Επεξεργασία λυμάτων

Κύρια αιτία της ρύπανσης των υδάτων

Εάν δεν υποβληθούν σε κατάλληλη επεξεργασία, τα λύματα μπορούν να αποτελέσουν σημαντική αιτία ρύπανσης των υδάτων, η οποία επηρεάζει την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον.

Η ποιότητα των υδάτων στην ΕΕ έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία 30 χρόνια, μεταξύ άλλων χάρη στη νομοθεσία της ΕΕ για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων· ωστόσο η ρύπανση παραμένει σε υπερβολικά υψηλά επίπεδα, ενώ προκύπτουν συνεχώς και νέοι ρύποι. Η ρύπανση αυτή πρέπει να αντιμετωπιστεί για να προστατευτεί η ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον.

Στόχος της ΕΕ είναι η επίτευξη μηδενικής ρύπανσης του περιβάλλοντος έως το 2050. Για τον σκοπό αυτό, το Συμβούλιο εξέδωσε επικαιροποιημένους κανόνες περί επεξεργασίας των αστικών λυμάτων, οι οποίοι χρονολογούνται από το 1991.

Κύριοι ρύποι

Τα λύματα τα οποία προέρχονται από νοικοκυριά ή από τη βιομηχανία, μεταφέρουν μια σειρά οργανικών και ανόργανων ουσιών, ελαίων και άλλων σωματιδίων. Ορισμένοι από τους σημαντικότερους ρύπους είναι το άζωτο, ο φωσφόρος, τα οργανικά υλικά και οι μικρορύποι.

Άζωτο και φωσφόρος

Γνωρίζατε ότι η κατανάλωση τροφίμων ενδέχεται να προκαλέσει ρύπανση από άζωτο;

Το άζωτο και ο φωσφόρος χρησιμοποιούνται ως λιπάσματα στην παραγωγή τροφίμων, καθώς και σε άλλους τομείς, για παράδειγμα ως πρόσθετα, ή στη φαρμακευτική βιομηχανία.

Οργανικά υλικά

Γνωρίζατε ότι η χρήση της τουαλέτας ενδέχεται να προκαλέσει αύξηση της βιολογικής ζήτησης οξυγόνου;

Το οξυγόνο είναι απαραίτητο για την αποσύνθεση της οργανικής ύλης. Όσο περισσότερη είναι η οργανική ύλη στο νερό, τόσο περισσότερο είναι το οξυγόνο που απαιτείται —με αποτέλεσμα η ποσότητα οξυγόνου που απομένει να είναι ανεπαρκής για ζώα όπως τα ψάρια.

Μικρορύποι και μικροπλαστικά

Γνωρίζατε ότι η χρήση καλλυντικών ή φαρμάκων ενδέχεται να δημιουργήσει μικρορύπους;

Το 92 % των τοξικών μικρορύπων που απαντώνται στα λύματα της ΕΕ προέρχεται από φαρμακευτικά προϊόντα όπως αντιβιοτικά και καλλυντικά.

Το άζωτο και ο φωσφόρος είναι οι κύριες θρεπτικές ουσίες στα λύματα. Τα υπερβολικά υψηλά επίπεδα αυτών των χημικών ουσιών σε ποταμούς, λίμνες ή θάλασσες ευνοούν την ταχεία ανάπτυξη φυκών και υδρόβιων φυτών, τα οποία μπορούν να εξαντλήσουν τα επίπεδα οξυγόνου όταν πεθαίνουν και αποσυντίθενται. Αυτή η εξάντληση του οξυγόνου βλάπτει τα ψάρια και άλλους υδρόβιους οργανισμούς· πρόκειται για μια διαδικασία που ονομάζεται ευτροφισμός.

Θετικός αντίκτυπος των κανόνων της ΕΕ για την επεξεργασία των λυμάτων

Η ενωσιακή νομοθεσία των τελευταίων 30 ετών για τα λύματα έχει αποδειχθεί επιτυχής. Με την πάροδο των ετών, η εφαρμογή των κανόνων της ΕΕ έχει συμβάλει σημαντικά στην επίτευξη καθαρών ποταμών, λιμνών, υπόγειων υδάτων και θαλασσών.

Σύμφωνα με την αξιολόγηση της νομοθεσίας της ΕΕ που διενήργησε η Επιτροπή το 2019, το ποσοστό συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων της ΕΕ είναι σχεδόν 100 %, ενώ πάνω από το 90 % των λυμάτων αυτών υποβάλλονται σε επεξεργασία σύμφωνα με τα υψηλά πρότυπα που προβλέπονται στους κανόνες της ΕΕ.

