Natuurherstel

Hoe is de natuur er nu aan toe?

De natuur in de EU gaat snel achteruit. De soortenpopulaties en de natuur­gebieden waarin zij leven zijn aan het krimpen en worden aangetast, en dat is slecht voor mens en planeet.

De EU doet al tientallen jaren aan natuur­behoud met de vogel- en de habitatrichtlijn, die meer dan 1200 zeldzame en bedreigde soorten en 27 000 natuur­gebieden beschermen.

Ondanks deze inspanningen en enkele bescheiden verbeteringen schetste de beoordeling van het Europees Milieuagentschap uit 2025 een alarmerend beeld van de staat waarin het milieu in de EU zich bevindt.

Een aantal factoren zet ecosystemen en soorten­populaties onder druk:

• habitatverlies
• de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen
• klimaatverandering
• verontreiniging
• invasieve soorten

Waarom is natuurherstel zo belangrijk?

Een gezonde natuur staat of valt met de samenhang tussen soorten en hun habitats. Het is een delicaat evenwicht dat zorgt voor een gezonde en goed functionerende natuur.

Als de natuur niet in evenwicht is, vervullen ecosystemen minder goed de essentiële functies die de mens nodig heeft om te overleven:

• leveren van voedzaam eten
• aanmaken van zuurstof
• leveren van natuurlijke hulp­bronnen
• opnemen van CO₂ en tegengaan van de klimaatverandering

Wat de natuur ons gratis geeft

voedsel voor mens en dier

vruchtbare grond

grondstoffen

positieve uitwerking op de geestelijke gezondheid

zoet water

geneesmiddelen

De natuur is het fundament van de wereldeconomie. Meer dan de helft van het mondiale bbp komt tot stand dankzij grond­stoffen en diensten die door eco­systemen worden geleverd. Grondstoffen zijn bijvoorbeeld cruciaal voor de industrie en de bouw, en genetische hulp­bronnen zijn nodig in de landbouw en de geneeskunde.

Natuurherstel is het herstel van aangetaste of vernietigde ecosystemen door de structuur en functies ervan te verbeteren, met als doel deze veerkrachtiger en biodiverser te maken.

Gezonde ecosystemen kunnen:

• de productiviteit van de landbouw verhogen
• de planeet beter bestand maken tegen de klimaat­verandering
• de biodiversiteit verbeteren
• het risico op overstromingen, droogtes en hittegolven beperken

Hoe gaan de EU-landen de natuur herstellen?

De EU-landen hebben in de Raad een natuurherstelwet aangenomen om de natuur en ecosystemen weer gezond te maken.

Het gaat om regels die voor het eerst specifiek gericht zijn op het herstel van de natuur in de EU-lidstaten.

Er moet een bindend streefcijfer komen voor de hele EU, en de lidstaten moeten op basis daarvan doeltreffende herstel­maatregelen nemen. Zo zou in 2030 minstens 20% van de land- en zee­gebieden in de EU hersteld moeten zijn. In 2050 moeten er maatregelen zijn om alle ecosystemen te herstellen.

Het streefcijfer bouwt voort op de internationale belofte die de EU en de lidstaten hebben gedaan als partij bij het wereldwijde biodiversiteits­verdrag. Tijdens de VN-biodiversiteitstop in december 2022 werd een baanbrekend akkoord bereikt om de terrestrische en mariene ecosystemen uiterlijk in 2030 te herstellen.

• Raad keurt conclusies goed voor VN-biodiversiteits­top in Montreal (COP15) (pers­mededeling, 24 oktober 2022)

De natuurherstelwet heeft betrekking op:

• aangetaste land- en zeehabitats
• bestuivers
• landbouwecosystemen
• stedelijke ecosystemen
• rivieren en overstromingsgebieden
• bossen

Er gelden enkele vrijstellingen voor gebieden die worden gebruikt voor nationale defensie en voor projecten op het gebied van hernieuwbare energie.

Aangetaste land- en zeehabitats

De nieuwe regels zijn gericht op het herstel van habitats die in slechte staat verkeren. Het betreft ecosystemen in land-, kust-, mariene en zoetwaterhabitats in de EU.

Het doel is dat in 2030 minstens 30% van deze habitats hersteld zijn. Er moet daarna worden verder gewerkt om 60% van de habitats in 2040 en 90% in 2050 te hebben hersteld.

De lidstaten moeten ervoor zorgen dat deze habitats zoveel mogelijk met elkaar verbonden zijn, zodat wilde dieren zich ertussen kunnen verplaatsen.

Bestuivers

Wilde bijen zijn de bekendste bestuivers. Toch dragen ook andere insecten­soorten bij tot de bestuiving van bloemen, wat belangrijk is om ervoor te zorgen dat gewassen kunnen groeien. Bijna € 5 miljard van de jaarlijkse landbouw­productie van de EU is rechtstreeks te danken aan bestuivende insecten.

De nieuwe regels moeten de afname van bestuivers ombuigen en de populaties ervan tegen 2030 doen toenemen.

Grote bestuivers in Europa zijn vlinders, kevers, bijen, zweef­vliegen, motten en wespen.

