Mediavrijheid in de EU

Nu de vrije media in wereldwijd worden bedreigd, worden er nieuwe voorstellen ingediend om de mediavrijheid in de EU verder te versterken.

Een essentieel onderdeel van de democratie

Mediavrijheid en -pluriformiteit zijn een essentieel onderdeel van de democratie en van de grondrechten van de EU-burgers. Zonder vrije media die de machthebbers kritisch volgen is er geen echte democratie.

De media zijn een belangrijke pijler in de checks-and-balances die ten grondslag liggen aan de democratische rechtsstaat. Daarom begint de neergang richting een autoritair bewind vaak met aanvallen op onafhankelijke media. De afgelopen decennia zijn een aantal landen deze weg ingeslagen. Ze maken gebruik van dwang en vaak ook geweld om mediakanalen en individuele journalisten te vervolgen.

Nog steeds moeten journalisten hun werk doen in moeilijke omstandigheden: ze worden onder toenemende financiële en politieke druk gezet, in de gaten gehouden, willekeurig opgesloten of gewelddadig aangepakt, gewoon omdat ze hun werk doen. Volgens het waarnemingscentrum van de Unesco zijn in 2025 minstens 129 journalisten en mediawerkers omgekomen. en sinds 1993 ligt dat aantal op 1922. Wereldwijd is een veelvoud daarvan gearresteerd, geïntimideerd of bedreigd.

Illustratie van een krant met een potlood waarop een persoon te zien is die ontsnapt, hetgeen een voorstelling is van vrijheid. — Mediavrijheid en -pluriformiteit zijn een essentieel onderdeel van de democratie.

Zelfs in de EU moeten de mediavrijheid en -pluriformiteit worden beschermd. Het gaat om een van de 4 pijlers in het verslag van de Europese Commissie over de rechtsstaat, waarin onder andere aandacht wordt besteed aan:

onafhankelijkheid van de regelgevende instanties voor de media
transparantie van media-eigendom
transparantie en eerlijkheid bij de toewijzing van overheidsreclame
veiligheid van journalisten en toegang tot informatie

Verslag over de rechtsstaat van de Europese Commissie (Europese Commissie)

De Commissie diende 2 nieuwe voorstellen over mediavrijheid in ter aanvulling van de bestaande wetgeving:

richtlijn strategische rechtszaken tegen publieke participatie
Verordening mediavrijheid

Richtlijn strategische rechtszaken tegen publieke participatie

In april 2022 diende de Europese Commissie een voorstel in voor een richtlijn tegen strategische rechtszaken tegen publieke participatie (strategic lawsuits against public participation – SLAPP's). SLAPP's zijn ongegronde of onrechtmatige gerechtelijke procedures. Ze worden gebruikt tegen onder anderen journalisten en mensenrechtenverdedigers om hun betrokkenheid bij kwesties van algemeen belang te voorkomen, te beperken of te bestraffen.

De voorgestelde richtlijn bevat waarborgen voor degenen die het doelwit zijn van kennelijk ongegronde of onrechtmatige gerechtelijke procedures. De voorgestelde waarborgen zullen van toepassing zijn in burgerlijke en handelszaken met grensoverschrijdende gevolgen. Het gaat om:

de mogelijkheid voor rechtbanken om kennelijk ongegronde procedures via een versnelde procedure af te wijzen om de gevolgen ervan (voor de slachtoffers) te minimaliseren
de mogelijkheid om financiële maatregelen op te leggen om slachtoffers van SLAPP's te vergoeden voor de schade die ze hebben geleden
bescherming tegen rechterlijke uitspraken in derde landen, om te voorkomen dat de waarborgen uit deze richtlijn worden ondermijnd door het aanspannen van gerechtelijke procedures in andere rechtsgebieden

Voorstel voor een richtlijn strategische rechtszaken tegen publieke participatie

De Raad houdt zich sinds december 2022 met dit voorstel bezig. Het is besproken in de Groep burgerlijk recht.

Groep burgerlijk recht

Op 9 juni 2023 nam de Raad zijn standpunt in over deze wetgeving ter bescherming van journalisten en mensenrechtenverdedigers tegen ongegronde vorderingen of onrechtmatige gerechtelijke procedures.

De ontwerprichtlijn voert procedurele waarborgen in tegen dergelijke vorderingen, zoals:

vroege afwijzing van ongegronde vorderingen
gerechtskosten ten laste van eiser
oplegging van sancties aan eiser
bescherming tegen rechterlijke uitspraken in derde landen

Als volgende stap zal de Raad besprekingen beginnen met het Europees Parlement.

Sterkere persvrijheid en vrijheid van meningsuiting: Raad bepaalt standpunt over anti-SLAPP-wet (persmededeling, 9 juni 2023)

Op 30 november 2023 kwamen de Raad en het Parlement tot een voorlopig akkoord over EU-wetgeving ter bescherming van journalisten en mensenrechtenverdedigers.

