Bezpieczeństwo żywnościowe i przystępność cenowa żywności
Nieuzasadniona inwazja Rosji na Ukrainę pogłębiła światowy kryzys żywnościowy. Kraje UE koordynują działania, by zapewnić światowe bezpieczeństwo żywnościowe i wsparcie dla najbiedniejszych.
Co robi UE, aby zaradzić kryzysowi żywnościowemu?
UE i jej państwa członkowskie jednogłośnie sprzeciwiają się rosyjskiej agresji wojskowej na Ukrainę i zdecydowanie starają się zaradzić kryzysowi żywnościowemu w świecie.
Korytarze solidarnościowe i czarnomorska umowa zbożowa
Wobec rosnącego braku bezpieczeństwa żywnościowego ważnym priorytetem krajów UE jest wsparcie Ukrainy w eksporcie produkcji rolno-spożywczej poważnie zakłóconym w wyniku rosyjskiej inwazji.
Ukraina jest jednym z kluczowych producentów i eksporterów podstawowych produktów żywnościowych, takich jak pszenica i kukurydza. W latach 2016–2021 90% eksportowanej pszenicy trafiało do Afryki i Azji i tym samym sprzyjało bezpieczeństwu żywnościowemu w regionach świata znajdujących się w najbardziej niekorzystnym położeniu.
W wyniku blokowania ukraińskich portów przez Rosję od początku wojny ok. 20 mln ton zboża utknęło w silosach na wybrzeżu Morza Czarnego.
W maju 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła plan działania na rzecz utworzenia korytarzy solidarnościowych między UE a Ukrainą. Chodziło o stworzenie alternatywnych szlaków lądowych, za pomocą których Ukraina mogłaby eksportować produkty rolne. Mają temu służyć:
- statki, tabor towarowy i samochody ciężarowe
- skuteczniejsze wykorzystanie istniejącego potencjału sieci transportowych i terminali przeładunkowych
- uproszczenie i usprawnienie odpraw celnych i innych inspekcji
- umożliwienie magazynowania towarów na terytorium UE.
Od początku operacji w maju 2022 r. korytarzami solidarnościowymi wyeksportowano ponad 48 mln ton ukraińskich produktów rolnych, w tym zbóż i nasion oleistych.
W lipcu 2022 r., w następstwie porozumienia z Ukrainą wynegocjowanego za pośrednictwem ONZ i Turcji, Rosja zgodziła się zakończyć blokadę ukraińskich portów na Morzu Czarnym. Uruchomiono wtedy czarnomorską inicjatywę zbożową, by ułatwiać eksport ukraińskiego zboża i innych produktów żywnościowych drogą morską.
Według stanu na lipiec 2023 r. w ramach tej inicjatywy wysłano z Ukrainy ponad 33 mln ton towarów rolnych. 65% pszenicy przewożonej dzięki czarnomorskiej inicjatywie zbożowej dotarło do krajów rozwijających się, m.in. w ramach operacji humanitarnych oenzetowskiego Światowego Programu Żywnościowego (WFP). W 2022 r. Ukraina była największym dostawcą pszenicy do WFP – zapewniła ziarno pszenicy na potrzeby ponad połowy światowych zamówień programu.
Eksport ukraińskiego zboża (infografika)
Przed wojną 90% ukraińskiego zboża eksportowano przez Morze Czarne. Od czasu rosyjskiej inwazji jedynie połowa zboża jest transportowana drogą morską, a 55% – korytarzami solidarnościowymi.
Wykres pokazujący, że 55% wytworzonej przez Ukrainę żywności wyeksportowano korytarzami solidarnościowymi, a 45% za pośrednictwem czarnomorskiej inicjatywy zbożowej.
Pod koniec listopada 2022 r. Ukraina uruchomiła inicjatywę „Ziarno z Ukrainy”, która przyczynia się również do globalnego bezpieczeństwa żywnościowego. Uczestnicy inicjatywy kupują produkty rolne od ukraińskich producentów i przekazują je krajom, których ludność znajduje się na skraju głodu.
W lipcu 2023 r. Rosja podjęła decyzję o wycofaniu się z czarnomorskiej inicjatywy zbożowej. UE jednoznacznie potępiła decyzję Rosji.
