Ελευθερία των μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ
Ουσιαστική συνιστώσα της δημοκρατίας
Η ελευθερία και η πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης αποτελούν ζωτική συνιστώσα της δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών της ΕΕ. Αληθινή δημοκρατία δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς ελεύθερα μέσα ενημέρωσης που ασκούν έλεγχο στην εξουσία.
Τα μέσα ενημέρωσης έχουν καθοριστικό ρόλο στο σύστημα ελέγχων και ισορροπιών που αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η διολίσθηση προς τον αυταρχισμό ξεκινά συχνά με επιθέσεις κατά των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης. Τις τελευταίες δεκαετίες, διάφορα κράτη στον κόσμο διάλεξαν αυτόν τον δρόμο του πειθαναγκασμού και συχνά της άσκησης βίας εις βάρος μέσων ενημέρωσης και μεμονωμένων δημοσιογράφων.
Πολλοί δημοσιογράφοι εξακολουθούν να εργάζονται σε αντίξοες συνθήκες, με αυξανόμενες οικονομικές και πολιτικές πιέσεις, παρακολούθηση, αυθαίρετες ποινές φυλάκισης ή βιαιοπραγίες απλώς επειδή ασκούν το επάγγελμά τους. Ουσιαστική συνιστώσα της δημοκρατίας μεν, αλλά σύμφωνα με το Παρατηρητήριο της UNESCO, τουλάχιστον 129 δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στα μέσα ενημέρωσης έχασαν τη ζωή τους το 2025 —αριθμός που ανέρχεται στους 1.922 από το 1993— ενώ πολλοί περισσότεροι υφίστανται συλλήψεις, παρενοχλήσεις ή απειλές σε ολόκληρο τον κόσμο.
Ακόμη και στην ΕΕ, χρειάζεται προσπάθεια για τη διαφύλαξη της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης. Είναι ένας από τους τέσσερις πυλώνες που αναφέρονται στην έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου, με ειδική έμφαση σε ορισμένους βασικούς τομείς, όπως:
- ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών των μέσων ενημέρωσης
- διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων ενημέρωσης
- διαφανής και δίκαιη κατανομή της κρατικής διαφήμισης
- ασφάλεια των δημοσιογράφων και πρόσβαση στις πληροφορίες
Για τον σκοπό αυτό, δύο νέες προτάσεις της Επιτροπής σχετικά με την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης έρχονται να συμπληρώσουν την ισχύουσα νομοθεσία:
- η οδηγία κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού
- ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης
Οδηγία κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού
Τον Απρίλιο του 2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε οδηγία κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (γνωστών και ως SLAPP). Οι στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού είναι αβάσιμες ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες. Χρησιμοποιούνται κατά δημοσιογράφων, υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και άλλων για την αποτροπή, τον περιορισμό ή την ποινικοποίηση της ενασχόλησής τους με ζητήματα δημόσιου συμφέροντος.
Η προτεινόμενη οδηγία περιέχει εγγυήσεις για όσους αποτελούν στόχο προδήλως αβάσιμων ή καταχρηστικών δικαστικών διαδικασιών. Οι προτεινόμενες εγγυήσεις θα εφαρμόζονται σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις με διασυνοριακές επιπτώσεις. Μεταξύ αυτών:
- παροχή στα δικαστήρια της δυνατότητας να απορρίπτουν προδήλως αβάσιμες διαδικασίες μέσω ταχείας διαδικασίας προκειμένου να ελαχιστοποιούνται οι συνέπειές τους (για τα θύματα)
- δυνατότητα επιβολής χρηματικών αποζημιώσεων για όσους έχουν αποτελέσει στόχο στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού
- προστασία από δικαστικές αποφάσεις τρίτων χωρών, προκειμένου να διασφαλίζεται ότι οι εγγυήσεις που προβλέπονται στην προτεινόμενη οδηγία δεν υπονομεύονται από την προσφυγή σε δικαστικές διαδικασίες σε άλλες έννομες τάξεις
Το Συμβούλιο εξετάζει την πρόταση από τον Δεκέμβριο του 2022. Έχει συζητηθεί στο πλαίσιο της Ομάδας «Θέματα αστικού δικαίου».