Ως εκ τούτου, το επίπεδο των ρύπων στα επεξεργασμένα λύματα έχει μειωθεί σημαντικά.

Μείωση των κύριων ρύπων στα επεξεργασμένα λύματα

Σαφείς πτωτικές τάσεις παρατηρούνται επίσης στο επίπεδο των ρύπων στους ποταμούς και τα υπόγεια ύδατα της ΕΕ.

Χαμηλότερο επίπεδο ρύπων στους ποταμούς και τα υπόγεια ύδατα

Νέοι κανόνες για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων

Έχουν περάσει τρεις δεκαετίες από τη θέσπιση των πρώτων κανόνων για την επεξεργασία των λυμάτων. Σήμερα υπάρχουν νέοι ρύποι και έχουν προκύψει νέες ευκαιρίες για την ενεργειακά αποδοτική επεξεργασία των υδάτων και καλύτερη χρήση των δεδομένων.

Τον Οκτώβριο του 2022 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την επικαιροποίηση της οδηγίας για την επεξεργασία αστικών λυμάτων (οδηγία 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, που τροποποιήθηκε μεταγενέστερα, το 1998, ως οδηγία 98/15/ΕΚ της Επιτροπής). Η πρόταση βασίστηκε σε αξιολόγηση των κανόνων που ολοκληρώθηκε το 2019, η οποία κατέδειξε τα απτά αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν χάρη στην οδηγία, καθώς και τις εναπομένουσες προκλήσεις.

• Οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (1998)

Τα 27 κράτη μέλη συμφώνησαν ως προς τη θέση τους στο πλαίσιο του Συμβουλίου («γενική προσέγγιση») τον Οκτώβριο του 2023. Τον ίδιο μήνα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης τη θέση του. Τον Ιανουάριο του 2024 οι διαπραγματευτές του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατέληξαν σε προσωρινή πολιτική συμφωνία σχετικά με την πρόταση. Το Συμβούλιο εξέδωσε τους κανόνες τον Νοέμβριο του 2024.

• Αστικά λύματα: Θέσπιση νέων κανόνων από το Συμβούλιο για αποτελεσματικότερη επεξεργασία (δελτίο Τύπου, 5 Νοεμβρίου 2024)

Οι αναθεωρημένοι κανόνες:

• θα επεκτείνουν τους κανόνες σε μικρότερες πόλεις
• θα βελτιώσουν περαιτέρω τις εργασίες επεξεργασίας
• θα μειώσουν την ενέργεια που χρησιμοποιεί ο τομέας και την ποσότητα αερίων του θερμοκηπίου που εκπέμπει
• θα υποχρεώσουν τους ρυπαίνοντες να πληρώνουν
• θα συμβάλουν στην παρακολούθηση και την πρόληψη πανδημιών
• θα βελτιώσουν την αποχέτευση, ιδίως για τα πλέον ευάλωτα άτομα

Η εφαρμογή των νέων κανόνων θα απαιτήσει επενδύσεις στον τομέα. Ωστόσο, δεν αναμένεται να αυξηθεί το κόστος των υπηρεσιών ύδατος για μεμονωμένα νοικοκυριά, ενώ παράλληλα τα μακροπρόθεσμα οφέλη για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον θα υπερτερούν κατά πολύ του κόστους που θα επιβαρύνει τους φορείς εκμετάλλευσης.

Συμπερίληψη των μικρότερων πόλεων

Το 43 % του συνόλου των αστικών οικισμών της ΕΕ έχουν λιγότερα από 2.000 ισοδύναμα πληθυσμού (το «ισοδύναμο πληθυσμού» είναι μονάδα μέτρησης που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό της ρύπανσης των αστικών λυμάτων). Σύμφωνα με τους κανόνες της ΕΕ του 1991, οι εν λόγω μικρότερες πόλεις δεν υποχρεούνται να συλλέγουν και να επεξεργάζονται τα λύματά τους, ωστόσο προκαλούν σημαντική ρύπανση των υδατικών συστημάτων.

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, έως το 2035 όλες οι πόλεις με πληθυσμό 1.000 κατοίκων και άνω θα πρέπει να συμμορφώνονται με τους κανόνες για την επεξεργασία των λυμάτων. Στους εν λόγω κανόνες περιλαμβάνονται:

• η δημιουργία δικτύων αποχέτευσης αστικών λυμάτων
• η επεξεργασία λυμάτων για την απομάκρυνση βιοαποδομήσιμης οργανικής ύλης πριν από την απόρριψή τους στο περιβάλλον

Ορισμένες παρεκκλίσεις ισχύουν για μικρότερους οικισμούς και οικισμούς στα κράτη μέλη που προσχώρησαν πρόσφατα στην ΕΕ.

