Ατμοσφαιρική ρύπανση στην ΕΕ: Στοιχεία και αριθμοί

Αν και ο αέρας μας είναι πολύ λιγότερο μολυσμένος σήμερα από ό,τι πριν από μερικές δεκαετίες, το 2023 στην Ευρώπη πέθαναν πρόωρα περίπου 280.000 άνθρωποι εξαιτίας της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Η γεωργία αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ευρώπη.

Η ΕΕ έχει όραμα για μηδενική ρύπανση το 2050, και το 2024 ενέκρινε νέους κανόνες για να προωθήσει την επίτευξη αυτού του στόχου.

Κύριοι ρύποι

Στους βασικούς ρύπους περιλαμβάνονται:

• λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5) και αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ₁₀)
• αμμωνία
• μεθάνιο
• όζον
• οξείδια του αζώτου
• διοξείδιο του θείου
• πτητικές οργανικές ενώσεις πλην μεθανίου

Ο καθένας από αυτούς είναι επιβλαβής από μόνος του. Ορισμένοι μπορούν ακόμη και να αντιδράσουν μεταξύ τους μέσω χημικών διεργασιών και να μετατραπούν σε αιωρούμενα σωματίδια ή όζον.

Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5) προκαλούν τις μεγαλύτερες βλάβες στους Ευρωπαίους

Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια είναι τόσο μικρά που μπορούν να εισέλθουν στους πνεύμονες, και μάλιστα ακόμη και στο αίμα, και να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα υγείας. Συνίστανται σε στερεά σωματίδια και υγρά σταγονίδια διαφόρων μεγεθών.

Η σκόνη και η γύρη μπορεί μεν να είναι ορατές με γυμνό μάτι, αλλά τα σωματίδια καύσης είναι μικρότερα από 2,5 μικρόμετρα (μm), δηλαδή περίπου το μέγεθος ενός βακτηρίου.

1 μικρόμετρο (μm) είναι ένα εκατομμυριοστό του μέτρου. Η διάμετρος μιας ανθρώπινης τρίχας είναι περίπου 100 μm, δηλαδή περίπου 30 φορές μεγαλύτερη από το μεγαλύτερο σωματίδιο ΑΣ_2,5.

Οι εκπομπές ατμοσφαιρικών ρύπων έχουν μειωθεί από το 1990

Από τη δεκαετία του 1980, η ΕΕ έχει θεσπίσει αυστηρά μέτρα για τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και οι εκπομπές των κύριων ατμοσφαιρικών ρύπων έχουν μειωθεί σημαντικά. Από το 1990 έως το 2023, οι εκπομπές ΑΣ₁₀, ΑΣ_2,5, αμμωνίας, οξειδίων του θείου, πτητικών οργανικών ενώσεων πλην μεθανίου, και οξειδίων του αζώτου μειώθηκαν από τους 65 εκατομμύρια τόνους και άνω σε περίπου 19 εκατομμύρια τόνους.

Ωστόσο, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, το 2023 περισσότερο από το 94% του αστικού πληθυσμού της ΕΕ εξακολουθούσε να είναι εκτεθειμένο σε συγκεντρώσεις λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων (ΑΣ_2,5) που υπερέβαιναν τα όρια των τελευταίων κατευθυντήριων γραμμών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Η έκθεση σε άλλους ρύπους συνέχισε επίσης να υπερβαίνει τα συνιστώμενα επίπεδα.

Πηγές ατμοσφαιρικών ρύπων

Η γεωργία και η κατανάλωση ενέργειας είναι οι μεγαλύτερες πηγές ατμοσφαιρικών ρύπων στην ΕΕ.

Πάνω από το 60% των εκπομπών των ΑΣ_2,5 προέρχεται από την κατανάλωση ενέργειας

Το διάγραμμα παρουσιάζει το ποσοστό συμβολής διάφορων πηγών στις εκπομπές των ακόλουθων ατμοσφαιρικών ρύπων κατά το 2023: των λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων (ΑΣ_2,5), των αιωρούμενων σωματιδίων (ΑΣ₁₀), της αμμωνίας, των διοξειδίων του θείου, των πτητικών οργανικών ενώσεων πλην μεθανίου (ΠΟΕΠΜ) και των οξειδίων του αζώτου. Μετακινήστε τον δείκτη του ποντικιού πάνω από το διάγραμμα για να δείτε περισσότερα δεδομένα.

Τα ΑΣ_2,5 είτε εκπέμπονται άμεσα, κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων ή βιομάζας, είτε σχηματίζονται στην ατμόσφαιρα όταν αντιδρούν μεταξύ τους άλλοι ρύποι, όπως τα οξείδια του αζώτου, το διοξείδιο του θείου ή η αμμωνία.

Το όζον δεν εκπέμπεται απευθείας, αλλά σχηματίζεται όταν άλλοι ρύποι, κυρίως οξείδια του αζώτου και πτητικές οργανικές ενώσεις, αντιδρούν με το ηλιακό φως και τη θερμότητα.

Συνεπώς, για να μειωθούν σε μεγάλο βαθμό τα επίπεδα των ΑΣ_2,5 στον αέρα απαιτείται η ανάληψη δράσης που να θέτει στο στόχαστρο διάφορους ατμοσφαιρικούς ρύπους και πολλούς τομείς, μεταξύ άλλων την οικιακή θέρμανση, τη γεωργία, τις μεταφορές, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και τη βιομηχανία.