Rosja nadal wykorzystuje żywność jako broń. Odstępując od porozumień, Rosja ponosi wyłączną odpowiedzialność za zakłócenia dostaw zbóż na całym świecie i napędzanie globalnej inflacji cen żywności. Josep Borrell, wysoki przedstawiciel do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa
Żywność dla świata
Tragedia rozgrywająca się w Ukrainie jest odczuwalna na całym świecie, ponieważ niesprowokowana i nieuzasadniona inwazja Rosji nasila globalny kryzys żywnościowy.
Kraje UE wspólnie starają się pomóc ludziom w obliczu wysokich cen i zapewnić wsparcie najbiedniejszym w świecie.
Skoordynowana reakcja na kryzys żywnościowy
Skoordynowane działania krajów UE, aby zaradzić światowemu kryzysowi żywnościowemu koncentrują się – zgodnie z konkluzjami Rady z czerwca 2022 r. – na czterech aspektach:
- solidarności
- zrównoważonej produkcji
- handlu
- multilateralizmie.
Jak państwa UE reagują na światowy kryzys żywnościowy? (infografika)
Solidarność
Kraje UE zapewniają pomoc nadzwyczajną najbardziej potrzebującym na całym świecie.
UE i jej państwa członkowskie są największymi darczyńcami światowej pomocy rozwojowej. UE stara się dostosować wsparcie do rosnących pilnych potrzeb. W czerwcu 2022 r. kraje UE poparły zobowiązanie w wysokości 8 mld EUR na bezpieczeństwo żywnościowe w latach 2020–2024.
W 2022 r. unijna pomoc humanitarna wzrosła o 32% w porównaniu z 2021 r. i osiągnęła wartość 770 mln EUR. Ułatwiła ona dostęp do żywności najbardziej potrzebującym i wsparła lokalną produkcję żywności dzięki pomocy gotówkowej i innym środkom. UE i jej państwa członkowskie są także ważnymi darczyńcami Światowego Programu Żywnościowego.
Ponadto do południowych sąsiadów na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce trafiło 225 mln EUR z Instrumentu na rzecz Żywności i Zwiększania Odporności.
Kraje UE w dużym stopniu przyczyniają się do globalnego bezpieczeństwa żywnościowego także poprzez eksport znacznej części produkcji rolnej do krajów rozwijających się. Ponad połowa eksportowanej przez UE pszenicy trafia do Afryki (Algieria, Maroko, Egipt, Nigeria) i Azji (Pakistan).
Zrównoważona produkcja
Zaspokajanie światowych potrzeb żywnościowych nie powinno się odbywać kosztem środowiska i powinno odpowiadać modelowi zrównoważonego systemu żywnościowego.
W czerwcu 2022 r. przywódcy UE postanowili:
- pomagać krajom rozwijającym się w razie potrzeby w przekierowywaniu łańcuchów dostaw
- przyspieszyć prace nad unijnymi inicjatywami mającymi wesprzeć zdolności Afryki do zrównoważonej produkcji rolno-spożywczej
- wesprzeć zdolności krajów rozwijających się do wytwarzania środków produkcji, zwłaszcza zrównoważonych nawozów.
Praca nad zrównoważonymi systemami żywnościowymi na świecie pozytywnie wpłynie na odporność krajów na wypadek kryzysów takich jak obecny.
Handel
Kraje UE wraz z partnerami międzynarodowymi pracują nad promowaniem otwartego i przewidywalnego otoczenia handlowego dla towarów rolnych.
Podczas nadzwyczajnego szczytu Rady Europejskiej w maju 2022 r. przywódcy UE powtórzyli, że zależy im, aby globalny handel towarami żywnościowymi pozostał wolny od nieuzasadnionych barier handlowych.
Unijne sankcje wobec Rosji nie wpływają na sektor rolny i żywnościowy. Sankcje nie zabraniają importu ani przewozu rosyjskich towarów rolnych.
Multilateralizm
Kompleksowa globalna reakcja na światowy kryzys wymaga skutecznej koordynacji międzynarodowej.
Kraje UE współpracują z partnerami międzynarodowymi w tej sprawie, w tym poprzez inicjatywy takie jak Globalny Sojusz G-7 na rzecz Bezpieczeństwa Żywnościowego (GAFS) oraz międzynarodowa Misja na rzecz Odporności Żywnościowej i Rolnej (FARM).
