Dífhoraoisiú
Tá foraoisí sláintiúla ríthábhachtach do dhaoine agus don chomhshaol. Is é is aidhm do rialacha an Aontais an dífhoraoisiú domhanda a laghdú trí rialáil a dhéanamh ar allmhairiú agus onnmhairiú earraí a gcuireann a dtáirgeadh le cailliúint foraoisí ar fud an domhain.
An fáth ar cheart foraoisí a chosaint
Cumhdaíonn foraoisí 30% d’achar talún an domhain. Cuireann siad réimse seirbhísí ar fáil atá ríthábhachtach do shláinte agus d’fholláine an duine agus don chomhshaol. Is tearmainn bhithéagsúlachta iad foraoisí ina maireann an chuid is mó de na speicis talún – idir ainmhithe, phlandaí agus fhungais – ar fud an domhain.
Ina theannta sin, déanann foraoisí an méid seo a leanas:
- uisce glan a chinntiú
- amhábhair in-athnuaite a sholáthar
- an ithir a chobhsú agus cosaint a thabhairt ar thubaistí nádúrtha
- poist a chur ar fáil, mar shampla, i dtáirgeadh adhmaid, i mbainistiú foraoisí nó i ngníomhaíochtaí áineasa
Tá ról lárnach ag foraoisí freisin mar linnte carbóin maidir leis an athrú aeráide a mhaolú, ós rud é go bhfuil siad in ann gáis cheaptha teasa a ionsú.
Gabhann foraoisí an Aontais 10% d’astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais.
Staid an dífhoraoisithe dhomhanda inniu
Gach nóiméad, cailltear limistéar foraoise atá chomh mór le 10 bpáirc pheile ar fud an domhain, de réir Institiúid Acmhainní an Domhain.
Is é fairsingiú talaimh talmhaíochta an príomhchúis le dífhoraoisiú agus díghrádú foraoisí ar fud an domhain. Mar thoradh ar an méadú ar an daonra agus níos mó éilimh a bheith ar bhia, déantar talamh barr as foraoisí agus dírítear níos mó ar tháirgiúlacht talmhaíochta. Déanann táirgeadh earraí áirithe, mar shampla, ola pailme agus soighe, an-dochar d’fhoraoisí agus don chomhshaol.
Cailliúint dhomhanda foraoisí ó 1990 i leith (sna milliúin heicteár)
Cairt líne ina léirítear an chailliúint foraoisí ar fud an domhain ó 1990 i leith. Faoi 2000, bhí 78 milliún heicteár caillte; faoi 2010, bhí 130 milliún heicteár caillte; agus faoi 2020, 178 milliún heicteár a bhí caillte.
Cad a dhéanann an tAontas faoin dífhoraoisiú?
Cuidíonn roinnt tionscnamh agus dlíthe de chuid an Aontais le foraoisí a chaomhnú agus a chosaint.
I measc bheartais agus rialacha an Aontais maidir leis an dífhoraoisiú, tá an méid seo a leanas:
- táirgí nach mbíonn dífhoraoisiú mar thoradh orthu
- straitéis foraoise
- straitéis bhithéagsúlachta agus an dlí um athbhunú dúlra
- rialacha maidir le húsáid talún agus foraoiseacht
Táirgí nach mbíonn dífhoraoisiú mar thoradh orthu
Tá rialacha curtha i bhfeidhm ag an Aontas, rialacha darb aidhm rialáil a dhéanamh ar earraí a thagann isteach i margadh an Aontais agus a onnmhairítear ón Aontas, ar earraí iad a chuireann le dífhoraoisiú agus díghrádú foraoisí go domhanda. Cinntítear leis na rialacha go bhfuil na táirgí sin agus a slabhraí soláthair ‘saor ó dhífhoraoisiú’.
Tá an dlí ar an gcéad cheann dá leithéid ar fud an domhain.
Is iad seo a leanas na hearraí atá liostaithe:
- eallach
- cócó
- caife
- ola pailme
- rubar
- soighe
- adhmad
Tá feidhm ag na rialacha freisin maidir le roinnt táirgí díorthaithe, mar shampla, seacláid, troscán, páipéar clóite agus díorthaigh roghnaithe atá bunaithe ar ola pailme (a úsáidtear, mar shampla, mar chomhpháirteanna i dtáirgí cúraim phearsanta).
Cé na hearraí is mó is cúis leis an dífhoraoisiú?