Απομάκρυνση αζώτου και φωσφόρου

Οι νέοι κανόνες θα απαιτούν από τα κράτη μέλη να απομακρύνουν το άζωτο και τον φωσφόρο έως το 2039, με περαιτέρω επεξεργασία των λυμάτων στις μονάδες για 150.000 ή περισσότερα ισοδύναμα πληθυσμού. Έως το 2045 οι χώρες της ΕΕ θα πρέπει επίσης να απομακρύνουν τους μικρορύπους.

Επιπλέον, οι χώρες της ΕΕ θα πρέπει να διαχειρίζονται καλύτερα τα όμβρια ύδατα (μόνο σε μεγαλύτερες πόλεις), ώστε να μειωθούν οι εκπομπές οργανικής ύλης και άλλων ρύπων. Αυτό θα συμβάλει πιο αποτελεσματικά στην διαχείριση των έντονων βροχοπτώσεων, οι οποίες γίνονται συχνότερες λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Συμβολή στους στόχους για το κλίμα και στην κυκλική οικονομία

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, ο τομέας διαχείρισης των λυμάτων θα πρέπει να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, οι οποίες σήμερα αντιπροσωπεύουν περίπου το 0,85 % των συνολικών εκπομπών της ΕΕ.

Ο τομέας θα πρέπει να επιτύχει ενεργειακή ουδετερότητα, πράγμα που σημαίνει ότι έως το 2045 οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων θα πρέπει να παράγουν την ενέργεια που καταναλώνουν. Η παραγωγή της ενέργειας αυτής μπορεί να γίνεται εντός ή εκτός των εγκαταστάσεων των σταθμών επεξεργασίας, ενώ είναι δυνατή η αγορά έως και του 35 % της ενέργειας από εξωτερικές πηγές.

Οι νέοι κανόνες θα συμβάλουν επίσης στην αποφυγή της απώλειας πόρων και θα ευνοήσουν την επαναχρησιμοποίησή τους σε ένα κυκλικό μοντέλο. Για παράδειγμα, ο φώσφορος από την ιλύ θα ανακτάται και θα επαναχρησιμοποιείται για την παραγωγή λιπασμάτων για τη φυτική παραγωγή.

Υποχρέωση της βιομηχανίας να πληρώνει

Πάνω από το 90 % των μικρορύπων στα λύματα προκαλούνται από φαρμακευτικά προϊόντα και καλλυντικά.

Υπάρχουν αποτελεσματικές μέθοδοι επεξεργασίας για την απομάκρυνση τοξικών ουσιών από τέτοια προϊόντα. Οι νέοι κανόνες θα απαιτούν από τους παραγωγούς και τους εισαγωγείς να εφαρμόζουν τέτοιες επεξεργασίες εισάγοντας τη διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού, με βάση την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».

Παρακολούθηση πανδημιών

Οι ιοί και οι πανδημίες θα μπορούσαν να προλαμβάνονται καλύτερα με την παρακολούθηση των λυμάτων.

Τα αστικά λύματα μπορούν να αναλύονται προκειμένου να ανιχνεύεται η παρουσία παθογόνων που ευθύνονται για ανθρώπινες ασθένειες και πανδημίες. Βάσει των διδαγμάτων που αντλήθηκαν από τη νόσο COVID-19, η παρακολούθηση των λυμάτων μπορεί να αποτελέσει πολύ αποτελεσματικό μέσο για την πρόβλεψη της μελλοντικής εξάπλωσης ενός ιού.

Η νέα οδηγία καθιστά υποχρεωτική για τις χώρες της ΕΕ την παρακολούθηση ορισμένων υγειονομικών παραμέτρων στα αστικά λύματα. Στις παραμέτρους αυτές περιλαμβάνεται ο ιός SARS-CoV-2, οι ιοί της πολιομυελίτιδας και της γρίπης και άλλα παθογόνα.

Βελτίωση της αποχέτευσης

Σύμφωνα με τη Eurostat, περίπου 10 εκατομμύρια άτομα στην ΕΕ δεν έχουν πρόσβαση σε βασικές εγκαταστάσεις αποχέτευσης.

Οι νέοι κανόνες θα απαιτούν από τα κράτη μέλη να εξασφαλίζουν την παροχή υπηρεσιών αποχέτευσης, ιδίως για τους πλέον περιθωριοποιημένους και ευάλωτους πολίτες στην ΕΕ. Θα πρέπει επίσης να βελτιωθεί η πρόσβαση όλων σε δημόσιες τουαλέτες.