Monitorowanie bezpośrednich inwestycji zagranicznych
Unijne przepisy dotyczące monitorowania inwestycji zagranicznych umożliwiają państwom członkowskim kontrolowanie inwestycji zagranicznych w UE i przeciwdziałanie wszelkim zagrożeniom dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Odbywa się to we współpracy z innymi państwami członkowskimi i Komisją.
Czym są bezpośrednie inwestycje zagraniczne?
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) mają miejsce wtedy, gdy inwestor nabywa faktyczny udział w przedsiębiorstwie unijnym lub zaczyna sprawować nad nim kontrolę. BIZ różnią się od inwestycji portfelowych, w ramach których inwestor kupuje udziały w przedsiębiorstwie, nie uczestnicząc w zarządzaniu tym przedsiębiorstwem ani nie sprawując nad nim kontroli.
Podobnie jak handel międzynarodowy, BIZ zazwyczaj przyczyniają się do wzrostu gospodarczego i mogą ułatwiać transgraniczny przepływ towarów, usług i kapitału.
Przychodzące i wychodzące BIZ
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne mogą mieć charakter przychodzący lub wychodzący. Przychodzące BIZ mają miejsce, gdy inwestorzy zagraniczni inwestują w danym kraju lub regionie, a wychodzące BIZ mają miejsce, gdy inwestorzy krajowi inwestują na rynkach zagranicznych.
BIZ są zazwyczaj mierzone przy pomocy dwóch głównych wskaźników: stanu i przepływu.
Stan BIZ
Stan BIZ daje obraz tego, ile inwestycji zagranicznych istnieje w danym momencie, pokazując ich całkowitą skumulowaną wartość.
Stan wychodzących BIZ to wartość kapitału własnego inwestorów z UE (udziałów własnościowych w przedsiębiorstwie) i kredytów netto dla przedsiębiorstw za granicą.
Stan przychodzących BIZ to wartość kapitału własnego inwestorów zagranicznych i kredytów netto dla przedsiębiorstw mających siedzibę w UE.
Przepływy BIZ
Przepływy BIZ to wskaźnik zmian pokazujący wartość nowych inwestycji w danym okresie. Wskaźnik ten mierzy transakcje kapitałowe, reinwestycje zysków i transakcje dłużne między przedsiębiorstwami.
Przepływy przychodzących BIZ to wartość nowych inwestycji zagranicznych wpływających do UE w danym okresie.
Przepływy wychodzących BIZ to wartość inwestycji dokonywanych zagranicą przez unijne przedsiębiorstwa w tym samym okresie.
BIZ w liczbach
UE jest głównym dostawcą i odbiorcą inwestycji zagranicznych na świecie.
Na koniec 2024 r. wartość inwestycji wychodzących z UE wyniosła 12,34 bln euro, a wartość inwestycji przychodzących do UE – 10,59 bln euro. Dane te obejmują inwestycje wewnątrzunijne (gdy przedsiębiorstwo z jednego kraju UE inwestuje w innym kraju UE).
Jeżeli wziąć pod uwagę jedynie inwestycje spoza UE, wartość inwestycji wychodzących z UE wyniosła 9,31 bln euro, a wartość inwestycji przychodzących do UE – 7,04 bln euro.
Pięciu głównych partnerów w przypadku inwestycji przychodzących i wychodzących to:
- USA
- Wielka Brytania
- Szwajcaria
- Kajmany
- Singapur.
Wykres aluwialny pokazujący 8 głównych źródeł bezpośrednich inwestycji zagranicznych:
- USA: 31%
- Wielka Brytania 17,5%
- Szwajcaria: 8,9%
- Kajmany: 5%
- Singapur: 3,9%
- Bermudy: 3,5%
- Kanada: 3,3%
- Japonia: 3,3%
Wykres aluwialny pokazujący 8 głównych kierunków bezpośrednich inwestycji zagranicznych:
- USA: 28,7%
- Wielka Brytania 19,5%
- Szwajcaria: 8,4%
- Kajmany: 3%
- Singapur: 2,7%
- Bermudy: 2,6%
- Kanada: 2,6%
- Japonia: 2,5%
Spółki celowe
Spółka celowa (SPE) to podmiot prawny – taki jak jednostka zależna, spółka holdingowa lub narzędzie finansowania – utworzony w danym kraju głównie do celów finansowych, podatkowych lub regulacyjnych, a nie w celu prowadzenia tam rzeczywistej działalności gospodarczej.