Píchairt ina léirítear sciar gach ceann de na seacht n-earraí liostaithe den dífhoraoisiú domhanda nuair a thomhlaítear san Aontas iad. Is í ola pailme is mó is cúis leis an dífhoraoisiú a dhéantar i ngeall ar an Aontas (35%); soighe, a úsáidtear den chuid is mó le haghaidh beatha ainmhithe, is cúis le 33% den dífhoraoisiú sin. Adhmad is cúis le 9%, cócó is cúis le 8%, caife is cúis le 7%, mairteoil is cúis le 5% agus rubar is cúis le 3%.
Is é is cuspóir do rialacha an Aontais baol an dífhoraoisithe agus an díghrádaithe foraoisí a bhaineann le tomhaltas na n-earraí liostaithe san Aontas a íoslaghdú. Gan na rialacha sin, d’fhéadfadh an tAontas a bheith ina chúis le dífhoraoisiú is mó ná 248 000 heicteár in aghaidh na bliana – limistéar atá chomh mór le críoch Lucsamburg, geall leis.
Maidir leis na táirgí atá liostaithe ar mhargadh an Aontais, leagann an rialachán nua rialacha sainordaitheacha díchill chuí síos le haghaidh gach trádálaí a ordaíonn, a onnmhairíonn nó a chuireann ar fáil iad. Ceanglaítear ar thrádálaithe na táirgí atá á ndíol a rianú ar ais go dtí an plota talún mar ar táirgeadh iad (bunaithe ar íomhánna satailíte agus comhordanáidí GPS). Déantar an méid sin lena chinntiú nach dtáirgtear iad sin ar thalamh dífhoraoisithe nó díghrádaithe. Tugann córas digiteach eolas do na húdaráis maidir le tionscnamh na dtáirgí.
Le córas tagarmharcála, sanntar leibhéal riosca a bhaineann le dífhoraoisiú agus díghrádú foraoisí do Bhallstáit agus do thíortha nach tíortha den Aontas iad. Cinntítear leis an gcatagóir riosca leibhéal na n-oibleagáidí sonracha a bheidh ar oibreoirí agus údaráis na mBallstát cigireachtaí agus rialuithe a dhéanamh.
Cuirtear san áireamh sna rialacha cosaint chearta an duine a mhéid a bhaineann leis an dífhoraoisiú. Áirítear forálacha leo freisin maidir le pionóis a chur ar thrádálaithe neamhchomhlíontacha agus tacaíonn siad le comhar feabhsaithe le tíortha comhpháirtíochta.
Déanfar an méid seo a leanas leis na rialacha:
- an dífhoraoisiú agus an díghrádú foraoisí domhanda a laghdú
- aghaidh a thabhairt ar lománaíocht neamhdhleathach
- an bhithéagsúlacht agus cumas na bhforaoisí CO2 a ghabháil a chosaint
Tar éis an chomhaontaithe shealadaigh maidir leis an rialachán ar tháinig an Chomhairle agus Parlaimint na hEorpa air i mí na Nollag 2022, ghlac an Chomhairle na rialacha i mí na Bealtaine 2023.
I mí na Nollag 2024, chinn an Chomhairle cur i bhfeidhm dhlí an Aontais maidir le dífhoraoisiú a chur siar ar feadh bliana eile.
I bhfianaise na n-ábhar imní a chuir na Ballstáit agus na páirtithe leasmhara in iúl maidir le hullmhacht cuideachtaí agus riarachán, agus maidir le saincheisteanna teicniúla a bhaineann leis an gcóras faisnéise nua, i mí Dheireadh Fómhair 2025 chuir an Coimisiún Eorpach togra ar aghaidh le haghaidh athbhreithniú spriocdhírithe ar an rialachán chun aghaidh a thabhairt ar an staid.
I mí na Samhna 2025, ghlac an Chomhairle a sainordú caibidlíochta maidir leis an athbhreithniú.
An 4 Nollaig 2025, tháinig Uachtaránacht na Comhairle agus Parlaimint na hEorpa ar chomhaontú sealadach chun athbhreithniú a dhéanamh ar rialachán an Aontais maidir le táirgí nach mbíonn dífhoraoisiú mar thoradh orthu (EUDR) chun a chur chun feidhme a shimpliú agus chun moill a chur ar a chur i bhfeidhm, rud a thabharfaidh níos mó ama d’oibreoirí agus d’údaráis ullmhú.
