Handel odpadami

Czym jest handel odpadami?

Odpady wytworzone w jednym kraju nie zawsze są w tym kraju unieszkodliwiane lub poddawane recyklingowi. Mogą być przedmiotem handlu między poszczególnymi krajami. Celem handlu może być:

• przetworzenie odpadów (w tym odzysk surowców w nich zawartych)
• unieszkodliwienie odpadów.

Co roku w UE wskutek działalności gospodarczej i w gospodarstwach domowych powstaje ponad 2000 mln ton odpadów. Oznacza to 4,8 tony odpadów na mieszkańca, co odpowiada mniej więcej masie słonia afrykańskiego.

Choć większość odpadów powstających w UE jest przetwarzana w danym kraju, znaczne ilości trafiają też do innych krajów. Około 32,7 mln ton jest eksportowanych poza Unię (wzrost o 75% od 2004 r.), natomiast 70 mln ton jest przedmiotem handlu wewnątrz UE.

Głównym miejscem eksportu odpadów z UE jest zdecydowanie Turcja (13,7 mln ton), następnie zaś Indie i Wielka Brytania (dane Komisji Europejskiej, 2020).

Odpadami najczęściej sprzedawanymi przez UE są żelazo i stal.

Dlaczego trzeba regulować handel odpadami?

Jeżeli handel odpadami nie jest regulowany i kontrolowany, może być szkodliwy dla środowiska i zdrowia ludzi.

Dotyczy to zwłaszcza odpadów zawierających substancje niebezpieczne, które mogą zanieczyszczać grunty i oceany i mieć katastrofalne skutki dla środowiska. Na przykład odpady z tworzyw sztucznych zasadniczo nie ulegają biodegradacji i bardzo długo pozostają w środowisku.

Ograniczając eksport odpadów i ustanawiając monitorowanie, można zmniejszać zagrożenia dla środowiska lub im zapobiegać.

Ustanowienie zasad handlu odpadami nie tylko zapobiega zanieczyszczeniom, może też skłaniać do ponownego wykorzystywania lub recyklingu surowców w nich zawartych, a tym samym przyczyniać się do rozwoju zrównoważonej gospodarki o obiegu zamkniętym.

Obecnie jedynie 46% wszystkich odpadów w UE jest poddawanych recyklingowi (dane Europejskiej Agencji Środowiska, 2020). Szacuje się, że na całym świecie odsetek ten wynosi mniej niż 20%. Oznacza to, że wskaźniki recyklingu mogłyby jeszcze znacznie wzrosnąć.

Jakie odpady są najczęściej poddawane recyklingowi w UE?

Kolejnym aspektem jest nielegalny handel odpadami.

Od 15 do 30% przemieszczanych dziś odpadów może być przemieszczanych nielegalnie. Przemieszczanie, które nie jest monitorowane, pozwala unikać kontroli. Bardziej prawdopodobne jest też wtedy, że odpady zostaną nieprawidłowo usunięte lub niewłaściwie przetworzone, co zwiększa ryzyko dla środowiska. Nielegalny handel odpadami stanowi również straconą okazję do ich ponownego wykorzystania i recyklingu.

Jak UE reguluje przemieszczanie odpadów?

Unijne przepisy o przemieszczaniu odpadów, przyjęte po raz pierwszy w 2006 r., regulują:

• eksport i import odpadów między UE a państwami trzecimi
• przemieszczanie odpadów między państwami członkowskimi UE.

Przepisy dotyczą wszystkich rodzajów odpadów.

Dozwolone i regulowane jest przemieszczanie w obrębie UE zarówno odpadów niebezpiecznych, jak i odpadów innych niż niebezpieczne. Natomiast przepisy zakazują eksportu odpadów niebezpiecznych z państw UE do państw trzecich i państw nienależących do OECD. Procedury zgłaszania i udzielania zgody na przemieszczanie odpadów są określone w przepisach.

Przepisy o charakterze transgranicznym

Unijne rozporządzenie o przemieszczaniu odpadów opiera się na konwencji bazylejskiej z 1989 r., która jest najbardziej kompleksowym globalnym porozumieniem w sprawie odpadów niebezpiecznych i innych. UE jest stroną tego oenzetowskiego porozumienia od 1994 r.

Unijne przepisy o przemieszczaniu odpadów opierają się też na przyjętej w 2021 r. decyzji Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) ustanawiającej system kontroli odzysku odpadów w państwach do niej należących. Do OECD należy większość państw UE.

