Schengen, het grootste binnengrensvrije gebied ter wereld
Binnen het Schengengebied kunnen meer dan 450 miljoen mensen zich vrij en zonder grenscontroles tussen de Schengenlanden verplaatsen.
Wat is Schengen?
Het Schengengebied is een van de grootste successen van het Europese project. Het begon in 1985 als intergouvernementeel project tussen 5 EU-landen (Frankrijk, Duitsland, België, Nederland en Luxemburg) en groeide geleidelijk uit tot het grootste gebied ter wereld waar mensen vrij kunnen rondreizen.
Schengen is de naam van een klein dorpje in Luxemburg, op de grens met Duitsland en Frankrijk, waar het Schengenakkoord (1985) en de Schengenuitvoeringsovereenkomst (1990) zijn ondertekend.
Landen die tot een gebied zonder binnengrenscontrole behoren:
- voeren geen controles uit aan hun binnengrenzen, behalve bij specifieke dreigingen
- voeren geharmoniseerde controles uit aan hun buitengrenzen, op basis van duidelijk omschreven criteria
De regels die gelden voor het Schengengebied zijn vastgelegd in de Schengengrenscode.
Welke landen behoren tot Schengen?
Vandaag strekt het Schengengebied zich uit over ruim 4 miljoen vierkante kilometer, met een bevolking van meer dan 450 miljoen mensen. Het bestaat uit 29 landen:
- 25 van de 27 EU-lidstaten
- alle leden van de Europese Vrijhandelsassociatie (IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland)
Op 30 december 2023 besloot de Raad de binnengrenscontroles aan de lucht- en zeegrenzen met Bulgarije en Roemenië op te heffen. Op 12 december 2024 besliste de Raad ook de personencontroles aan de landbinnengrenzen met en tussen de twee landen af te schaffen. Daardoor maken Bulgarije en Roemenië sinds 1 januari 2025 volwaardig deel uit van het Schengengebied.
De controles aan de binnengrenzen zijn nog niet opgeheven in Cyprus, en Ierland behoort niet tot het Schengengebied.
Welke voordelen heeft Schengen?
In het Schengengebied kunnen meer dan 450 miljoen mensen zich vrij en zonder grenscontroles tussen de Schengenlanden verplaatsen.
Elke dag steken ongeveer 3,5 miljoen mensen binnengrenzen over voor hun werk, om te studeren, of om vrienden en familie te bezoeken. Bijna 1,7 miljoen mensen wonen in één Schengenland en werken in een ander.
Het aantal verplaatsingen van Europeanen binnen het Schengengebied wordt op 1,25 miljard per jaar geschat, wat ook de toeristische en culturele sector ten goede komt.
Het Schengengebied biedt alle burgers en ondernemingen in de lidstaten grote economische voordelen. Het is ontworpen als de steunpilaar van de Europese Unie en van de eengemaakte markt als geheel.
Vallen onderdanen van derde landen onder de Schengenregeling?
Ook onderdanen van derde landen die in de EU wonen of de EU bezoeken als toerist, uitwisselingsstudent of zakenreiziger mogen vrij en zonder grenscontroles rondreizen tussen de Schengenlanden.
Voor reizigers die op doortocht zijn in het Schengengebied of er kortstondig gaan verblijven, heeft de EU gemeenschappelijke visumregels opgesteld.
Een gemeenschappelijk EU-visumbeleid is noodzakelijk voor een goede werking van het grensvrije Schengengebied, aangezien bezoekers op die manier makkelijker toegang hebben tot de EU zonder dat dit ten koste gaat van de interne veiligheid.
Het Schengenvisum (Infographic)
Hoe heeft Schengen de EU veiliger gemaakt?
Een van de hoofddoelen van het Schengengebied is de burgers te beschermen door nauwere samenwerking tussen de politiediensten, de douaneautoriteiten en de met toezicht op de buitengrenzen belaste autoriteiten van alle lidstaten. Met deze nieuwe vormen van samenwerking moet elk risico van veiligheidstekort als gevolg van de afschaffing van binnengrenscontroles worden gecompenseerd.
Wat samenwerking op het gebied van rechtshandhaving betreft, maakt het Schengengebied het volgende mogelijk:
- betere communicatiesystemen tussen politiediensten
- grensoverschrijdende achtervolging van criminelen
- grensoverschrijdende observatie van verdachten
- wederzijdse operationele bijstand
- rechtstreekse informatie-uitwisseling tussen politiediensten
Dit is een enorm voordeel in de strijd tegen terrorisme en zware en georganiseerde criminaliteit, zoals mensenhandel en illegale migratie.