An 18 Nollaig, ghlac an Chomhairle go foirmiúil an t-athbhreithniú spriocdhírithe, lena ndéantar na ceanglais díchill chuí a chuíchóiriú agus lena gcuirtear cur i bhfeidhm an rialacháin siar go dtí an 30 Nollaig 2026 do gach oibreoir, le síneadh breise 6 mhí do mhicrea-oibreoirí agus d’oibreoirí beaga.
Freagraíonn an t-athbhreithniú do na hábhair imní a chuir na Ballstáit agus na páirtithe leasmhara in iúl maidir leis an ualach riaracháin agus ullmhacht an chórais TF, agus ag an am céanna caomhnaítear go hiomlán cuspóir an Rialacháin maidir leis an dífhoraoisiú agus an díghrádú foraoise a bhaineann le táirgí a chuirtear ar mhargadh an Aontais a chosc.
- Dlí an Aontais maidir leis an Dífhoraoisiú: an Chomhairle agus an Pharlaimint tagtha ar chomhaontú maidir le hathbhreithniú spriocdhírithe (preaseisiúint, an 4 Nollaig 2025)
- An dífhoraoisiú: an Chomhairle faoi réir tús a chur le cainteanna le Parlaimint na hEorpa maidir le hathbhreithniú spriocdhírithe a dhéanamh ar an rialachán (preaseisiúint, an 20 Samhain 2025)
- Dlí an Aontais maidir leis an Dífhoraoisiú: é glactha go foirmiúil ag an gComhairle an dlí a chur siar go ceann bliana (preaseisiúint, an 18 Nollaig 2024)
- An dífhoraoisiú: deireadh curtha ag an gComhairle le hathbhreithniú spriocdhírithe chun an rialachán a shimpliú agus a chur siar (preaseisiúint, an 18 Nollaig 2025)
Straitéis foraoise an Aontais
I mí Iúil 2021, d’fhoilsigh an Coimisiún Eorpach straitéis foraoiseachta an Aontais le haghaidh 2030, mar cheann de phríomhghnéithe an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip. Is é is aidhm don straitéis rannchuidiú le glanastaíochtaí ceaptha teasa an Aontais a laghdú 55% ar a laghad faoi 2030, i gcomparáid le leibhéil 1990.
Ina theannta sin, is é is aidhm don straitéis méid agus cáilíocht fhoraoisí na hEorpa a mhéadú agus feabhas a chur ar a n-athléimneacht i leith dúshláin éagsúla, mar shampla, an t-athrú aeráide, agus tacú le pobail a bhfuil a slí bheatha ag brath ar an bhforaoiseacht.
Sna conclúidí ón gComhairle maidir leis an straitéis foraoise, i mí na Samhna 2021, leag airí talmhaíochta agus iascaigh an Aontais béim ar an méid seo a leanas:
- ról bunriachtanach na bhforaoisí i ndáil le sláinte an duine agus sláinte ainmhithe, chomh maith leis an gcomhshaol
- ról na bhforaoisí san aistriú chuig bithgheilleagar ciorclach a bheidh glas, aeráidneodrach agus iomaíoch
- an gá atá le cothromaíocht a bhaint amach idir na gnéithe comhshaoil, sóisialta agus eacnamaíocha a bhaineann le bainistiú inbhuanaithe ar fhoraoisí
straitéis bhithéagsúlachta an Aontais agus an dlí um athbhunú dúlra
I Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030, a thíolaic an Coimisiún i mí na Bealtaine 2020 agus a d’fhormhuinigh an Chomhairle i mí Dheireadh Fómhair 2020, leagtar amach gníomhaíochtaí darb aidhm rannchuidiú le caomhnú foraoisí agus caomhnú a mbithéagsúlachta.
Is é is aidhm don dlí um athbhunú dúlra, a ghlac an Chomhairle i mí an Mheithimh 2024 agus atá i bhfeidhm anois, bithéagsúlacht foraoise a fheabhsú.
Rialacha maidir le húsáid talún agus foraoiseacht
Leis an bpacáiste ‘Oiriúnach do 55’ agus leis an athbhreithniú ar rialachán an Aontais maidir le húsáid talún, athrú ar úsáid talún agus foraoiseacht (LULUCF), tá sprioc nua maidir le haistrithe carbóin leagtha síos ag an Aontas do 2030. Cuirfidh sé sin le linnte carbóin nádúrtha an Aontais, crainn agus plandaí san áireamh.
An t-athbhreithniú deireanach: an 4 Nollaig 2025