Inicjatywy te wzajemnie się uzupełniają i skupiają się na trzech dziedzinach:
- krótkoterminowych solidarnych działaniach na rzecz wsparcia zaopatrzenia w żywność i zapewnienia dostępu do niej krajom w najtrudniejszej sytuacji
- działaniach okołohandlowych służących zagwarantowaniu skutecznego funkcjonowania światowych rynków
- działaniach na rzecz długoterminowego odpowiedzialnego inwestowania w zrównoważoną i odporną produkcję żywności w krajach w najtrudniejszej sytuacji.
UE ściśle koordynuje też swoją reakcję z Unią Afrykańską, aby mieć pewność, że działania i inicjatywy skutecznie wpiszą się w szersze partnerstwo strategiczne UE–UA.
We wrześniu 2022 r. Charles Michel współprzewodniczył Szczytowi na rzecz Światowego Bezpieczeństwa Żywnościowego, który odbył się przy okazji sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Przywódcy wydali krótką deklarację, w której zobowiązali się do umocnienia współpracy międzynarodowej i inicjatyw partnerskich.
Wspieranie unijnej produkcji rolno-spożywczej
Unijna wspólna polityka rolna (WPR) od 60 lat mimo kryzysów zapewnia wystarczającą ilość żywności kolejnym pokoleniom Europejczyków.
Dzięki wspólnej polityce obywatelom UE nie grozi dziś niedobór żywności. WPR wspiera rolników, aby zapewnić ciągłość produkcji.
W marcu 2022 r. UE udzieliła wsparcia w wysokości 500 mln EUR rolnikom najbardziej dotkniętym wyższymi kosztami produkcji spowodowanymi kryzysem energetycznym. Ponadto rolnicy mogli skorzystać z:
- wypłaty zaliczek w celu zaradzenia problemom z przepływem środków
- tymczasowych odstępstw od niektórych wymogów WPR, np. odłogowania gruntów
- ram kryzysowych na rzecz dalszego wsparcia.
Aby rozwiązać problem wyższych cen żywności, państwa członkowskie UE wprowadziły również środki krajowe, w tym:
- obniżanie stawek VAT
- zachęcanie sprzedawców detalicznych do utrzymywania niskich cen
- wykorzystywanie specjalnych funduszy UE, aby pomagać najbardziej potrzebującym.
Wiosną 2023 r. w obliczu zakłóceń na rynku lokalnym związanych z importem produktów rolnych z Ukrainy Komisja Europejska przyznała wsparcie państwom członkowskim, w których wystąpiły te zakłócenia. Uczyniła to w odpowiedzi na wniosek kilku państw. Wsparcie to pochodziło z rezerwy kryzysowej WPR.
Wspólna polityka rolna bez tajemnic
Żywność dla Europy: 60 lat wspólnej polityki rolnej
Sześćdziesiąt lat od jej utworzenia w 1962 r. wspólna polityka rolna UE wspiera otwarty jednolity rynek unijnych produktów rolno-spożywczych. Więcej o WPR opowiedzą Ci europejscy rolnicy i beneficjenci.
Z czego wynika kryzys żywnościowy?
Od 2016 r. na świecie maleje bezpieczeństwo żywnościowe. Przy rosnących światowych cenach towarów wojna Rosji przeciwko Ukrainie i traktowanie przez nią żywności jako broni znacznie wpłynęły na rynki żywnościowe.
Ponieważ Rosja używa żywności jako broni w swojej wojnie przeciwko Ukrainie, ponosi wyłączną odpowiedzialność za światowy kryzys bezpieczeństwa żywnościowego, który spowodowała. Konkluzje Rady Europejskiej (23 czerwca 2022)
Jak rosyjska inwazja na Ukrainę pogłębiła globalny kryzys żywnościowy (infografika)
Rosyjska agresja wojskowa spowodowała:
- niedobór żywności
- bezprecedensowy wzrost cen żywności i nawozów.
W związku ze szkodliwymi skutkami pandemii Covid-19, gwałtownym wzrostem cen nawozów i energii oraz globalnym pogorszeniem się warunków makroekonomicznych od połowy 2020 r. na całym świecie wciąż rosną ceny towarów rolnych.
Agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy pogorszyła sytuację na rynku: spowodowała dalszy wzrost cen i ograniczyła dostępność żywności na całym świecie.