Επιπτώσεις στην υγεία

Κάθε άνθρωπος εισπνέει περίπου 14 kg αέρα ημερησίως. Όσο αναπνέουμε, ωστόσο, εισπνέουμε και ρύπους, οι οποίοι εισέρχονται στους πνεύμονές μας ακόμη και στην κυκλοφορία του αίματος.

Η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να οδηγήσει σε αναπνευστικές ασθένειες, όπως το άσθμα, καθώς και σε καρκίνο του πνεύμονα και εγκεφαλικό επεισόδιο.

Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν πρόωρα κάθε χρόνο στην Ευρώπη εξαιτίας της έκθεσής τους σε συγκεντρώσεις ρύπων που υπερβαίνουν τα συνιστώμενα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) επίπεδα.

182.000 θάνατοι

Λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5)

34.000 θάνατοι

Διοξείδιο του αζώτου (NO₂)

63.000 θάνατοι

Όζον (O₃)

• Πηγή: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος

Περιβαλλοντικές και οικονομικές επιπτώσεις

Η ατμοσφαιρική ρύπανση βλάπτει επίσης τα οικοσυστήματα και τη βλάστηση, επιφέροντας σημαντικό οικονομικό κόστος.

Το τροποσφαιρικό όζον (Ο₃) βλάπτει τις γεωργικές καλλιέργειες και τα δάση, επιβραδύνοντας την ανάπτυξη και μειώνοντας τις αποδόσεις. Επηρεάζει επίσης τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες των οικοσυστημάτων.

Τα τελευταία χρόνια πολλές χώρες της ΕΕ έχουν χάσει πάνω από το 5% της απόδοσης σίτου τους εξαιτίας του όζοντος, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος.

Τα οξείδια του αζώτου (NO_X) και η αμμωνία (NH₃) του αέρα ξαναπέφτουν και κατακάθονται στο έδαφος και στο νερό. Όταν οι ουσίες αυτές βρίσκονται σε υψηλά επίπεδα, μπορεί να προκληθεί ευτροφισμός, δηλαδή ταχεία ανάπτυξη φυκών και υδρόβιων φυτών σε ποταμούς, λίμνες και θάλασσες. Τα φυτά αυτά, όταν πεθαίνουν και αποσυντίθενται, καταναλώνουν οξυγόνο μέσα στο νερό, κάτι το οποίο βλάπτει τα ψάρια και άλλους οργανισμούς.

Οι ρύποι αυτοί συντελούν επίσης στην οξίνιση των γλυκών υδάτων και των δασικών εδαφών.

Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, το 2023 σχεδόν το 74% των οικοσυστημάτων της ΕΕ εκτέθηκε σε επίπεδα αζώτου που μπορούν να οδηγήσουν σε ευτροφισμό.

Πόσο καθαρός είναι ο αέρας στην πόλη σας;

Μπορεί τις τελευταίες δεκαετίες η ατμοσφαιρική ρύπανση να έχει μειωθεί σε μεγάλο βαθμό στην Ευρώπη, η κατάσταση, όμως, διαφέρει σημαντικά από πόλη σε πόλη.

Το 2024 και το 2025, 337 ευρωπαϊκές πόλεις υπερέβησαν το νέο ενωσιακό όριο των 10 μικρογραμμαρίων ΑΣ_2,5 ανά κυβικό μέτρο αέρα. Μία πόλη, το Slavonski Brod της Κροατίας, υπερέβη το προηγούμενο ενωσιακό όριο των 25 μικρογραμμαρίων ΑΣ_2,5 ανά κυβικό μέτρο αέρα.

Στις εξής 15 ευρωπαϊκές πόλεις καταγράφηκαν συγκεντρώσεις ΑΣ_2,5 μικρότερες των 5 μικρογραμμαρίων ανά κυβικό μέτρο αέρα:

• Narva (Εσθονία)
• Kuopio, Tampere, Jyväskylä, Oulu, Lahti και Espoo/Esbo (Φινλανδία)
• Reykjavik (Ισλανδία)
• Tromsø (Νορβηγία)
• Faro (Πορτογαλία)
• Umeå, Uppsala, Västerås, Södertälje και Örebro (Σουηδία)

Ατμοσφαιρική ρύπανση στις ευρωπαϊκές πόλεις

Ο χάρτης κατατάσσει τις ευρωπαϊκές πόλεις σε πέντε ομάδες —από πολύ χαμηλή έως πολύ υψηλή ρύπανση— με βάση τον κίνδυνο θνησιμότητας από μακροπρόθεσμη έκθεση σε λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5), διοξείδιο του αζώτου (NO₂) και τροποσφαιρικό όζον (O₃).

Μετακινήστε τον δείκτη του ποντικιού πάνω από την πόλη σας για να δείτε το επίπεδο ατμοσφαιρικής ρύπανσης και τις τιμές εκπομπών ΑΣ_2,5, NO₂ και O₃.

• Ελέγξτε τον αέρα της πόλης σας σε πραγματικό χρόνο

Δείτε επίσης:

• Ποιότητα του αέρα (γενικές πληροφορίες)
• Σε τι κατάσταση βρίσκεται η φύση στην ΕΕ; (ενημερωτικό γράφημα)