Προξενική προστασία
Οι πολίτες της ΕΕ έχουν το δικαίωμα, όταν βρίσκονται σε χώρα εκτός ΕΕ, να ζητούν βοήθεια από πρεσβεία ή προξενείο οποιουδήποτε κράτους μέλους της ΕΕ εάν το δικό τους κράτος μέλος δεν διαθέτει διπλωματική αντιπροσωπεία εκεί.
Προξενική προστασία των πολιτών της ΕΕ
Ως προξενική προστασία νοείται η υποστήριξη που παρέχεται από μια χώρα στους πολίτες της που ζουν ή ταξιδεύουν στο εξωτερικό και χρειάζονται βοήθεια.
Την πρωταρχική ευθύνη για την παροχή προξενικής συνδρομής στους πολίτες της ΕΕ φέρει το κάθε κράτος μέλος της ΕΕ χωριστά. Κάθε κράτος μέλος της ΕΕ ωστόσο δεν διαθέτει πρεσβεία ή προξενείο σε κάθε χώρα του κόσμου. Αυτό σημαίνει μερικές φορές ότι κάποιοι πολίτες της ΕΕ είναι «μη αντιπροσωπευόμενοι», δηλαδή χωρίς πρεσβεία ή προξενείο του δικού τους κράτους μέλους για να τους βοηθήσει.
Δικαιώματα των μη αντιπροσωπευόμενων πολιτών της ΕΕ στο εξωτερικό
Στο πλαίσιο των δικαιωμάτων που τους προσδίδει η ιθαγένεια της ΕΕ, οι πολίτες της μπορούν να ζητήσουν βοήθεια από πρεσβεία ή προξενείο οποιασδήποτε χώρας της ΕΕ όταν χρειάζονται βοήθεια εκτός της ΕΕ και είναι «μη αντιπροσωπευόμενοι».
Με άλλα λόγια, όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ οφείλουν να βοηθούν τους μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της ΕΕ υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους υπηκόους τους.
Πρόκειται για το δικαίωμα ίσης μεταχείρισης που είναι ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών της ΕΕ. Κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 παράγραφος 2 στοιχείο γ) και στο άρθρο 23 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ και στο άρθρο 46 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
Αυτή η αμοιβαία συνδρομή μεταξύ των κρατών μελών είναι ιδιαίτερα σημαντική σε περίπτωση προξενικής κρίσης. Προξενική κρίση προκύπτει όταν απειλείται η ζωή, η υγεία ή η ασφάλεια μεγάλου αριθμού πολιτών της ΕΕ σε χώρα εκτός ΕΕ —όπως κατά τη διάρκεια φυσικών καταστροφών, μεγάλων ατυχημάτων ή περιόδων πολιτικής αστάθειας.
Οι πρεσβείες και τα προξενεία των κρατών μελών της ΕΕ μπορούν να παρέχουν συνδρομή στις ακόλουθες περιπτώσεις:
Απώλεια ή κλοπή διαβατηρίου ή δελτίου ταυτότητας
Η πρεσβεία μπορεί να εκδώσει προσωρινά ταξιδιωτικά έγγραφα που θα επιτρέψουν στους πολίτες της ΕΕ να επιστρέψουν στην πατρίδα τους.
Σύλληψη ή κράτηση
Η πρεσβεία μπορεί να παράσχει πληροφορίες σχετικά με το τοπικό νομικό σύστημα και να βοηθήσει τους πολίτες της ΕΕ να βρουν δικηγόρο.
Εγκληματική πράξη
Η πρεσβεία μπορεί να συνδράμει τους πολίτες της ΕΕ που έχουν πέσει θύμα εγκληματικής πράξης και να παράσχει συμβουλές σχετικά με τις επόμενες ενέργειες.
Σοβαρό ατύχημα ή ασθένεια
Η πρεσβεία μπορεί να βοηθήσει στην επικοινωνία με την ασφαλιστική εταιρεία, την οικογένεια ή τους φίλους των πολιτών της ΕΕ που εισάγονται σε νοσοκομείο για νοσηλεία.