Hoe sluiten landen zich aan bij het Schengengebied?
Landen die tot het Schengengebied willen toetreden, moeten eerst aan een aantal voorwaarden voldoen. Ze moeten:
- de gemeenschappelijke reeks Schengenregels (het zogenaamde "Schengenacquis") toepassen, bv. wat betreft grenscontroles, visumafgifte, politiële samenwerking en bescherming van persoonsgegevens
- de buitengrenzen bewaken namens andere Schengenlanden en eenvormige Schengenvisa afgeven
- doeltreffend samenwerken met de rechtshandhavingsinstanties van andere Schengenlanden om na opheffing van de binnengrenscontroles een hoog veiligheidsniveau te behouden
- verbonden zijn met en gebruikmaken van het Schengeninformatiesysteem (SIS)
Landen die zich willen aansluiten bij het Schengengebied worden meermaals geëvalueerd om na te gaan of zij aan de voorwaarden voldoen om de Schengenregels toe te passen.
Indien uit de evaluaties blijkt dat een land in aanmerking komt om tot het binnengrensvrije Schengengebied toe te treden, moeten alle overige Schengenlanden hier na raadpleging van het Europees Parlement unaniem mee instemmen.
Zijn grenscontroles binnen het Schengengebied opnieuw mogelijk?
Door COVID-19 voerden verschillende EU‑landen tussen 2020 en 2022 opnieuw controles aan de binnengrenzen in. Ook in andere omstandigheden zijn opnieuw controles ingevoerd, zoals in 2015 na de terroristische aanslagen of door de toegenomen migratiestromen naar de EU.
Dit mag echter alleen in laatste instantie worden overwogen.
In uitzonderlijke omstandigheden
De Schengengrenscode biedt de lidstaten de mogelijkheid om in uitzonderlijke omstandigheden die het functioneren van het Schengengebied in het gedrang brengen, opnieuw controles uit te voeren aan bepaalde binnengrenzen.
In die situaties kan de Raad een of meer lidstaten op basis van een Commissievoorstel aanbevelen opnieuw grenscontroles in te voeren.
Voor controles die in uitzonderlijke omstandigheden worden ingevoerd, is de goedkeuring van de Raad nodig.
Bij ernstige bedreigingen
De Schengengrenscode bepaalt ook dat de lidstaten tijdelijk opnieuw grenscontroles kunnen uitvoeren bij ernstige bedreigingen voor de openbare orde of de binnenlandse veiligheid.
In dat geval moet de betrokken lidstaat de Commissie en de andere EU-lidstaten ten minste 4 weken vóór het invoeren van de controles inlichten. Die termijn kan korter zijn wanneer de omstandigheden niet van tevoren bekend zijn. Hiervoor is geen goedkeuring van de Raad nodig.
Hoe worden de buitengrenzen van het Schengengebied beschermd?
De EU en haar lidstaten hebben concrete maatregelen genomen om de veiligheid van Europa te waarborgen en de buitengrenzen te versterken.
Voorbeelden hiervan zijn de oprichting van het Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex) en de ontwikkeling van het Schengeninformatiesysteem (SIS).
Autoriteiten in de hele EU maken gebruik van het SIS om signaleringen van gezochte of vermiste personen en voorwerpen in te voeren of te raadplegen. Het systeem bevat ongeveer 86,5 miljoen signaleringen en werd in 2022 35 miljoen keer per dag geraadpleegd.
Het SIS bevat tevens instructies voor autoriteiten over wat zij moeten doen wanneer een persoon of voorwerp wordt aangetroffen. Dit kan bijvoorbeeld gaan om de:
- aanhouding van een gezochte persoon
- bescherming van een kwetsbare vermiste persoon
- inbeslagneming van een illegaal of gestolen voorwerp
De volgende IT-instrumenten voor de bestrijding van criminaliteit en de beveiliging van de grenzen worden momenteel geactualiseerd of ontwikkeld:
- Visuminformatiesysteem (VIS)
- Inreis-uitreissysteem (EES)
- Europees reisinformatie- en -autorisatiesysteem (Etias)
EU-brede IT-systemen voor veiligheid en migratie (Infographic)
Laatst bijgewerkt: 7 juli 2026