Landbouwecosystemen

Net als van bestuivers is de productiviteit van de landbouw afhankelijk van gezonde ecosystemen.

Verarmde bodems en aangetaste landbouw­ecosystemen zijn minder goed in staat om voedsel voort te brengen. Momenteel kampt 73% van de landbouwgrond met bodem­aantasting.

De natuurherstelwet moet de biodiversiteit in landbouw­ecosystemen verbeteren. Het doel is te zorgen voor het herstel en de toename van de populaties van:

• graslandvlinders
• akker- en weidevogels

Sinds 1991 ging meer dan 50% van de graslandvlinders verloren

Daarnaast moeten de EU-lidstaten maatregelen nemen om:

• 30% van de drooggelegde veen­gebieden die voor de landbouw worden gebruikt tegen 2030 te herstellen, en 50% tegen 2050 (een lager percentage is mogelijk voor landen waar dit niet haalbaar is)
• de koolstofvoorraad in minerale bodems te verbeteren
• meer en verschillende landschaps­elementen aan te brengen op landbouwgrond (zoals heggen, bloemstroken, braakland, vijvers en fruit­bomen)

Herstelmaatregelen zijn essentieel om bedreigingen voor de voedsel­zekerheid het hoofd te bieden. De landbouw moet biodiverser en duurzamer worden gemaakt om de voedsel­productie op middellange tot lange termijn te waarborgen. Zo maken natuurlijke ongedierte­bestrijding en verminderd gebruik van chemische meststoffen de bodem rijker aan voedings­stoffen, en worden ecosystemen hier gezonder van.

Stedelijke ecosystemen

Stedelijke ecosystemen vertegenwoordigen 22% van het landoppervlak van de EU. Parken, tuinen, bomen en weiden zijn belangrijke habitats voor planten, vogels en insecten.

Met de nieuwe regels wil de EU groene ruimten in steden, dorpen en voorsteden uitbreiden. Concreet betekent dit:

• tot 2030 geen nettoverlies aan groene ruimte ten opzichte van het jaar waarin de natuur­herstel­regels in werking treden (tenzij de stedelijke omgeving al voor 45% uit groene ruimte bestaat)
• een toename van de met bomen bedekte oppervlakte in steden

Rivieren en overstromingsgebieden

De Europese rivieren bevatten meer dan een miljoen door de mens gemaakte barrières, zoals dammen, waterkeringen en kades.

Vrij stromende rivieren maken de circulatie van water, sediment, vis en andere organismen mogelijk en zijn cruciaal om de toestand van de EU-wateren en de biodiversiteit te verbeteren.

De nieuwe regels moeten veel van de bestaande barrières in rivieren wegnemen om de doorstroming te verbeteren.

Aangezien de gegevens over rivierbarrières in de EU schaars zijn, wordt voorgesteld hiervan een inventaris op te maken.

Vooral verouderde en ongebruikte barrières moeten verdwijnen.

Bossen

Bossen, die bijna 40% van het grondgebied van de EU beslaan, zijn onontbeerlijk om de klimaat­verandering binnen de perken te houden. Ze dienen immers als koolstof­putten en herbergen een groot deel van de Europese biodiversiteit.

De nieuwe natuurherstelregels moeten de biodiversiteit in de bossen vergroten.

Daartoe moeten de EU-landen de bossen in een betere toestand brengen op basis van specifieke indicatoren om de gezondheid van bosecosystemen te meten. Belangrijk om te meten zijn bijvoorbeeld:

• de hoeveelheid dood hout, dat een habitat vormt voor veel bosorganismen en bijdraagt tot de bodem­vorming
• het aantal vogelsoorten

Daarnaast moeten de lidstaten bijdragen aan de aanplant (op EU-niveau) van minstens 3 miljard bomen in 2030.

De nieuwe regels in de praktijk

De natuurherstelwet verplicht de EU-landen om nationale herstel­plannen uit te denken. In die plannen moeten de herstel­­maatregelen worden vastgelegd die nodig zijn om de bindende streefcijfers van de wet te halen. Ook moet de totale te herstellen oppervlakte erin worden vermeld, alsmede een tijdschema.

De herstelplannen moeten de periode tot 2050 bestrijken. De maatregelen moeten worden afgestemd op andere wetgeving, zoals regels over natuur­­bescherming, hernieuwbare energie en landbouw.

Voorbeelden van herstel­maatregelen zijn:

• verwijderen van niet-inheemse planten op grasland, wetlands en in bossen
• vernatten van drooggelegde veengebieden
• beter op elkaar aansluiten van habitats
• stopzetten of verminderen van het gebruik van chemische bestrijdings­middelen en bemesting
• inzetten op het behoud van wilde natuur

De Commissie moet in 2033 de toepassing van de verordening en de gevolgen ervan voor de landbouw-, visserij- en bosbouw­sector, en de bredere sociaal-economische effecten ervan, herzien en beoordelen.

De Raad nam in juni 2024 de natuurherstelwet aan. Het Europees Parlement keurde deze al in februari van dat jaar goed.

• Natuurherstelwet: Raad geeft groen licht (pers­mededeling, 17 juni 2024)

Zie ook