Odbudowa przyrody

Jaki jest obecny stan przyrody?

Zasoby przyrodnicze w UE poważnie się zmniejszają. Populacje gatunków i obszary naturalne, na których żyją te gatunki, kurczą się i ulegają degradacji, co prowadzi do poważnych konsekwencji dla ludzi i planety.

Od dziesięcioleci UE chroni przyrodę za pomocą dyrektywy ptasiej i dyrektywy siedliskowej, które obejmują ponad 1200 rzadkich i zagrożonych gatunków i ponad 27 000 obszarów naturalnych.

Jednak z przeprowadzonej w 2025 r. przez Europejską Agencję Środowiska oceny stanu środowiska w UE wynika, że pomimo tych starań i nieznacznej poprawy sytuacja jest bardzo niepokojąca.

Na ekosystemy i populacje gatunków negatywnie oddziałuje szereg czynników, w tym:

• utrata siedlisk
• nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych
• zmiana klimatu
• zanieczyszczenia
• gatunki inwazyjne.

Dlaczego odbudowa przyrody jest ważna?

Przyroda jest zależna od ogromnie istotnych wzajemnych związków między gatunkami a ich siedliskami. To delikatna równowaga, która przesądza o zdrowiu i prawidłowym funkcjonowaniu środowiska naturalnego.

Gdy równowaga ta zostaje zakłócona, stan ekosystemów ulega pogorszeniu i tracą one istotne dla ludzkiego życia zdolności, takie jak:

• dostarczanie żywności
• produkcja tlenu
• dostarczanie zasobów naturalnych
• pochłanianie CO₂ i łagodzenie zmiany klimatu.

Co przyroda oferuje nam za darmo?

żywność dla ludzi i zwierząt

żyzna gleba

surowce

korzyści dla zdrowia psychicznego

słodka woda

leki

Przyroda jest podstawą światowej gospodarki. O ponad połowie światowego PKB decydują materiały i inne korzyści dostarczane przez ekosystemy. Na przykład surowce mają kluczowe znaczenie dla przemysłu i budownictwa, a zasoby genetyczne są potrzebne w rolnictwie i medycynie.

Odbudowa przyrody oznacza odtwarzanie osłabionych lub zniszczonych ekosystemów poprzez poprawę ich struktury i funkcji, przy czym ogólnym celem jest zwiększenie odporności i bioróżnorodności zasobów przyrodniczych.

Prawidłowo funkcjonujące ekosystemy mogą zapewnić m. in.:

• większą wydajność rolnictwa
• lepszą odporność na zmianę klimatu
• większą różnorodność biologiczną
• mniejsze ryzyko powodzi, susz i fal upałów.

Jak państwa UE odbudują przyrodę?

Państwa członkowskie UE zebrane w Radzie przyjęły prawo o odbudowie zasobów przyrodniczych, które ma przywrócić dobry stan przyrody i ekosystemów.

To pierwsze przepisy koncentrujące się właśnie na odtwarzaniu przyrody w państwach członkowskich UE.

Określają one wiążący unijny cel, który wymaga od państw członkowskich objęcia do 2030 r. skuteczną odbudową co najmniej 20% unijnych obszarów lądowych i morskich. Do 2050 r. odbudową objęte mają zostać wszystkie wymagające tego ekosystemy.

Cel opiera się na międzynarodowym zobowiązaniu podjętym przez UE i jej państwa członkowskie w ramach światowej konwencji o różnorodności biologicznej. Przełomowe porozumienie w sprawie odbudowy ekosystemów lądowych i morskich do 2030 r. zostało wypracowane w grudniu 2022 r. podczas szczytu ONZ w sprawie różnorodności biologicznej.

• Rada zatwierdza konkluzje na szczyt ONZ w sprawie bioróżnorodności w Montrealu (COP 15) (komunikat prasowy z 24 października 2022)

Przepisy o odbudowie przyrody dotyczą:

• zdegradowanych siedlisk lądowych i morskich
• owadów zapylających
• ekosystemów rolnych
• obszarów miejskich
• rzek i obszarów zalewowych
• lasów.

Do obszarów wykorzystywanych do obrony narodowej oraz do projektów w zakresie energii odnawialnej zastosowanie mają pewne odstępstwa.

Zdegradowane siedliska lądowe i morskie

Nowe przepisy służą odbudowie zdegradowanych siedlisk w krajach UE. Dotyczy to ekosystemów lądowych, przybrzeżnych, morskich i słodkowodnych.

Celem jest objęcie działaniami co najmniej 30% tych siedlisk w całej UE do 2030 r. Należy kontynuować starania o objęcie odbudową 60% siedlisk do 2040 r. i 90% do 2050 r.

Działania państw członkowskich powinny sprzyjać łączności między siedliskami, by dzikie zwierzęta mogły się między nimi przemieszczać.

Owady zapylające

Najbardziej znanymi owadami zapylającymi są dzikie pszczoły. Jednak do zapylania kwiatów przyczyniają się również inne gatunki, co ma kluczowe znaczenie dla wzrostu upraw. Wartość rocznej produkcji rolnej w UE bezpośrednio związanej z owadami zapylającymi wynosi prawie 5 mld EUR.

Nowe przepisy mają przeciwdziałać spadkowi liczebności owadów zapylających i zwiększyć ich populację do 2030 r.

Owadami zapylającymi występującymi w Europie są motyle, chrząszcze, pszczoły, bzygi, ćmy i osy.