Βοήθεια και επαναπατρισμός
Η πρεσβεία μπορεί να βοηθήσει τους πολίτες της ΕΕ σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης (π.χ. σύρραξης ή φυσικής καταστροφής).
Θάνατος
Η πρεσβεία μπορεί να βοηθήσει τους πολίτες της ΕΕ να ειδοποιήσουν τους πλησιέστερους συγγενείς του θανόντος και να δηλώσουν τον θάνατό του στις αρχές.
Για την ενίσχυση και διευκόλυνση του δικαιώματος προξενικής προστασίας, η ΕΕ εξέδωσε το 2015 οδηγία σχετικά με την προξενική προστασία για τους μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της ΕΕ που ζουν ή ταξιδεύουν εκτός της ΕΕ.
Η οδηγία προάγει την ενίσχυση της συνεργασίας και του συντονισμού μεταξύ των προξενικών αρχών σε ολόκληρη την ΕΕ.
Ο ακόλουθος ιστότοπος παραθέτει τα στοιχεία επικοινωνίας των πρεσβειών και των προξενείων όλων των χωρών της ΕΕ, εάν χρειαστεί να επικοινωνήσετε για να ζητήσετε βοήθεια.
Σύμφωνα με την οδηγία σχετικά με την προξενική προστασία, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) και το οικείο παγκόσμιο δίκτυο αντιπροσωπειών της ΕΕ έχουν κεντρικό ρόλο στην προάσπιση του δικαιώματος προξενικής προστασίας των πολιτών της ΕΕ σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη της ΕΕ.
Ειδικότερα, η ΕΥΕΔ και οι αντιπροσωπείες της ΕΕ διευκολύνουν τις συντονισμένες προσπάθειες της ΕΕ όσον αφορά την ετοιμότητα έναντι προξενικών κρίσεων και την αντιμετώπισή τους.
Προσωρινά ταξιδιωτικά έγγραφα
Η χορήγηση προσωρινών ταξιδιωτικών εγγράφων είναι η συνηθέστερη μορφή συνδρομής προς πολίτες της ΕΕ σε μέρη όπου η χώρα καταγωγής τους δεν διαθέτει πρεσβεία ή προξενείο.
Τα έγγραφα αυτά χορηγούνται σε πολίτες των οποίων τα διαβατήρια ή τα ταξιδιωτικά έγγραφα έχουν χαθεί, κλαπεί ή καταστραφεί. Είναι δε απολύτως απαραίτητα για να μπορέσουν οι άνθρωποι αυτοί να επιστρέψουν με ασφάλεια στις πατρίδες τους.
Η θέσπιση κανόνων για προσωρινά ταξιδιωτικά έγγραφα της ΕΕ χρονολογείται από το 1996. Τον Ιούνιο του 2019 η ΕΕ εξέδωσε νέα οδηγία επί του θέματος. Οι νέοι κανόνες επικαιροποίησαν τον μορφότυπο και τα χαρακτηριστικά ασφαλείας του προσωρινού ταξιδιωτικού εγγράφου της ΕΕ και απλοποίησαν τις διατυπώσεις για τους μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της ΕΕ σε χώρες εκτός ΕΕ.
Ένα νέο προσωρινό ταξιδιωτικό έγγραφο της ΕΕ έχει τεθεί στη διάθεση των πολιτών της ΕΕ από τον Δεκέμβριο του 2025. Το ανανεωμένο προσωρινό ταξιδιωτικό έγγραφο της ΕΕ αποτελείται από μια αυτοκόλλητη ετικέτα και από ένα φυλλάδιο μεγέθους διαβατηρίου.
Αυτοκόλλητη ετικέτα
Βιβλιάριο (εμπρόσθια όψη)
Βιβλιάριο (οπίσθια όψη)
Το προσωρινό ταξιδιωτικό έγγραφο της ΕΕ ισχύει για την περίοδο που απαιτείται για την ολοκλήρωση του ταξιδιού για το οποίο εκδόθηκε, συν επιπρόσθετη περίοδο χάριτος δύο ημερών. Εκτός εάν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις, η διάρκεια ισχύος του δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 15 ημερολογιακές ημέρες.
