Ποιότητα του αέρα

Ατμοσφαιρική ρύπανση στην ΕΕ

Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί σημαντική αιτία ασθενειών και πρόωρων θανάτων στην Ευρώπη. Συγκεκριμένα, τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5) μπορούν να εισέλθουν βαθιά στους πνεύμονες και στη ροή του αίματος και ευθύνονται για τον μεγαλύτερο αριθμό πρόωρων θανάτων στην Ευρώπη.

Το 2022 η ατμοσφαιρική ρύπανση προκάλεσε περίπου 350.000 πρόωρους θανάτους στην Ευρώπη, εκ των οποίων 239.000 μόνο από ΑΣ_2,5. Ο αριθμός αυτός είναι ενδεκαπλάσιος του αριθμού των ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους σε τροχαία δυστυχήματα (20.634 το 2022).

Οι εκπομπές ατμοσφαιρικών ρύπων στην ΕΕ έχουν μειωθεί από το 1990, αλλά τα επίπεδα ρύπανσης εξακολουθούν να υπερβαίνουν τα συνιστώμενα πρότυπα. Το 2023, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, το 94% των ατόμων που ζούσαν σε πόλεις της ΕΕ εκτέθηκαν σε συγκεντρώσεις ΑΣ_2,5 οι οποίες υπερέβαιναν τα πιο πρόσφατα επίπεδα των κατευθυντήριων γραμμών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την ποιότητα του αέρα.

Πώς αντιμετωπίζει η ΕΕ την ατμοσφαιρική ρύπανση

Η ΕΕ εφαρμόζει αυστηρά μέτρα για τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ήδη από τη δεκαετία του 1980.

Από τις κύριες νομοθετικές πράξεις καλύπτονται:

• τα πρότυπα ποιότητας του αέρα για τον εξωτερικό (ατμοσφαιρικό) αέρα
• οι εθνικοί στόχοι για τη μείωση των εκπομπών των κύριων ατμοσφαιρικών ρύπων

Τον Οκτώβριο του 2024 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εξέδωσαν οδηγία για τον καθορισμό επικαιροποιημένων προτύπων ποιότητας του αέρα σε ολόκληρη την ΕΕ. Οι νέοι κανόνες καθόρισαν δεσμευτικές οριακές τιμές για το 2030 ως ενδιάμεσο βήμα προς την επίτευξη του στόχου για μηδενική ρύπανση και προς τη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος απαλλαγμένου από τοξικές ουσίες στην ΕΕ έως το 2050.

Πολλές άλλες νομικές πράξεις βοηθούν στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα στην ΕΕ, όπως οι κανόνες για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου σε όλους τους οικονομικούς τομείς, τα πρότυπα των οχημάτων Euro 7 και οι κανόνες για τις βιομηχανικές εκπομπές.

Νέοι κανόνες της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα

Η νέα οδηγία της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα [(ΕΕ) 2024/2881] συγχώνευσε και αντικατέστησε τις προηγούμενες οδηγίες για την ποιότητα του αέρα (2004/107/ΕΚ και 2008/50/ΕΚ).

Υποστηρίζει τον στόχο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας για μείωση της ρύπανσης του αέρα, των υδάτων και του εδάφους σε επίπεδα που να μην είναι πλέον επιβλαβή έως το 2050.

Τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να ενσωματώσουν την οδηγία στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 11 Δεκεμβρίου 2026.

Στις βασικές αλλαγές περιλαμβάνονται:

• αυστηρότερα πρότυπα της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα για το 2030, πιο κοντά στις κατευθυντήριες γραμμές που εξέδωσε ο ΠΟΥ το 2021 και οι οποίες απηχούν τα νεότερα επιστημονικά στοιχεία σχετικά με το πώς η ατμοσφαιρική ρύπανση επηρεάζει την υγεία

• νέο δικαίωμα του κάθε ατόμου να αξιώνει αποζημίωση σε περίπτωση βλάβης της υγείας του από παράβαση των κανόνων