Ekosystemy rolne

Wydajność rolnictwa zależy nie tylko od owadów zapylających, ale również od prawidłowo funkcjonujących ekosystemów.

Możliwości produkcji żywności przez zubożoną glebę i zdegradowane ekosystemy rolne są bardziej ograniczone. Obecnie degradacja gleby dotyczy aż 73% gruntów rolnych.

Prawo o odbudowie zasobów przyrodniczych ma zwiększyć bioróżnorodność w ekosystemach rolnych, a zwłaszcza przywrócić i zwiększyć liczebność populacji:

• motyli na obszarach trawiastych
• ptaków na obszarach rolniczych.

Od 1991 r. populacja motyli na obszarach trawiastych zmniejszyła się o ponad 50%.

Poza tym państwa członkowskie muszą podjąć działania, aby:

• odtworzyć 30% osuszonych torfowisk wykorzystywanych w rolnictwie do 2030 r. i 50% do 2050 r. (niższy odsetek jest możliwy w przypadku krajów poważnie dotkniętych tym problemem)
• zwiększyć pochłanianie dwutlenku węgla przez gleby mineralne
• zwiększyć ilość elementów krajobrazu o wysokiej różnorodności na gruntach rolnych (takich jak żywopłoty, pasy kwietne, ugory, stawy i drzewa owocowe).

Odbudowa jest niezbędna do stawienia czoła zagrożeniom dla bezpieczeństwa żywnościowego. Zasadnicze znaczenie dla zapewnienia średnio- i długoterminowej produkcji żywności ma zwiększenie bioróżnorodności i zrównoważoności rolnictwa. Przykładowo, stosowanie naturalnych metod zwalczania szkodników i zmniejszenie zależności od nawożenia chemicznego zwiększa żyzność gleb i poprawia kondycję ekosystemów.

Obszary miejskie

Ekosystemy miejskie stanowią 22% lądowej powierzchni UE. Parki, ogrody, drzewa i łąki są istotnymi siedliskami roślin, ptaków i owadów.

Dzięki nowym przepisom UE zamierza zwiększyć liczbę terenów zielonych w miastach i na przedmieściach. Ustalone cele zapewnią:

• brak strat netto w przestrzeniach zielonych do 2030 r w porównaniu z ich stanem w momencie wejścia w życie tych przepisów (chyba że przestrzenie zielone stanowią już 45% środowiska miejskiego)
• zwiększenie zadrzewienia w miastach.

Rzeki i obszary zalewowe

Na europejskich rzekach znajduje się ponad milion stworzonych przez człowieka barier, takich jak tamy, jazy i rampy.

Swobodnie płynące rzeki umożliwiają przemieszczanie się wody, osadów, ryb i innych organizmów oraz mają kluczowe znaczenie dla poprawy stanu wód w UE i zwiększenia bioróżnorodności.

Nowe przepisy mają usunąć wiele z barier na unijnych rzekach, by zapewnić większą ciągłość sieci rzecznych.

Dane dotyczące barier rzecznych są nadal ograniczone, dlatego też jednym z celów nowych przepisów jest opracowanie wykazu barier w całej Unii.

Usuwane będą przede wszystkim bariery przestarzałe i nieużywane.

Lasy

Zajmujące prawie 40% terytorium UE lasy mają zasadnicze znaczenie dla łagodzenia zmiany klimatu, ponieważ pochłaniają dwutlenek węgla oraz stanowią siedliska dużej części bioróżnorodności Europy.

Nowe przepisy służą zwiększeniu bioróżnorodności w lasach.

W tym celu państwa UE muszą poprawić stan lasów mierzony konkretnymi wskaźnikami, takimi jak:

• ilość drewna posuszowego, które stanowi siedlisko dla wielu organizmów leśnych i przyczynia się do tworzenia gleby
• liczba gatunków ptaków.

Ponadto państwa członkowskie muszą przyczynić się do zasadzenia co najmniej trzech miliardów drzew do 2030 r. na szczeblu UE.

Jak odbudowa przyrody będzie przebiegać w praktyce?

Prawo o odbudowie zasobów przyrodniczych wymaga od państw UE opracowania krajowych planów odbudowy przyrody. Powinny one określać, jak państwa będą realizować wiążące cele oraz wskazywać całkowity obszar do odtworzenia wraz z harmonogramem.

Plany powinny obejmować okres do 2050 r. Środki odbudowy należy dostosować do innych przepisów, m.in. dotyczących ochrony przyrody, energii odnawialnej i rolnictwa.

Przykładowo odbudowa może polegać na:

• usuwaniu roślin nierodzimych na obszarach trawiastych, na terenach podmokłych i w lasach
• ponownym nawodnieniu osuszonych torfowisk
• poprawie łączności siedlisk
• zaprzestaniu lub ograniczeniu stosowania chemicznych pestycydów i nawozów
• promowaniu ochrony dzikiej przyrody.

Rozporządzenie zobowiązuje Komisję do dokonania w 2033 r. przeglądu i oceny stosowania nowych przepisów oraz ich wpływu na rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo, a także szerszych skutków społeczno-gospodarczych.

Rada przyjęła przepisy o odbudowie przyrody w czerwcu 2024 r., po ich przyjęciu przez Parlament Europejski w lutym tego samego roku.

• Przepisy o odbudowie przyrody: Rada daje zielone światło (komunikat prasowy z 17 czerwca 2024)

Więcej informacji