Voedselzekerheid en betaalbaarheid van levensmiddelen
De Russische invasie van Oekraïne heeft de wereldwijde voedselcrisis verergerd. De EU-landen coördineren hun optreden om de mondiale voedselzekerheid te waarborgen en de allerarmsten te helpen.
Wat doet de EU tegen de voedselcrisis?
De EU en haar lidstaten keren zich eensgezind tegen de militaire agressie van Rusland in Oekraïne en zijn vastbesloten een antwoord te vinden op de wereldwijde voedselcrisis.
Solidariteitscorridors en exportakkoord voor graan via de Zwarte Zee
Een belangrijke prioriteit voor de EU-landen bij de aanpak van de toenemende voedselonzekerheid is Oekraïne helpen zijn agrovoedingsproducten te exporteren. Door de Russische invasie is dat namelijk erg lastig geworden.
Oekraïne is een belangrijke producent en exporteur van basisproducten zoals tarwe en mais. Tussen 2016 en 2021 ging ongeveer 90% van de Oekraïense tarwe naar Afrika en Azië. De Oekraïense export is dus zeer belangrijk voor de voedselzekerheid in enkele van de meest achtergestelde regio's ter wereld.
Omdat Rusland sinds het begin van de oorlog de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee blokkeerde, zat ongeveer 20 miljoen ton graan vast in opslagsilo's.
In mei 2022 stelde de Europese Commissie een actieplan voor om solidariteitscorridors tussen de EU en Oekraïne te openen. Doel was om alternatieve routes over land te ontwikkelen om Oekraïne te helpen bij de uitvoer van zijn landbouwproducten, door:
- te zorgen voor treinen, schepen en vrachtwagens voor goederenvervoer
- doeltreffender gebruik te maken van de bestaande capaciteit van vervoersnetwerken en overslagterminals
- douaneprocedures en andere inspecties te vereenvoudigen en te versnellen
- opslag van goederen op EU-grondgebied mogelijk te maken
Sinds de start van dit plan in mei 2022 kon via de solidariteitscorridors meer dan 48 miljoen ton landbouwproducten uit Oekraïne worden geëxporteerd, waaronder graan en oliehoudende zaden.
In juli 2022 stemde Rusland ermee in de blokkade van de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee op te heffen, na de tussenkomst van de VN en Turkije. Het Zwarte Zee-graaninitiatief werd ondertekend om de uitvoer van graan en andere landbouwgoederen uit Oekraïne via vaarroutes mogelijk te maken.
Dankzij het Zwarte Zee-graaninitiatief werd tot nu toe bijna 33 miljoen ton aan Oekraïense landbouwgoederen uitgevoerd (situatie in juli 2023). 65% van de tarwe die is uitgevoerd dankzij het initiatief ging naar ontwikkelingslanden, onder meer via de humanitaire operaties van het Wereldvoedselprogramma van de VN. Oekraïne was de grootste tarweleverancier aan het Wereldvoedselprogramma in 2022: het leverde meer dan de helft van de totale tarweaankoop van het programma.
Oekraïense graanuitvoer uitgelegd (Infographic)
Vóór de oorlog werd 90% van het graan uit Oekraïne via de Zwarte Zee geëxporteerd. Sinds de Russische inval wordt nog maar de helft van het graan over zee vervoerd, waarvan 55% via de solidariteitscorridors.
De grafiek laat zien dat 55% van het voedsel uit Oekraïne is geëxporteerd via solidariteitscorridors en 45% via het Zwarte Zee-graaninitiatief.
Eind november 2022 lanceerde Oekraïne het initiatief "Grain from Ukraine", dat ook bijdraagt tot de mondiale voedselzekerheid. Deelnemers aan dit initiatief kunnen landbouwproducten van Oekraïense producenten kopen en overbrengen naar landen waar hongersnood heerst.
In juli 2023 besloot Rusland het Zwarte Zee-graaninitiatief te beëindigen. De EU heeft het besluit van Rusland met klem veroordeeld.
Rusland blijft voedsel als wapen gebruiken. Door het initiatief te beëindigen is Rusland als enige verantwoordelijk voor de wereldwijde verstoring van graanleveringen en de mondiale stijging van de voedselprijzen. Josep Borrell, hoge vertegenwoordiger voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid
Voedsel voor de wereld
De tragedie die zich in Oekraïne voltrekt, heeft voor de hele wereld gevolgen omdat de invasie van Rusland de wereldwijde voedselcrisis verergert.