Στις 9 Ιουνίου 2023 το Συμβούλιο καθόρισε τη θέση του επ' αυτής της νομοθεσίας που θα προστατεύει τους δημοσιογράφους και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από προδήλως αβάσιμες αγωγές ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες.
Το σχέδιο οδηγίας θα θεσπίσει δικονομικές εγγυήσεις κατά των εν λόγω αγωγών, όπως για παράδειγμα:
- απόρριψη αβάσιμων αγωγών σε πρώιμο στάδιο
- επιβάρυνση του ενάγοντος με τη δικαστική δαπάνη
- επιβολή κυρώσεων στον ενάγοντα
- προστασία έναντι δικαστικών αποφάσεων που εκδίδονται σε τρίτες χώρες
Το επόμενο βήμα του Συμβουλίου είναι η έναρξη συζητήσεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Στις 30 Νοεμβρίου 2023 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία όσον αφορά την οδηγία της ΕΕ για την προστασία δημοσιογράφων και υπερασπιστών των ανθρώπινων δικαιωμάτων.
Στις 19 Μαρτίου 2024 το Συμβούλιο ενέκρινε νομοθεσία για την προστασία των προσώπων που υψώνουν τη φωνή τους για θέματα δημοσίου συμφέροντος έναντι καταχρηστικών αγωγών που αποσκοπούν στη φίμωση τους.
Σύσταση για τα κράτη μέλη
Την οδηγία ακολουθεί συμπληρωματική σύσταση που εκδίδεται αμέσως. Η σύσταση παροτρύνει τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν τις εγγυήσεις της προτεινόμενης οδηγίας στις εγχώριες υποθέσεις και σε όλα τα θέματα, όχι μόνο σε θέματα αστικού και εμπορικού χαρακτήρα. Καλεί επίσης τα κράτη μέλη να λάβουν διάφορα άλλα μέτρα, όπως:
- κατάρτιση δικαστικών
- ευαισθητοποίηση
- συλλογή συγκεντρωτικών δεδομένων σε εθνικό επίπεδο
Ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης
Ένα ακόμη βήμα προς τη διαφύλαξη της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 2024, όταν το Συμβούλιο εξέδωσε τον ευρωπαϊκό κανονισμό για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Ο κανονισμός τέθηκε σε ισχύ στις 7 Μαΐου 2024. Οι περισσότερες από τις διατάξεις του τέθηκαν σε εφαρμογή στις 8 Αυγούστου 2025.
Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης θεσπίζει κοινό πλαίσιο για τις υπηρεσίες μέσων ενημέρωσης στην εσωτερική αγορά της ΕΕ και εισάγει μέτρα για την προστασία των δημοσιογράφων και των παρόχων υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης από πολιτικές παρεμβάσεις, ενώ παράλληλα διευκολύνει τη διασυνοριακή λειτουργία τους εντός της ΕΕ.
Οι νέοι κανόνες κατοχυρώνουν το δικαίωμα των πολιτών να έχουν πρόσβαση σε δωρεάν και πολυφωνική ενημέρωση και καθορίζουν την ευθύνη των κρατών μελών να παρέχουν τις συνθήκες και το πλαίσιο που απαιτούνται για την προστασία του δικαιώματος αυτού.
Ο κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης βασίζεται στην αναθεωρημένη οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων και διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της, ώστε να συμπεριλάβει το ραδιόφωνο και τον Τύπο.
Προτείνει ένα νέο σύνολο κανόνων και μηχανισμών που προωθούν την πολυφωνία και την ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης σε ολόκληρη την ΕΕ.
Ο κανονισμός απαντά στις αυξανόμενες ανησυχίες εντός της ΕΕ σχετικά με την πολιτικοποίηση των μέσων ενημέρωσης και την έλλειψη διαφάνειας όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων ενημέρωσης και την κατανομή κρατικών διαφημιστικών κονδυλίων σε παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης.
Επιδιώκει να θεσπίσει εγγυήσεις για την καταπολέμηση των πολιτικών παρεμβάσεων στις συντακτικές αποφάσεις τόσο των ιδιωτικών όσο και των δημόσιων παρόχων μέσων ενημέρωσης, για την προστασία των δημοσιογράφων και των πηγών τους, καθώς και για την εξασφάλιση της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης.