Προσαρμογή της προξενικής προστασίας της ΕΕ στις νέες προκλήσεις
Στις 6 Δεκεμβρίου 2023 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε στο Συμβούλιο να επανεξετάσει τις οδηγίες για την προξενική προστασία και για το προσωρινό ταξιδιωτικό έγγραφο της ΕΕ με στόχο να ενισχυθούν τα δικαιώματα των πολιτών της ΕΕ, ιδίως σε καταστάσεις κρίσεων.
Η πρόταση της Επιτροπής βασίζεται σε πρόσφατες εμπειρίες, όπως ήταν μεταξύ άλλων οι προξενικές επιπτώσεις που είχαν η πανδημία COVID-19, ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και ο επαναπατρισμός πολιτών της ΕΕ από το Αφγανιστάν και το Σουδάν.
Η πρόταση συζητείται επί του παρόντος στο Συμβούλιο της ΕΕ.
Πώς συνεργάζονται τα κράτη μέλη για την προξενική προστασία
Δεδομένου ότι δεν έχουν όλα τα κράτη μέλη παρουσία παντού στον κόσμο, η συνεργασία των χωρών της ΕΕ είναι απολύτως αναγκαία προκειμένου να διασφαλίζεται η παροχή συνδρομής επί ίσοις όροις προς όλους τους πολίτες της ΕΕ που βρίσκονται σε δυσχερή θέση.
Το προξενικό δίκτυο των κρατών μελών πραγματοποιεί συναντήσεις σε χώρες εκτός ΕΕ και συζητά θέματα κοινού ενδιαφέροντος που αφορούν τους πολίτες της ΕΕ στην εκάστοτε χώρα.
Επιπλέον, οι προξενικοί υπάλληλοι των κρατών μελών που διαθέτουν αντιπροσώπευση στην εν λόγω χώρα δύνανται να συναντηθούν με την αντιπροσωπεία της ΕΕ με σκοπό την προετοιμασία για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσεων και ιδίως την εκπόνηση κοινών σχεδίων έκτακτης ανάγκης.
Οι προξενικές υπηρεσίες και τα εθνικά κέντρα αντιμετώπισης κρίσεων των κρατών μελών, καθώς και οι αντιπροσωπείες της ΕΕ, χρησιμοποιούν επίσης μια διαδικτυακή πλατφόρμα για την ανταλλαγή πληροφοριών και την εκπόνηση σχεδίων έκτακτης ανάγκης.
Παραδείγματα συντονισμού
Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της έχουν επανειλημμένα ενώσει τις δυνάμεις τους για να παράσχουν προξενική συνδρομή σε μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της ΕΕ, μεταξύ άλλων κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, της κρίσης στο Αφγανιστάν, του επιθετικού πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, της σύρραξης στο Σουδάν και της κρίσης στη Μέση Ανατολή.
Οι εκκενώσεις από το Σουδάν το 2023 και οι επαναπατρισμοί λόγω της νόσου COVID-19 το 2020 παρουσίασαν ιδιαίτερες δυσκολίες, λόγω πολυπλοκότητας για τις πρώτες και λόγω μεγέθους για τους δεύτερους.
Εκκενώσεις από το Σουδάν
Όταν ξέσπασε η σύρραξη στο Σουδάν τον Απρίλιο του 2023, βρίσκονταν στη χώρα περίπου 1.700 πολίτες της ΕΕ, με πολλούς από αυτούς χωρίς αντιπροσώπευση.
Χάρις στον αποτελεσματικό ενωσιακό συντονισμό, τα κράτη μέλη της ΕΕ που διεκπεραίωσαν τις επιχειρήσεις εκκένωσης έλαβαν μέριμνα και για άλλους πολίτες της ΕΕ, ακόμη δε και για πολίτες από άλλες ηπείρους.
Επαναπατρισμοί λόγω COVID-19
Όταν η πανδημία COVID-19 οδήγησε σε αιφνίδιους ταξιδιωτικούς περιορισμούς σε παγκόσμιο επίπεδο στις αρχές του 2020, περισσότεροι από 600.000 πολίτες της ΕΕ βρέθηκαν αποκλεισμένοι στο εξωτερικό.