De EU-lidstaten stemmen hun maatregelen om de stijgende voedselprijzen draaglijk te houden op elkaar af en bieden hulp aan de allerarmsten in de wereld.
Een gecoördineerde aanpak van de voedselcrisis
De EU-landen coördineren hun maatregelen om de voedselcrisis aan te pakken. In overeenstemming met de conclusies van de Raad van juni 2022 ligt de focus op 4 actieterreinen:
- solidariteit
- duurzame productie
- handel
- multilateralisme
Hoe pakken de EU-landen de wereldwijde voedselcrisis aan? (Infographic)
Solidariteit
De EU-landen bieden wereldwijd noodhulp aan degenen die deze het hardst nodig hebben.
De EU en haar lidstaten zijn wereldwijd de grootste donor van ontwikkelingshulp. Nu er dringend behoefte is aan meer noodhulp doet de EU haar best deze hulp op te voeren. In juni 2022 spraken de EU-landen af voor de periode 2020-2024 € 8 miljard te reserveren voor voedselzekerheid.
In 2022 gaf de EU 32% meer aan humanitaire hulp uit dan in 2021, en het totaalbedrag ligt op € 770 miljoen. Dit geld werd gebruikt om ervoor te zorgen dat de meest kwetsbare mensen toegang tot voedsel hebben en om de lokale voedselproductie te ondersteunen via financiële bijstand en andere middelen. De EU en haar lidstaten leveren ook een belangrijke bijdrage aan het Wereldvoedselprogramma van de VN.
Daarnaast konden de partners van het zuidelijk nabuurschap in het Midden-Oosten en Noord-Afrika rekenen op € 225 miljoen uit de voedsel- en veerkrachtfaciliteit.
De EU-landen zetten zich ook in voor de mondiale voedselzekerheid door een groot deel van hun landbouwproductie te exporteren naar ontwikkelingslanden. Meer dan de helft van de EU-uitvoer van tarwe gaat naar Afrika (Algerije, Marokko, Egypte en Nigeria) en Azië (Pakistan).
Duurzame productie
Voldoen aan de mondiale vraag naar voedsel mag niet ten koste gaan van het milieu. Daarom moet er gestreefd worden naar een duurzaam model.
In juni 2022 spraken de EU-leiders af om:
- ontwikkelingslanden te helpen bij het heroriënteren van hun toeleveringsketens waar dit nodig is
- vaart te zetten achter de uitvoering van de EU-initiatieven om de capaciteit van de agro-industrie op het Afrikaanse continent te vergroten
- ontwikkelingslanden te helpen meer productiemiddelen te ontwikkelen, met name duurzame meststoffen
Duurzamere voedselsystemen wereldwijd zullen er ook voor zorgen dat landen beter opgewassen zijn tegen crises zoals de huidige voedselcrisis.
Handel
De EU-landen werken samen met hun internationale partners aan een open en voorspelbaar handelsklimaat voor landbouwproducten.
Tijdens de buitengewone Europese Raad in mei 2022 herhaalden de EU-leiders dat zij zich zullen inzetten om de wereldwijde handel in levensmiddelen vrij te houden van ongerechtvaardigde handelsbarrières.
De EU-sancties tegen Rusland zijn niet gericht tegen de landbouw- en levensmiddelensector. De invoer en het vervoer van Russische landbouwproducten zijn niet verboden.
Multilateralisme
Doeltreffende internationale coördinatie is van cruciaal belang voor een alomvattende mondiale respons op de wereldwijde crisis.
De EU-landen werken samen met hun internationale partners om de voedselcrisis over de hele wereld aan te pakken, met initiatieven zoals de Wereldwijde Alliantie voor voedselzekerheid van de G7 (Global Alliance for food security - GAFS) en de internationale missie voor veerkracht in de voedings- en landbouwsector (Food and Agricultural Resilience Mission - FARM).
