Oczyszczanie ścieków

Główne źródła zanieczyszczenia wody

Jeżeli ścieki nie są odpowiednio oczyszczane, mogą stać się niebezpiecznym źródłem zanieczyszczenia wody, które wpływa na zdrowie ludzi i na środowisko.

W ciągu ostatnich 30 lat jakość wody w UE bardzo się poprawiła, m.in. dzięki unijnym przepisom o oczyszczaniu ścieków komunalnych. Nadal jednak zanieczyszczenie jest zbyt duże i wciąż pojawiają się nowe substancje zanieczyszczające. Należy je eliminować z myślą o zdrowiu ludzkim i ochronie środowiska.

UE chce osiągnąć zerowy poziom emisji zanieczyszczeń do 2050 r. Dlatego Rada przyjęła nowelizację przepisów o oczyszczaniu ścieków komunalnych z 1991 r.

Główne zanieczyszczenia

Ścieki domowe i przemysłowe zawierają różne substancje organiczne i nieorganiczne, oleje i inne cząstki. Do najważniejszych substancji zanieczyszczających należą azot, fosfor, materia organiczna i mikrozanieczyszczenia.

Azot i fosfor

Czy wiesz, że produkcja żywności może powodować zanieczyszczenie azotem?

Azot i fosfor są wykorzystywane jako nawozy w produkcji żywności, a także w innych sektorach, na przykład jako dodatki, lub w przemyśle farmaceutycznym.

Materiały organiczne

Czy wiesz, że korzystanie z toalety może wpływać na zawartość tlenu w morzach i rzekach?

Do rozkładu materii organicznej potrzebny jest tlen. Im więcej materii organicznej w wodzie, tym większe zapotrzebowanie na tlen, co oznacza, że zaczyna brakować tlenu dla zwierząt np. dla ryb.

Mikrozanieczyszczenia i mikroplastik

Czy wiesz, że kosmetyki i leki mogą powodować mikrozanieczyszczenia środowiska?

92% toksycznych mikrozanieczyszczeń występujących w ściekach w UE pochodzi z produktów farmaceutycznych, takich jak antybiotyki i kosmetyki.

Głównymi składnikami odżywczymi w ściekach są azot i fosfor. Ich nadmierne poziomy w rzekach, jeziorach lub morzach sprzyjają szybkiemu rozwojowi alg i roślin wodnych, których umieranie i rozkład może drastycznie obniżyć poziom tlenu. To z kolei szkodzi rybom i innym organizmom wodnym. Proces ten zwany jest eutrofizacją.

Pozytywne efekty unijnych przepisów

Obowiązujące od 30 lat unijne przepisy dotyczące ścieków okazały się skuteczne. Na przestrzeni lat znacznie pomogły zwiększyć czystość rzek, jezior, wód gruntowych i mórz.

Z przeprowadzonej w 2019 r. przez Komisję oceny unijnych przepisów wynika, że wskaźnik zbierania i oczyszczania ścieków w UE wynosi niemal 100%. Ponad 90% ścieków podlega oczyszczaniu w oparciu o wysokie standardy przewidziane w prawie UE.

W rezultacie poziom zanieczyszczeń w oczyszczonych ściekach ogromnie się zmniejszył.

Redukcja głównych zanieczyszczeń w oczyszczonych ściekach

Wyraźne tendencje spadkowe wykazuje też poziom zanieczyszczeń w rzekach i wodach gruntowych w UE.

Obniżenie poziomu zanieczyszczeń w rzekach i wodach gruntowych

Nowe przepisy o oczyszczaniu ścieków komunalnych

Przepisy o oczyszczaniu ścieków po raz pierwszy przyjęto trzydzieści lat temu. Od tego czasu pojawiły się nowe substancje zanieczyszczające, ale i nowe rozwiązania, dzięki którym uzdatnianie wody jest mniej energochłonne i a dane o uzdatnianiu lepiej wykorzystywane.

W październiku 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący nowelizacji dyrektywy o oczyszczaniu ścieków komunalnych (dyrektywa Rady 91/271/EWG, zmieniona później w 1998 r. dyrektywą Komisji 98/15/WE). Wniosek opierał się na zakończonej w 2019 r. ocenie przepisów, w której podkreślono wymierne rezultaty osiągnięte dzięki dyrektywie, a także utrzymujące się wyzwania.

• Dyrektywa o oczyszczaniu ścieków komunalnych (1998 r.)

27 państw członkowskich uzgodniło swoje stanowisko („podejście ogólne”) na forum Rady w październiku 2023 r. W tym samym miesiącu swoje stanowisko przyjął także Parlament Europejski. W styczniu 2024 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły wstępne porozumienie polityczne w sprawie wniosku Komisji. Rada przyjęła nowe przepisy w listopadzie 2024 r.