• Ποιότητα του αέρα: Τελικό πράσινο φως του Συμβουλίου για την ενίσχυση των προτύπων στην ΕΕ (δελτίο Τύπου, 14 Οκτωβρίου 2024)

Ενισχυμένα πρότυπα ποιότητας του αέρα

Η νέα οδηγία καθορίζει αυστηρότερα πρότυπα ποιότητας του αέρα για 13 ρύπους για το 2030, στους οποίους περιλαμβάνονται: ΑΣ_2,5, ΑΣ₁₀, διοξείδιο του αζώτου και όζον. Τα πρότυπα καλύπτουν, μεταξύ άλλων, τα όρια εκπομπών, τις υποχρεώσεις μείωσης της μέσης έκθεσης και τα όρια συναγερμού.

Όσον αφορά τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (ΑΣ_2,5), η ετήσια οριακή τιμή θα μειωθεί πάνω από το μισό έως το 2030:

• προηγούμενο πρότυπο της ΕΕ: 25 µg/m³
• νέο πρότυπο της ΕΕ: 10 µg/m³
• Κατευθυντήρια γραμμή του ΠΟΥ: 5 µg/m³

Τα αυστηρότερα όρια αναμένεται να μειώσουν τους πρόωρους θανάτους που συνδέονται με τα ΑΣ_2,5 κατά 75 % εντός 10 ετών.

Η Επιτροπή πρέπει να επανεξετάζει τακτικά τα επιστημονικά στοιχεία για να επαληθεύει αν τα αναθεωρημένα πρότυπα ποιότητας του αέρα είναι αποτελεσματικά για την προστασία της υγείας.

Υπό ορισμένες προϋποθέσεις τα κράτη μέλη μπορούν να ζητούν παράταση της προθεσμίας για τη συμμόρφωση με τις οριακές τιμές για την ποιότητα του αέρα.

Πρόσβαση στη δικαιοσύνη και δικαίωμα αποζημίωσης

Οι νέοι κανόνες ενισχύουν το δικαίωμα σε καθαρό αέρα και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Τα φυσικά πρόσωπα και οι οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων των ΜΚΟ, που έχουν επαρκές συμφέρον μπορούν να αμφισβητήσουν τον τρόπο εφαρμογής της οδηγίας.

Για πρώτη φορά τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα φυσικά πρόσωπα θα μπορούν να αξιώσουν και να λάβουν αποζημίωση σε περίπτωση που έχει προκληθεί βλάβη στην υγεία τους λόγω παράβασης, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας, των εθνικών κανόνων μεταφοράς της οδηγίας.

Καλύτερος σχεδιασμός και παρακολούθηση

Όταν τα επίπεδα των ρύπων υπερβαίνουν τις οριακές τιμές και τις τιμές-στόχους, τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά την οδηγία, να καταρτίσουν χάρτες πορείας και σχέδια για την ποιότητα του αέρα. Πρέπει να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα για τη μείωση της ρύπανσης και να τηρούν την περίοδο υπέρβασης όσο το δυνατόν συντομότερη.

Επιπλέον, η οδηγία ενισχύει τις απαιτήσεις για την παρακολούθηση και τη μοντελοποίηση της ποιότητας του αέρα. Η βελτίωση των δεδομένων θα βοηθήσει τις αρχές να διαχειρίζονται την ποιότητα του αέρα, να σχεδιάζουν μέτρα πρόληψης και να επιβάλλουν αποτελεσματικότερα τους κανόνες.

Διασυνοριακή ρύπανση και ενημέρωση του κοινού

Η ατμοσφαιρική ρύπανση συχνά διασχίζει σύνορα και αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να συνεργάζονται μεταξύ τους για τον προσδιορισμό των πηγών ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των μέτρων που απαιτούνται για την αντιμετώπισή τους, καθώς και για τον σχεδιασμό συντονισμένης δράσης.

Πρέπει επίσης να εντείνουν τις προσπάθειές τους για την ενημέρωση του κοινού σχετικά με την ποιότητα του αέρα.