Deze initiatieven zijn complementair en omvatten maatregelen op 3 gebieden:
- solidariteitsmaatregelen op de korte termijn om de mondiale voedselvoorziening en de toegang daartoe voor kwetsbare landen te bevorderen
- handelsmaatregelen om de efficiënte werking van de wereldmarkten te waarborgen
- maatregelen om verantwoorde langetermijninvesteringen te bevorderen teneinde een duurzame en veerkrachtige voedselproductie in kwetsbare landen tot stand te brengen
De EU werkt in haar respons ook nauw samen met de Afrikaanse Unie opdat acties en initiatieven effectief worden geïntegreerd in het bredere strategische partnerschap tussen de EU en de AU.
In september 2022, in de week van de Algemene Vergadering van de VN, was voorzitter van de Europese Raad Charles Michel medevoorzitter van een top over mondiale voedselzekerheid. De deelnemers aan de top brachten aan het eind ervan een korte verklaring uit waarin zij toezeggen zich te zullen inzetten voor meer internationale samenwerking en partnerschapsinitiatieven.
Ondersteuning van de agrovoedingsproductie in de EU
Dankzij het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de EU was er de afgelopen 60 jaar voor alle generaties en tijdens meerdere crises steeds voldoende voedsel.
Daarom hoeven de EU-burgers vandaag geen voedseltekorten te vrezen. Het GLB ondersteunt landbouwers om de continuïteit van de productie te waarborgen.
In maart 2022 verleende de EU € 500 miljoen steun aan de landbouwers die het zwaarst werden getroffen door de hogere productiekosten als gevolg van de energiecrisis. Daarnaast kunnen landbouwers gebruikmaken van:
- voorschotten om cashflowproblemen tegen te gaan
- tijdelijke afwijkingen van bepaalde GLB-verplichtingen, zoals braaklegging
- een crisiskader voor extra ondersteuning
Om de hogere voedselprijzen aan te pakken, hebben de EU-lidstaten ook nationale maatregelen genomen, waaronder:
- de btw-tarieven verlagen
- detailhandelaars aanmoedigen de prijzen laag te houden
- specifieke EU-middelen aanwenden voor de minstbedeelden
In het voorjaar van 2023 bood de Europese Commissie financiële steun aan de getroffen lidstaten tegen lokale marktverstoringen vanwege de invoer van landbouwproducten uit Oekraïne. Sommige landen hadden hier namelijk om verzocht. De steun kwam uit de crisisreserve van het GLB.
Het gemeenschappelijk landbouwbeleid uitgelegd
Voeding voor Europa: 60 jaar gemeenschappelijk landbouwbeleid
In 1962 werd het gemeenschappelijk landbouwbeleid ingevoerd. Vandaag, meer dan 60 jaar later, ondersteunt het een open eengemaakte markt voor Europese agrovoedingsproducten. In onze feature story vertellen Europese landbouwers en begunstigden meer over het GLB.
Waardoor wordt de voedselcrisis veroorzaakt?
De voedselonzekerheid is sinds 2016 wereldwijd toegenomen. Tegen een achtergrond van stijgende grondstofprijzen wereldwijd hebben de voedselmarkten zwaar te lijden onder de oorlog van Rusland tegen Oekraïne en het feit dat Rusland voedsel als oorlogswapen gebruikt.
Door voedsel als wapen in te zetten in zijn oorlog tegen Oekraïne, is Rusland als enige verantwoordelijk voor de mondiale voedselzekerheidscrisis die het heeft teweeggebracht. Conclusies van de Europese Raad, 23 juni 2022
Hoe de Russische invasie in Oekraïne de wereldwijde voedselcrisis verergert (Infographic)
De militaire agressie van Rusland heeft geleid tot:
- voedselschaarste
- recordstijgingen van de voedsel- en meststofprijzen
Sinds medio 2020 zijn de mondiale prijzen van landbouwgrondstoffen blijven stijgen door de ontwrichtende gevolgen van de coronapandemie, de prijsexplosie van meststoffen en energie en de wereldwijde verslechtering van de macro-economische omstandigheden.
De Russische militaire agressie tegen Oekraïne heeft de situatie op de markt alleen maar erger gemaakt: de grondstofprijzen stijgen nog verder en de beschikbaarheid van voedsel neemt wereldwijd af.