• Ścieki komunalne: Rada przyjmuje nowe przepisy o skuteczniejszym oczyszczaniu (komunikat prasowy z 5 listopada 2024)

Zmieniona dyrektywa:

• uwzględni mniejsze miasta
• dodatkowo usprawni oczyszczanie
• ograniczy zużycie energii i zredukuje emisje gazów cieplarnianych w tym sektorze
• obciąży kosztami sprawców zanieczyszczenia
• pomoże w monitorowaniu i zapobieganiu pandemicznym
• poprawi warunki sanitarne, zwłaszcza dla osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji.

Stosowanie nowych przepisów będzie wymagało inwestycji w tym sektorze. Nie oczekuje się jednak, by usługi wodne miały stać się bardziej kosztowne dla gospodarstw domowych. Długoterminowe korzyści dla zdrowia ludzkiego i środowiska znacznie zaś przewyższą koszty, które będą musieli ponieść operatorzy.

Uwzględnienie mniejszych miast

43% wszystkich aglomeracji miejskich UE posiada równoważną liczbę mieszkańców wynoszącą poniżej 2000 („równoważna liczba mieszkańców – RLM” to parametr stosowany do obliczania zanieczyszczenia ścieków komunalnych). Na podstawie unijnych przepisów z 1991 r. te mniejsze miejscowości nie muszą zbierać i oczyszczać ścieków, choć powodują znaczne zanieczyszczenie akwenów wodnych.

Zgodnie z nowymi przepisami wszystkie miejscowości liczące ponad 1000 mieszkańców będą musiały do 2035 r. zacząć przestrzegać przepisów dotyczących oczyszczania ścieków. Obejmuje to:

• budowanie systemów zbierania ścieków komunalnych
• oczyszczanie ścieków z biodegradowalnej materii organicznej przed odprowadzeniem ich do środowiska.

Dla mniejszych aglomeracji i dla państw członkowskich, które niedawno przystąpiły do UE, przewidziano pewne odstępstwa.

Usuwanie azotu i fosforu

Zgodnie z nowymi przepisami państwa członkowskie będą musiały do 2039 r. zapewnić usuwanie azotu i fosforu poprzez dalsze oczyszczanie ścieków w przypadku oczyszczalni o wskaźniku RLM wynoszącym co najmniej 150 000 mieszkańców. Będą również musiały do 2045 r. zapewnić usuwanie mikrozanieczyszczeń.

Ponadto kraje UE będą musiały lepiej gospodarować wodą deszczową (tylko w większych miastach), aby ograniczyć emisje materii organicznej i innych zanieczyszczeń. Pomoże to lepiej radzić sobie z ulewnymi deszczami, które ze względu na zmianę klimatu stają się coraz powszechniejsze.

Wkład w realizację celów dotyczących klimatu i gospodarki o obiegu zamkniętym

Zgodnie z nowymi przepisami sektor ścieków będzie musiał ograniczyć swoje emisje gazów cieplarnianych, które obecnie odpowiadają za około 0,85% wszystkich emisji w UE.

Sektor ten powinien osiągnąć neutralność energetyczną, co oznacza, że do 2045 r. oczyszczalnie ścieków komunalnych będą musiały produkować energię na swoje potrzeby. Energia ta może być produkowana na terenie oczyszczalni lub poza nią, a energia ze źródeł zewnętrznych może stanowić maksymalnie 35%.

Nowe przepisy pomogą również unikać utraty zasobów i sprzyjać ich ponownemu wykorzystaniu w modelu o obiegu zamkniętym. Na przykład fosfor z osadu będzie odzyskiwany i ponownie wykorzystywany do produkcji nawozów rolniczych.

Obciążanie przemysłu kosztami

Ponad 90% mikrozanieczyszczeń występujących w ściekach pochodzi z produktów farmaceutycznych i kosmetyków.

Zabiegi pozwalające usunąć substancje toksyczne w tych sektorach są dostępne i skuteczne. Nowe przepisy zobowiążą producentów i importerów do stosowania takiego oczyszczania – wprowadzają rozszerzoną odpowiedzialność producenta w oparciu o zasadę „zanieczyszczający płaci”.

Monitorowanie pandemii

Dzięki monitorowaniu ścieków można lepiej zapobiegać wirusom i pandemiom.

Ścieki komunalne można analizować, by śledzić obecność patogenów odpowiedzialnych za choroby ludzkie i pandemie. Doświadczenia związane z Covid-19 pokazały, że monitorowanie ścieków pozwala skutecznie przewidzieć przyszłe rozprzestrzenianie się wirusów.

Nowa dyrektywa nakłada na państwa UE obowiązek monitorowania niektórych parametrów zdrowotnych w ściekach komunalnych. Obejmuje to wirus SARS-CoV-2 oraz wirus polio, grypy i inne patogeny.

Poprawa warunków sanitarnych

Jak wynika z danych Eurostatu, około 10 mln osób w UE nie ma dostępu do podstawowych urządzeń sanitarnych.

Nowe przepisy zobowiążą państwa członkowskie UE do zapewnienia usług sanitarnych, zwłaszcza osobom najbardziej zmarginalizowanym i znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji. Konieczna będzie również poprawa powszechnego dostępu do toalet publicznych.