Σε απάντηση, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της ένωσαν τις δυνάμεις τους χωρίς χρονοτριβή και συντόνισαν επιχειρήσεις επαναπατρισμού μεγάλης κλίμακας για την επιτυχή επιστροφή των πολιτών στις πατρίδες τους.
Μηχανισμός πολιτικής προστασίας
Τα κράτη μέλη της ΕΕ και οι άλλες χώρες που συμμετέχουν στον μηχανισμό πολιτικής προστασίας της ΕΕ μπορούν να ενεργοποιήσουν τον μηχανισμό και να ζητήσουν βοήθεια και παροχή προξενικής υποστήριξης για τους πολίτες τους, για παράδειγμα στο πλαίσιο επιχειρήσεων εκκένωσης.
Το 2024 ο μηχανισμός βοήθησε στην ασφαλή εκκένωση σχεδόν 1.400 ευρωπαίων πολιτών από μέρη όπως η Αϊτή, η Μέση Ανατολή και το Βανουάτου. Μεταξύ των επιχειρήσεων μεγάλης κλίμακας του παρελθόντος μπορούν να αναφερθούν:
- ο επαναπατρισμός 100.000 ατόμων κατά την πανδημία COVID-19 το 2020 (από τους 600.000 πολίτες της ΕΕ που επαναπατρίστηκαν συνολικά)
- η εκκένωση από το Αφγανιστάν 3.000 πολιτών της ΕΕ και 7.000 Αφγανών υπηκόων το 2021
Προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών της ΕΕ στο εξωτερικό
Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της μπορούν να προβαίνουν σε κοινά προξενικά διαβήματα όταν πολίτες της ΕΕ βρίσκονται αντιμέτωποι με συνεχείς παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους ή με δυσχερείς συνθήκες σε χώρα του εξωτερικού.
Για παράδειγμα, προξενική πρωτοβουλία μπορεί να αναληφθεί υπέρ πολιτών της ΕΕ που κρατούνται υπό εξαιρετικά άσχημες συνθήκες σε ορισμένες χώρες, με ανύπαρκτη πρόσβαση σε ορισμένα τρόφιμα ή φάρμακα.
Ως συνέχεια στην προξενική πρωτοβουλία, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της μπορούν επίσης να κινήσουν πρωτοβουλία προξενικής συνεργασίας. Σκοπός αυτής της πρωτοβουλίας είναι η συνέχιση των συζητήσεων με τις αρχές της εκάστοτε χώρας ώστε να βελτιωθεί η κατάσταση των πολιτών της ΕΕ.
Στο Συμβούλιο
Η ομάδα «Προξενικές υποθέσεις» (COCON) είναι το όργανο του Συμβουλίου που είναι αρμόδιο για τη συζήτηση θεμάτων προξενικής συνεργασίας. Επικεντρώνεται στην ανταλλαγή απόψεων και στον συντονισμό της προξενικής συνεργασίας με τα κράτη μέλη της ΕΕ και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ).
Συνεργασία με χώρες εκτός ΕΕ
Η ΕΕ πραγματοποιεί τακτικές συναντήσεις με τις ΗΠΑ, τον Καναδά, τη Νορβηγία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία για να συζητήσει θέματα κοινού ενδιαφέροντος και συνεργασίας. Η Προεδρία του Συμβουλίου εκπροσωπεί την ΕΕ στις συναντήσεις αυτές.
Οι συζητήσεις επικεντρώνονται σε διάφορα θέματα, όπως:
- ετοιμότητα έναντι προξενικών κρίσεων και παρακολούθησή τους
- συνεργασία για την αντιμετώπιση πρόσφατων κρίσεων
- πρωτοβουλίες προξενικής συνεργασίας
- εντοπισμός ενδεχόμενων θεμάτων αμοιβαίου ενδιαφέροντος
- ανταλλαγή πληροφοριών
Δείτε επίσης:
Προστασία των καταναλωτών: Ταξιδιωτικά δικαιώματα
Η ολοκληρωμένη πολιτική αντιμετώπιση κρίσεων (IPCR)
Πολιτική προστασία στην ΕΕ
Τελευταία ενημέρωση: 14 Αυγούστου 2026