Door onder meer de volgende acties van Rusland zijn de Oekraïense voedselproductie en -uitvoer plotseling gedaald en zijn de markten ontwricht:
- blokkade van de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee
- aanvallen op Oekraïense voedselverwerkings- en uitvoerinfrastructuur
- bombardementen op en bezetting van landbouwgrond in Oekraïne
- opzettelijke uitvoerbeperking van eigen voedsel en meststoffen
In maart 2022 kondigde Rusland een tijdelijk uitvoerverbod van granen en meststoffen af, met een destabilisatie van de markt tot gevolg. Rusland is een belangrijke producent en exporteur van meststoffen (waaronder stikstofmest), die essentieel zijn voor de agrovoedingsproductie.
De EU heeft de uitvoer uit Rusland van voedingsmiddelen, meststoffen en andere landbouwproducten op geen enkel moment verhinderd. Dat soort producten is niet onderworpen aan EU-sancties.
Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties bereikten de voedselprijzen in maart 2022 een hoogtepunt, met een stijging van meer dan 60% ten opzichte van maart 2020. De prijzen blijven schommelen.
Waarom zijn Oekraïense gewassen van cruciaal belang voor de mondiale voedselzekerheid?
Oekraïne wordt beschouwd als de graanschuur van Europa en behoort tot de grootste producenten en exporteurs van agrovoedingsproducten ter wereld. Het is de op 4 na grootste exporteur van tarwe en de op 3 na grootste exporteur van mais ter wereld.
Samen met Rusland, ook een belangrijke exporteur, produceert Oekraïne ongeveer 30% van de wereldvoorraad mais en tarwe, en ruim de helft van die van zonnebloemolie.
Afrika en Azië zijn de grootste afzetmarkten van de Oekraïense landbouwproductie. Tussen 2016 en 2021 ging meer dan de helft (58%) van alle tarwe-uitvoer naar Azië, en 34% naar Afrika. Oekraïne speelt een cruciale rol bij het waarborgen van de voedselzekerheid in een aantal van de armste landen ter wereld.
De aanvallen van Rusland op Oekraïense vervoersinfrastructuur en de feitelijke blokkade van de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee, van waaruit anders 90% van de Oekraïense landbouwproducten wordt uitgevoerd, hebben de uitvoer dramatisch doen afnemen.
De schade die Russische troepen hebben aangebracht aan Oekraïense gewassen, voedselopslagplaatsen en landbouwmachines heeft de productie- en uitvoercapaciteit van Oekraïne zwaar getroffen.
Wie hebben het meest te lijden onder de voedselonzekerheid en hogere prijzen?
Voedselschaarste is een steeds groter probleem voor miljoenen mensen, vooral in Afrika en Azië, en met name in de landen waar al hongersnood is, zoals Somalië, Jemen en Afghanistan.
Door de hoge voedselprijzen krijgen mensen het moeilijker om voedsel te kopen en stijgt de druk op huishoudens met een laag inkomen, ook in de EU.
De gevolgen van de crisis zullen naar verwachting nog lang voelbaar zijn, vooral in ontwikkelingslanden.
Volgens het Wereldvoedselprogramma waren de voedseltekorten in 2022 groter dan ooit tevoren. Een recordaantal van 349 miljoen mensen ter wereld werd geconfronteerd met acute hongersnood (jaaroverzicht 2022 Wereldvoedselprogramma).
Met name kinderen in ontwikkelingslanden lopen een hoog risico als gevolg van de toegenomen acute ondervoeding door voedselschaarste en hogere prijzen.
Geen voedseltekort in de EU
De EU-landen hoeven geen voedseltekorten te vrezen.
De EU is een belangrijke producent van agrolandbouwproducten (de grootste wereldspeler in 2022), en hoewel de Russische oorlog in Oekraïne en klimaatverandering de productie treffen, is het voedselsysteem in de EU nog steeds gedegen en betrouwbaar.
De EU-burgers lijden echter zwaar onder de inflatie en hogere voedselprijzen. Betaalbaarheid is voor de EU-leiders een belangrijk punt van zorg, zeker waar het gaat om mensen met een laag inkomen en kwetsbare groepen, die het hardst worden getroffen.
Volgens Eurostat lagen de voedselprijzen in de EU in maart 2023 19% hoger dan in dezelfde maand in 2022.