Spółki celowe odgrywają istotną rolę w BIZ. Na koniec 2024 r. odpowiadały one za 29% całkowitego stanu unijnych BIZ utrzymywanych za granicą oraz za 34% stanu BIZ utrzymywanych przez resztę świata w UE.
Cele inwestycyjne UE
UE jest jednym z najbardziej otwartych miejsc do inwestowania na świecie i prowadzi skoordynowaną politykę w zakresie BIZ. UE negocjuje również i wdraża przepisy inwestycyjne zawarte w umowach handlowych lub w odrębnych umowach inwestycyjnych.
Główne cele polityki inwestycyjnej UE to m.in.:
- zapewnienie równych warunków działania, tak aby ani inwestorzy unijni, ani zagraniczni nie byli dyskryminowani ani źle traktowani
- umożliwienie inwestycji w UE dzięki przewidywalnemu i przejrzystemu otoczeniu biznesowemu
- zachęcanie do inwestycji wspierających zrównoważony rozwój oraz poszanowanie praw człowieka, norm pracy i norm środowiskowych.
Przepisy dotyczące monitorowania
UE wprowadziła przepisy dotyczące monitorowania BIZ, aby umożliwić państwom członkowskim sprawdzanie inwestycji zagranicznych w UE oraz przeciwdziałanie wszelkim zagrożeniom dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Odbywa się to we współpracy z innymi państwami członkowskimi i Komisją Europejską.
BIZ w jednym państwie członkowskim mogą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego w innym państwie członkowskim, a nawet w całej UE – dlatego potrzebna jest ogólnounijna współpraca i wymiana informacji na temat inwestycji zagranicznych.
5 marca 2019 r. Rada po raz pierwszy przyjęła rozporządzenie w sprawie monitorowania BIZ, którego przepisy obowiązują od października 2020 r. Rozporządzenie stworzyło m.in. mechanizm współpracy służący zgłaszaniu i omawianiu obaw związanych z konkretnymi inwestycjami, ustanowiło wymogi dotyczące mechanizmów monitorowania na szczeblu krajowym i dało Komisji możliwość wydania opinii na temat wszelkich inwestycji, które zagrażają bezpieczeństwu więcej niż jednego państwa członkowskiego.
Aby lepiej reagować na wyzwania wynikające z rosnących napięć geopolitycznych i rozwoju technologicznego, a jednocześnie utrzymać pozycję UE jako jednego z najbardziej otwartych obszarów inwestycyjnych na świecie, w 2024 r. Komisja przedstawiła wniosek ulepszający przepisy dotyczące monitorowania BIZ. Nowe przepisy, oparte na przeglądzie 1200 BIZ, które miały miejsce w latach 2021–2024, przewidują, że:
- wszystkie państwa członkowskie będą dysponowały mechanizmem monitorowania, a przepisy krajowe będą bardziej zharmonizowane
- zakres unijnego monitorowania obejmie także inwestycje dokonywane przez inwestorów unijnych, którzy ostatecznie są kontrolowani przez osoby fizyczne lub przedsiębiorstwa z państw trzecich.
W czerwcu 2026 r. Rada formalnie przyjęła zmienione rozporządzenie. Nowe przepisy wprowadzą m.in. minimalny zakres sektorowy, zobowiązując wszystkie państwa członkowskie do monitorowania inwestycji zagranicznych w:
- produkty podwójnego zastosowania i sprzęt wojskowy
- technologie hiperkrytyczne
- surowce krytyczne
- podmioty krytyczne w infrastrukturze energetycznej, transportowej i cyfrowej
- infrastrukturę wyborczą
- ograniczoną grupę podmiotów systemu finansowego.
Przepisy zaczną obowiązywać 18 miesięcy po wejściu w życie znowelizowanego rozporządzenia.
Zmiana przepisów dotyczących monitorowania BIZ jest częścią strategii UE, która ma na celu wzmocnienie jej bezpieczeństwa gospodarczego i ochronę strategicznych sektorów przemysłu przed ryzykownymi inwestycjami inwestorów zagranicznych.
Ostatnia aktualizacja: 8 września 2026