• Konwencja bazylejska
• Decyzja OECD w sprawie systemu kontroli odzysku odpadów

Uaktualnione unijne przepisy o przemieszczaniu odpadów

W 2024 r. Unia uaktualniła przepisy, aby lepiej uregulować handel odpadami w obrębie UE i handel z państwami trzecimi. Zgodnie z europejskim zielonym ładem i planem działania dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym zmienione rozporządzenie UE o przemieszczaniu odpadów ma:

• promować w UE gospodarkę o obiegu zamkniętym
• sprawić, by wywóz odpadów nie szkodził środowisku i zdrowiu ludzkiemu
• odpowiedzieć na problem nielegalnego przemieszczania odpadów.

Zaktualizowane przepisy zakładają:

• bardziej rygorystyczne uregulowania co do wywozu odpadów do państw trzecich
• ulepszone przepisy dotyczące przemieszczania odpadów w obrębie UE
• środki służące zwalczaniu nielegalnego przemieszczania odpadów.

Eksport do krajów trzecich

Nowe przepisy w bardziej rygorystyczny sposób regulują eksport odpadów do państw trzecich.

Odpady miałyby być eksportowane z UE do państw trzecich tylko wtedy, gdy istnieje gwarancja, że państwo-odbiorca stosuje racjonalne ekologicznie praktyki gospodarowania i może przetwarzać odpady w sposób zrównoważony.

Aktualizowane przepisy utrzymują zakaz eksportu:

• odpadów przeznaczonych do unieszkodliwienia – do państw trzecich
• odpadów niebezpiecznych przeznaczonych do odzysku – do państw nienależących do OECD.

Wprowadzone zostaną też bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące eksportu odpadów z tworzyw sztucznych do państw trzecich. Zakazany będzie eksport odpadów z tworzyw sztucznych innych niż niebezpieczne do państw nienależących do OECD. Natomiast eksport takich odpadów do państw OECD będzie dozwolony, ale pod warunkiem zastosowania bardziej restrykcyjnej procedury uprzedniej zgody.

Zaktualizowane przepisy przewidują też:

• wykaz państw upoważnionych do importu odpadów z UE w oparciu o zdolności do ich przetwarzania
• monitorowanie i kontrolę przez Komisję Europejską eksportu odpadów do krajów OECD
• zobowiązanie unijnych eksporterów do przeprowadzania niezależnych audytów obiektów gospodarowania odpadami
• ustalenie wiążących kryteriów dla „towarów używanych”, takich jak pojazdy i baterie.

Przemieszczanie w obrębie UE

Nowe przepisy o przemieszczaniu odpadów między państwami UE skupiają się na pobudzaniu gospodarki o obiegu zamkniętym.

Usprawniają procedury, po to by wspierać bardziej zrównoważone gospodarowanie odpadami i zwiększać wskaźnik recyklingu surowców.

Do środków należą:

• zakaz przemieszczania wszystkich odpadów przeznaczonych do unieszkodliwienia, chyba że zezwolono na to w ramach procedury uprzedniej zgody
• mniej restrykcyjne procedury regulujące przemieszczanie odpadów przeznaczonych do odzysku ujętych w „zielonym wykazie”
• cyfryzacja procedur
• przyspieszenie procedur odzysku odpadów
• harmonizacja klasyfikacji odpadów w UE.

Nielegalne przemieszczanie

Aby rozwiązać problem nielegalnego handlu odpadami, zaktualizowane przepisy mają:

• wspierać transnarodowe dochodzenia w sprawie nielegalnego handlu odpadami
• utworzyć unijną grupę ds. egzekwowania przepisów w celu zwiększenia koordynacji, również z partnerami międzynarodowymi
• wzmocnić zasady dotyczące kar i egzekwowania przepisów.

Rola Rady

Unijne rozporządzenie o przemieszczaniu odpadów podlega zwykłej procedurze ustawodawczej. Rada i Parlament Europejski działają wtedy jako współprawodawcy i muszą uzgodnić ostateczny tekst zaktualizowanych przepisów.

W związku z wnioskiem Komisji Europejskiej z listopada 2021 r. dotyczącym zmiany przepisów Rada przeprowadziła dyskusje na szczeblu technicznym wśród przedstawicieli państw członkowskich w Grupie Roboczej ds. Środowiska.

W maju 2023 r. państwa członkowskie UE uzgodniły w Radzie mandat do negocjacji z Parlamentem Europejskim. W listopadzie 2023 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły porozumienie.

Przepisy zostały przyjęte przez Radę w marcu 2024 r., co zakończyło proces legislacyjny.

• Przemieszczanie odpadów: Rada ostatecznie zatwierdza skuteczniejsze zaktualizowane przepisy (komunikat prasowy z 25 marca 2024)

Skąd pochodzą unijne odpady?

Ponad 35% odpadów w UE jest wytwarzanych przez sektor budowlany. Drugim co do wielkości sektorem pod względem wytwarzania odpadów są górnictwo i przemysł wydobywczy.