Raad en Parlement akkoord over wetgeving ter bescherming van journalisten en mensenrechtenverdedigers (persmededeling, 30 november 2023)

Op 19 maart 2024 nam de Raad een wet aan om personen die zich uitspreken over zaken van algemeen belang te beschermen tegen onrechtmatige rechtszaken die bedoeld zijn om hen het zwijgen op te leggen.

Anti-SLAPP-richtlijn: definitief groen licht voor bescherming journalisten en mensenrechtenverdedigers (persmededeling, 19 maart 2024)

Aanbeveling voor de lidstaten

Samen met de richtlijn wordt een aanvullende aanbeveling aangenomen. Hierin worden de lidstaten aangespoord om de waarborgen in de voorgestelde richtlijn toe te passen op alle binnenlandse rechtszaken, dus niet alleen op burgerlijke en handelszaken. Ook worden de lidstaten erin opgeroepen om een reeks andere maatregelen te nemen, onder andere met betrekking tot:

justitiële opleiding
bewustmaking
geaggregeerde gegevensverzameling op nationaal niveau

Voorstel voor een richtlijn en aanbeveling strategische rechtszaken tegen publieke participatie

Verordening mediavrijheid

In maart 2024 werd met de aanneming van de verordening mediavrijheid (European Media Freedom Act – EMFA) een nieuwe stap gezet. De wet is op 7 mei 2024 in werking getreden. De meeste bepalingen gingen op 8 augustus 2025 in.

De EMFA moet journalisten en media-aanbieders beschermen tegen politieke inmenging en ervoor zorgen dat zij in alle lidstaten probleemloos hun werk kunnen doen.

Met de nieuwe regels wordt gewaarborgd dat de burger toegang heeft tot vrije en pluriforme informatie. Ook moeten de lidstaten voor de juiste voorwaarden en een geschikt kader zorgen om dit recht te beschermen.

De EMFA bouwt voort op de herziene richtlijn audiovisuele mediadiensten, waarvan het toepassingsgebied wordt uitgebreid tot radio en pers.

Nieuwe regels en mechanismen moeten de pluriformiteit en onafhankelijkheid van de media in de hele EU bevorderen.

De verordening is een antwoord op de toenemende bezorgdheid in de EU over de politisering van de media en het gebrek aan transparantie rond media-eigendom en de toewijzing door de overheid van reclamegelden aan aanbieders van mediadiensten.

Er worden waarborgen ingesteld om politieke inmenging in redactionele beslissingen voor zowel particuliere als publieke media-aanbieders tegen te gaan, journalisten en hun bronnen te beschermen, en mediavrijheid en -pluriformiteit te garanderen.

De belangrijkste punten van de verordening zijn:

onafhankelijke publieke media met een stabiele financieringsbron
transparantie van media-eigendom
bescherming van de redactionele onafhankelijkheid
waarborgen vóór pluriformiteit en tegen mediaconcentratie
de Europese Raad voor mediadiensten, een nieuwe waakhond voor mediavrijheid

De verordening voorziet ook in versterkte mechanismen voor samenwerking tussen de nationale regelgevende instanties en organen van de lidstaten. Het doel hiervan is om de effectieve en consequente uitvoering van zowel de EMFA als de richtlijn audiovisuele mediadiensten te vergemakkelijken.

De lidstaten kunnen strengere of meer gedetailleerde regels aannemen dan in de verordening staan.

Interne waarborgen voor redactionele onafhankelijkheid en transparantie van media-eigendom

Het wetgevingsvoorstel over mediavrijheid ging vergezeld van een onmiddellijk aangenomen aanbeveling van de Commissie aan in de EU gevestigde aanbieders van mediadiensten en aan de lidstaten. De aanbeveling bevat voorstellen voor vrijwillige maatregelen voor aanbieders van mediadiensten om hun redactionele onafhankelijkheid te waarborgen. Ook worden aanbieders van mediadiensten en de lidstaten erin aangespoord maatregelen te nemen om de transparantie van media-eigendom op de interne markt te bevorderen.

Aanbeveling inzake interne waarborgen voor redactionele onafhankelijkheid en transparantie over eigendom in de mediasector

EU-steun voor mediavrijheid

De bestaande steun voor mediavrijheid in de EU berust op initiatieven zoals het pakket digitale diensten, het Actieplan voor de media en de audiovisuele sector, het Actieplan voor Europese democratie en de conclusies van de Raad over de bescherming en veiligheid van journalisten en andere mediaprofessionals.

Enkele van de belangrijkste maatregelen:

de invoering van een monitoringsysteem voor media-eigendom om een landspecifieke database op te zetten met informatie over media-eigendom
de verstrekking van subsidies om innovatie in lokale en regionale media te ondersteunen en pluriformiteit te stimuleren
een mechanisme voor snelle respons om praktische hulp te bieden aan journalisten die worden bedreigd
de verstrekking van noodhulp aan onderzoeksjournalisten en mediaorganisaties
de uitvoering van een monitor voor de pluriformiteit van de media om potentiële risico's voor de mediapluriformiteit op te sporen