Στα βασικά στοιχεία του κανονισμού περιλαμβάνονται:
- ανεξάρτητα δημόσια μέσα ενημέρωσης με σταθερή πηγή χρηματοδότησης
- διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων ενημέρωσης
- προστασία της συντακτικής ανεξαρτησίας
- διασφαλίσεις για την κατοχύρωση της πολυφωνίας και την πρόληψη της συγκέντρωσης των μέσων ενημέρωσης
- σύσταση Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Υπηρεσιών Μέσων Ενημέρωσης, ενός νέου φορέα εποπτείας για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης
Ο κανονισμός θεσπίζει επίσης ενισχυμένους μηχανισμούς συνεργασίας μεταξύ των εθνικών ρυθμιστικών αρχών και φορέων των κρατών μελών. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να διευκολυνθεί η αποτελεσματική και συνεπής εφαρμογή τόσο του κανονισμού για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης όσο και της οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων.
Τα κράτη μέλη θα μπορούν να θεσπίζουν αυστηρότερους ή λεπτομερέστερους κανόνες από αυτούς που ορίζονται στα σχετικά μέρη του κανονισμού.
- Ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης: Νέοι κανόνες για την προστασία των δημοσιογράφων και των μέσων ενημέρωσης (δελτίο Τύπου, 26 Μαρτίου 2024)
- Ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης – Πρόταση κανονισμού και σύσταση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή)
- Αναθεώρηση της οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (γενικές πληροφορίες)
- Συμφωνία Συμβουλίου-Κοινοβουλίου επί νέων κανόνων για την προστασία της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης και για τη διαφύλαξη της συντακτικής ανεξαρτησίας στην ΕΕ (δελτίο Τύπου, 15 Δεκεμβρίου 2023)
Εσωτερικές διασφαλίσεις για τη συντακτική ανεξαρτησία και τη διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος
Η νομοθετική πρόταση για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης συνοδευόταν από άμεσα εκδιδόμενη σύσταση της Επιτροπής προς τους παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης που είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ και προς τα κράτη μέλη. Στη σύσταση προτείνεται ένας κατάλογος προαιρετικών μέτρων για τους παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης με στόχο να διασφαλίζεται η συντακτική τους ανεξαρτησία. Επίσης, παροτρύνονται οι πάροχοι υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης και τα κράτη μέλη να λάβουν μέτρα για την προώθηση της διαφάνειας όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων ενημέρωσης στην εσωτερική αγορά.
Στήριξη της ΕΕ υπέρ της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης
Η ήδη υπάρχουσα στήριξη υπέρ της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ βασίζεται σε πρωτοβουλίες όπως η δέσμη μέτρων για τις ψηφιακές υπηρεσίες, το σχέδιο δράσης για τα μέσα ενημέρωσης και τον οπτικοακουστικό τομέα, το σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία και τα συμπεράσματα του Συμβουλίου σχετικά με την προστασία και την ασφάλεια των δημοσιογράφων και άλλων επαγγελματιών των μέσων ενημέρωσης.
Ορισμένα από τα βασικά μέτρα που συναποτελούν αυτή τη στήριξη είναι τα ακόλουθα:
- εφαρμογή συστήματος παρατηρητηρίου της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης με στόχο τη δημιουργία βάσης δεδομένων ανά χώρα που θα περιέχει πληροφορίες σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων ενημέρωσης
- παροχή επιχορηγήσεων για τη στήριξη της καινοτομίας στα τοπικά και περιφερειακά μέσα ενημέρωσης και την ενίσχυση της πολυφωνίας
- ύπαρξη μηχανισμού ταχείας αντίδρασης για την παροχή πρακτικής βοήθειας σε δημοσιογράφους που απειλούνται
- παροχή ταμείου στήριξης έκτακτης ανάγκης για ερευνητές δημοσιογράφους και οργανισμούς μέσων ενημέρωσης
- εφαρμογή παρατηρητηρίου της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης για τον εντοπισμό δυνητικών κινδύνων κατά της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης
Τελευταία ενημέρωση: 29 Απριλίου 2026