Jakość powietrza

Zanieczyszczenie powietrza w UE

Zanieczyszczenie powietrza jest jedną z głównych przyczyn chorób i przedwczesnych zgonów w Europie. Zwłaszcza pył drobny (PM_2,5) może przenikać do płuc i krwi. Powoduje on największą liczbę przedwczesnych zgonów w Europie.

W 2022 r. zanieczyszczenie powietrza było przyczyną około 350 000 przedwczesnych zgonów w Europie. Z tej liczby 239 000 zgonów spowodował pył PM_2,5. To ponad 11 razy więcej niż w tamtym roku wyniosła liczba ofiar wypadków drogowych (20 634)

Emisje zanieczyszczeń powietrza w UE zmniejszyły się od 1990 r., ale poziomy zanieczyszczeń nadal przekraczają zalecane normy. Według Europejskiej Agencji Środowiska w 2023 r. 94% mieszkańców miast UE było narażonych na stężenie pyłu PM_2,5, które przekraczało poziomy określone w najnowszych wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących jakości powietrza.

Jak UE przeciwdziała zanieczyszczeniu powietrza

Od lat 80. XX wieku UE stosuje rygorystyczne środki, by ograniczyć zanieczyszczenie powietrza.

Najważniejsze akty ustawodawcze określają:

• normy jakości powietrza dla powietrza na zewnątrz (atmosferycznego)
• krajowe cele w zakresie ograniczenia emisji głównych zanieczyszczeń powietrza.

W październiku 2024 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły dyrektywę ustanawiającą zaktualizowane normy jakości powietrza w całej UE. Nowe przepisy wprowadziły limity obowiązujące na 2030 r. To jeden z pośrednich kroków do celu, jakim jest całkowita eliminacja zanieczyszczeń i stworzenie w UE nietoksycznego środowiska do 2050 r.

Poprawie jakości powietrza w UE służy również wiele innych aktów prawnych, na przykład przepisy dotyczące emisji gazów cieplarnianych we wszystkich sektorach gospodarki, norma Euro 7 dla pojazdów oraz przepisy o emisjach przemysłowych.

Nowe unijne przepisy dotyczące jakości powietrza

Nowa dyrektywa UE w sprawie jakości powietrza ((UE) 2024/2881) połączyła i zastąpiła poprzednie dyrektywy w sprawie jakości powietrza (2004/107/WE i 2008/50/WE).

Wspiera ona cel Europejskiego Zielonego Ładu, jakim jest ograniczenie do 2050 r. zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby do poziomów, które nie są już szkodliwe.

Państwa członkowskie UE muszą włączyć dyrektywę do prawa krajowego do 11 grudnia 2026 r.

Najważniejsze zmiany to:

• bardziej rygorystyczne unijne normy jakości powietrza na 2030 r., bliższe wytycznym WHO z 2021 r., które odzwierciedlają najnowsze badania naukowe na temat wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie

• nowe prawo do ubiegania się o odszkodowanie za uszczerbek na zdrowiu spowodowany emisjami zanieczyszczeń wyższymi niż dopuszczalne.

• Jakość powietrza: Rada ostatecznie zatwierdza surowsze normy w UE (komunikat prasowy z 14 października 2024)

Zaostrzenie norm jakości powietrza

Nowa dyrektywa wprowadza od 2030 r.ostrzejsze normy jakości powietrza dotyczące 13 zanieczyszczeń, w tym pyłu PM_2,5, pyłu PM₁₀, dwutlenku azotu oraz ozonu. Norma ta określa m.in. dopuszczalne wartości emisji, wymogi redukcji średniego narażenia i progi alarmowe.

Roczny limit dla pyłu drobnego (PM_2,5) zostanie do 2030 r. zmniejszony ponad dwukrotnie:

• poprzednia norma UE: 25 µg/m³
• nowa norma UE: 10 µg/m³
• wytyczne WHO: 5 µg/m³

Oczekuje się, że bardziej surowe normy pomogą w ciągu 10 lat zmniejszyć liczbę przedwczesnych zgonów spowodowanych pyłem PM_2,5 o 75%.

Komisja ma obowiązek przeprowadzać regularny przegląd dowodów naukowych, by sprawdzać, czy zmienione normy jakości powietrza skutecznie chronią zdrowie ludzi.

Państwa członkowskie mogą pod pewnymi warunkami zwrócić się o przesunięcie terminu uzyskania odpowiednich wskaźników jakości powietrza.

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości i prawo do odszkodowania

Nowe przepisy wzmacniają prawo do czystego powietrza i ułatwiają dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Zainteresowane osoby i organizacje, w tym organizacje pozarządowe, mogą w uzasadnionych przypadkach zakwestionować sposób wdrażania dyrektywy.

Po raz pierwszy państwa członkowskie będą musiały zapewnić obywatelom możliwość występowania o odszkodowanie i uzyskania go w razie uszczerbku na zdrowiu spowodowanego naruszeniem przez państwo krajowych przepisów wdrażających dyrektywę. Nie ma tu znaczenia, czy takie naruszenie jest umyślne, czy też jest wynikiem zaniedbania.

Lepsze planowanie i monitorowanie

W sytuacji gdy poziomy zanieczyszczeń przekraczają wartości dopuszczalne i docelowe, dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia planów działania dotyczących jakości powietrza. Państwa muszą podjąć odpowiednie środki w celu zmniejszenia zanieczyszczenia i skrócenia czasu przekroczenia norm.

Ponadto dyrektywa zaostrza wymogi dotyczące monitorowania i modelowania jakości powietrza. Pełniejsze dane pomogą organom w zarządzaniu jakością powietrza, planowaniu środków zapobiegawczych i skuteczniejszym egzekwowaniu przepisów.

Zanieczyszczenie transgraniczne i informowanie społeczeństwa

Zanieczyszczenie powietrza nie zatrzymuje się na granicy, więc państwa członkowskiemusząwspółpracować, by znaleźć źródła zanieczyszczenia powietrza i i ustalić, jak je wyeliminować. Będzie to wymagać planowania skoordynowanych działań.

Państwa członkowskie muszą również dołożyć starań, by lepiej informować obywateli o jakości powietrza.