Działania Rosji, które wywołały nagły spadek eksportu i produkcji ukraińskiej żywności oraz negatywnie wpłynęły na rynek, to m.in.:
- blokada ukraińskich portów na Morzu Czarnym
- ataki na ukraińską infrastrukturę do przetwarzania i eksportu żywności
- bombardowanie i zajmowanie ukraińskich gruntów rolnych
- celowe zmniejszanie własnego eksportu żywności i nawozów.
W marcu 2022 r. Rosja ogłosiła tymczasowy zakaz eksportu zboża i nawozów, co spowodowało destabilizację rynku. Rosja jest ważnym producentem i eksporterem nawozów, takich jak nawozy azotowe, które mają kluczowe znaczenie w produkcji rolno-spożywczej.
UE nigdy nie wstrzymywała eksportu żywności, nawozów czy innych produktów rolnych z Rosji. Produkty takie nie są objęte sankcjami UE.
Według oenzetowskiej Organizacji ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w marcu 2022 r. ceny żywności osiągnęły punkt szczytowy – wzrosły o ponad 60% w porównaniu z tym samym miesiącem 2020 r. Niestabilność cen utrzymuje się.
Dlaczego ukraińskie zboża są kluczowe dla światowego bezpieczeństwa żywnościowego?
Ukraina, uznawana za spichlerz Europy, jest czołowym producentem i eksporterem produktów rolno-spożywczych. To piąty co do wielkości eksporter pszenicy i czwarty – kukurydzy.
Wraz z Rosją, innym dużym eksporterem, Ukraina odpowiada za ok. 30% światowej produkcji kukurydzy i pszenicy oraz za ponad połowę światowej produkcji oleju słonecznikowego.
Najważniejszymi odbiorcami ukraińskiej produkcji rolnej są Afryka i Azja. W latach 2016–2021 ponad połowa (58%) całego eksportu pszenicy trafiała do Azji, a 34% do Afryki. Ukraina odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa żywnościowego najbiedniejszym krajom świata.
Ataki Rosji na infrastrukturę transportową Ukrainy i faktyczna blokada jej portów czarnomorskich, z których zwykle Ukraina transportowała 90% swoich produktów rolnych, spowodowały drastyczny spadek eksportu.
Niszczenie ukraińskich upraw, magazynów z żywnością i maszyn rolniczych przez rosyjskie wojsko silnie wpłynęło na zdolności produkcyjne i eksportowe Ukrainy.
Kto najbardziej odczuwa brak bezpieczeństwa żywnościowego i wzrost cen?
Niedobór żywności jest coraz większym problemem dla milionów ludzi, szczególnie w Afryce i Azji, a zwłaszcza w krajach już dotkniętych głodem, takich jak Somalia, Jemen i Afganistan.
Wysokie ceny powodują, że ludzie nie mogą pozwolić sobie na zakup żywności, a gospodarstwa domowe o niskich dochodach, także w UE, zmagają się z jeszcze większymi trudnościami.
Skutki kryzysu prawdopodobnie utrzymają się dość długo, zwłaszcza w krajach rozwijających się.
Z danych WFP wynika, że w 2022 r. potrzeby osiągnęły bezprecedensowy poziom. Rekordowa liczba 349 mln ludzi na świecie doświadczyła dotkliwego głodu (roczny przegląd WFP z 2022 r.).
Ciężkie niedożywienie spowodowane niedoborem żywności i jej wysokimi cenami grozi zwłaszcza dzieciom w krajach rozwijających się.
W UE dostatecznie dużo żywności
Krajom UE nie grozi niedobór żywności.
UE jest czołowym producentem wyrobów rolno-spożywczych (w 2022 r. sprzedawała ich najwięcej) i choć wojna Rosji w Ukrainie i zmiana klimatu wpływają na produkcję, unijny system żywnościowy nadal jest silny i niezawodny.
Jednak obywatele krajów UE mocno odczuwają inflację i wyższe ceny żywności. Przystępność cenowa żywności jest jednym z priorytetów przywódców UE. Mają oni na względzie zwłaszcza najbardziej dotknięte wzrostami cen grupy o niskich dochodach i grupy w trudnym położeniu.
Według wykorzystywanego przez Eurostat narzędzia monitorowania cen żywności ceny te w UE były w marcu 2023 r. o 19% wyższe niż w tym samym miesiącu roku poprzedniego.