU-noodreisdocument zal vanaf december 2025 beschikbaar zijn voor burgers en zal bestaan uit een sticker en een boekje in paspoortformaat.
Sticker
Boekje (voorzijde)
Boekje (achterzijde)
Aanpassing van de consulaire bescherming aan nieuwe uitdagingen
Op 6 december 2023 stelde de Commissie voor dat de Raad de richtlijnen betreffende consulaire bescherming en het noodreisdocument herziet om de rechten van EU-burgers te versterken, met name in crisissituaties.
De Commissie trok daarbij lering uit recente ervaringen, zoals de consulaire impact van de coronapandemie, de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne en de repatriëring van EU-burgers uit Afghanistan en Sudan.
Het voorstel wordt momenteel besproken in de Raad.
Hoe de lidstaten samen consulaire bescherming bieden
Aangezien niet alle lidstaten wereldwijd vertegenwoordigd zijn, is het essentieel dat de EU-landen er samen voor zorgen dat alle EU-burgers in nood onder dezelfde voorwaarden bijstand krijgen.
Het consulaire netwerk van de lidstaten komt in niet-EU-landen bijeen om aangelegenheden te bespreken die van gemeenschappelijk belang zijn voor de EU-burgers in dat land.
Verder kan het consulair personeel van de lidstaten die in het betrokken land vertegenwoordigd zijn met de EU-delegatie overleg plegen om een gezamenlijk noodplan op te stellen voor eventuele crisissituaties.
De consulaire diensten en crisiscentra van de lidstaten en de EU-delegaties maken ook gebruik van een onlineplatform voor het uitwisselen van informatie en het opstellen van noodplannen.
Voorbeelden van coördinatie
De EU en haar lidstaten hebben de krachten gebundeld om consulaire bijstand te verlenen aan niet-vertegenwoordigde EU-burgers, onder meer tijdens de coronapandemie, de crisis in Afghanistan, de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, het conflict in Sudan en de crisis in het Midden-Oosten.
De repatriëringen vanwege corona in 2020 en de evacuaties uit Sudan in 2023 vormden bijzondere uitdagingen, de eerste vanwege de omvang, de tweede vanwege de complexiteit van de crisis.
Evacuaties uit Sudan
Toen het conflict in april 2023 in Sudan uitbrak, waren er ongeveer 1700 EU-burgers in dat land aanwezig. Velen onder hen waren niet vertegenwoordigd.
Dankzij doeltreffende EU-coördinatie evacueerden de EU-lidstaten die operaties leidden andere EU-burgers en zelfs mensen van andere continenten.
Repatriëring vanwege corona
Na de uitbraak van de coronapandemie in 2020 werden wereldwijd plots reisbeperkingen opgelegd en strandden meer dan 600 000 EU-burgers in het buitenland.
Om hen te helpen bundelden de EU en haar lidstaten snel hun krachten om grootschalige repatriëringen te coördineren en burgers naar huis te brengen.
Mechanisme voor civiele bescherming
EU-lidstaten en andere landen die aan het EU-mechanisme voor civiele bescherming deelnemen, kunnen het mechanisme activeren om bijstand te vragen voor consulaire steun voor hun burgers, bijvoorbeeld in het kader van evacuaties.
In 2024 werden met behulp van het mechanisme bijna 1400 Europese burgers veilig geëvacueerd uit onder meer Haïti, het Midden-Oosten en Vanuatu. Eerdere grootschalige operaties waren onder meer:
- de repatriëring van 100 000 mensen tijdens de coronapandemie in 2020 (op een totaal van 600 000 gerepatrieerde EU-burgers)
- de evacuatie van 3000 EU-burgers en 7000 Afghaanse onderdanen uit Afghanistan in 2021
Bescherming van de rechten van EU-burgers in het buitenland
De EU en de lidstaten kunnen gezamenlijke consulaire demarches ondernemen als de rechten van EU-burgers herhaaldelijk worden geschonden of als zij buiten de Unie in moeilijkheden komen.
Er kan bijvoorbeeld een consulair initiatief worden ondernomen als EU-burgers in bepaalde landen in erbarmelijke omstandigheden in de gevangenis zitten en geen voedsel of geneesmiddelen krijgen.
In het verlengde van een consulair initiatief kunnen de EU en de lidstaten ook een consulair samenwerkingsinitiatief inleiden. Dit heeft tot doel de besprekingen met de autoriteiten van die landen voort te zetten om de situatie van EU-burgers te verbeteren.
In de Raad
De Groep consulaire zaken (COCON) is bevoegd voor consulaire samenwerking. De groep richt zich op de uitwisseling van standpunten en de coördinatie van de consulaire samenwerking met de EU-lidstaten en de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO).
Samenwerking met niet-EU-landen
De EU pleegt regelmatig overleg met de VS, Canada, Noorwegen, Australië en Nieuw-Zeeland over kwesties van gemeenschappelijk belang en de onderlinge samenwerking. Het Raadsvoorzitterschap vertegenwoordigt de EU op deze bijeenkomsten.
De besprekingen gaan over een reeks onderwerpen, waaronder:
- consulaire crisisparaatheid en -monitoring
- samenwerking in het kader van recente crisissituaties
- consulaire samenwerkingsinitiatieven
- mogelijke kwesties van gemeenschappelijk belang
- uitwisseling van informatie
Zie ook
Bescherming van de consument: reisrechten
Geïntegreerde regeling politieke crisisrespons
Civiele bescherming in de EU
Laatst bijgewerkt: 4 augustus 2025