Εμπόριο αποβλήτων

Τι είναι το εμπόριο αποβλήτων;

Τα απόβλητα που παράγονται σε μια χώρα δεν διατίθενται ούτε ανακυκλώνονται πάντοτε εκεί. Τα απόβλητα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο εμπορίας μεταξύ χωρών. Το εμπόριο αυτό εξυπηρετεί διάφορους σκοπούς, μεταξύ των οποίων:

η επεξεργασία των αποβλήτων (συμπεριλαμβανομένης της ανάκτησης των πρώτων υλών που περιέχονται στα απόβλητα)
η διάθεση

Κάθε χρόνο παράγονται πάνω από 2000 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων από όλες τις οικονομικές δραστηριότητες και τα νοικοκυριά στην ΕΕ. Η ποσότητα αυτή ισούται με 4,8 τόνους αποβλήτων κατά κεφαλή —περίπου το βάρος ενός αφρικανικού ελέφαντα.

Αν και τα περισσότερα απόβλητα που παράγονται στην ΕΕ υποβάλλονται σε εγχώρια επεξεργασία, σημαντικές ποσότητες αποβλήτων στέλνονται σε άλλες χώρες. Περίπου 32,7 εκατομμύρια τόνοι εξάγονται —πρόκειται για αύξηση της τάξεως του 75 % από το 2004— ενώ 70 εκατομμύρια τόνοι αποτελούν αντικείμενο εμπορικών συναλλαγών εντός της ΕΕ.

Η Τουρκία είναι μακράν ο κύριος προορισμός των εξαγωγών αποβλήτων της ΕΕ (13,7 εκατομμύρια τόνοι), ακολουθούμενη από την Ινδία και το Ηνωμένο Βασίλειο (στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, 2020).

Ο σίδηρος και ο χάλυβας είναι τα απόβλητα που εμπορεύεται περισσότερο η ΕΕ

Κείμενο

Διάγραμμα οριζόντιων ράβδων που παρουσιάζει τις εξαγωγές και εισαγωγές αποβλήτων από/προς την ΕΕ το 2021 ανά είδος αποβλήτων. Πάνω από το ήμισυ των εξαγωγών αποβλήτων της ΕΕ είναι σιδηρούχα μέταλλα, δηλαδή σίδηρος και χάλυβας (59 % ή 19,48 εκατομμύρια τόνοι το 2021). Ωστόσο, η ΕΕ εισάγει επίσης απόβλητα σιδηρούχων μετάλλων· συγκεκριμένα, το 2021 οι εισαγωγές ανήλθαν σε 5,5 εκατομμύρια τόνους.

Εισαγωγές και εξαγωγές άλλων αποβλήτων το 2021, σε εκατομμύρια τόνους:

Χαρτί και χαρτόνι: εξαγωγές 4,37· εισαγωγές 2,41
Μη σιδηρούχα μέταλλα: εξαγωγές 2,12· εισαγωγές 1,44
Κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα: εξαγωγές 1,52· εισαγωγές 0,41
Ορυκτά: εξαγωγές 1,47· εισαγωγές 1,42
Πλαστικά απόβλητα: εξαγωγές 1,14· εισαγωγές 0,74
Καουτσούκ: εξαγωγές 0,94· εισαγωγές 0,11
Απόβλητα ξύλου: εξαγωγές 0,72· εισαγωγές 2,38
Μη καθοριζόμενα απόβλητα: εξαγωγές 0,46· εισαγωγές 3,58
Οργανικά απόβλητα: εξαγωγές 0,40· εισαγωγές 1,06
Γυαλί: εξαγωγές 0,37· εισαγωγές 0,71

Πηγή: Eurostat

Γιατί είναι απαραίτητη η ρύθμιση του εμπορίου αποβλήτων;

Χωρίς ρύθμιση και έλεγχο, το εμπόριο αποβλήτων μπορεί να είναι επιβλαβές για το περιβάλλον και την υγεία των ανθρώπων.

Τα απόβλητα, και ιδιαίτερα εκείνα που περιέχουν επικίνδυνες ουσίες, μπορούν να προκαλέσουν ρύπανση του εδάφους και των ωκεανών και να έχουν καταστροφικές συνέπειες για το περιβάλλον. Για παράδειγμα, τα πλαστικά απόβλητα δεν είναι γενικά βιοαποδομήσιμα και παραμένουν στο περιβάλλον για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Με την επιβολή περιορισμών στις εξαγωγές αποβλήτων και τη θέσπιση μέτρων παρακολούθησης, οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι μπορούν να περιοριστούν ή να αποφευχθούν.

Εκτός από την πρόληψη της ρύπανσης, με τη θέσπιση κανόνων για το εμπόριο αποβλήτων διασφαλίζεται επίσης ότι οι πρώτες ύλες που περιέχονται στα απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν, με αποτέλεσμα την ενίσχυση της ανάπτυξης μιας βιώσιμης κυκλικής οικονομίας.

Σήμερα στην ΕΕ ανακυκλώνεται μόνο το 46 % του συνόλου των αποβλήτων (στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, 2020). Σε παγκόσμιο επίπεδο, εκτιμάται ότι ανακυκλώνεται λιγότερο από το 20 % των αποβλήτων. Αυτό δείχνει ότι υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες αύξησης των ποσοστών ανακύκλωσης.

Ποια απόβλητα ανακυκλώνονται περισσότερο στην ΕΕ;

Κείμενο

Γραμμικό διάγραμμα που παρουσιάζει το συνολικό ποσοστό ανακύκλωσης στην ΕΕ σε βάθος χρόνου και τα ποσοστά ανακύκλωσης για τα απορρίμματα συσκευασίας, τα αστικά απόβλητα και τα ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά απόβλητα.

Συνολικά, το ποσοστό ανακύκλωσης στην ΕΕ αυξήθηκε από 42,9 % το 2010 σε 46,1 % το 2020.

Το ποσοστό ανακύκλωσης απορριμμάτων συσκευασίας αυξήθηκε σημαντικά από 54,7 % το 2005 σε 67,6 % το 2016 και μειώθηκε ελαφρά σε 64,3 % το 2020.

Παρατηρείται συνεχής αύξηση όσον αφορά τα αστικά απόβλητα: από 32 % το 2004 σε 48,6 % το 2020.

Το ποσοστό ανακύκλωσης των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών αποβλήτων αυξήθηκε από 27,9 % το 2010 σε 39,5 % το 2016 και το 2017 και μειώθηκε ελαφρά σε 38,9 % το 2018.

Πηγή: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος

Μια άλλη πτυχή είναι το παράνομο εμπόριο αποβλήτων.

Εικάζεται ότι ένα ποσοστό μεταξύ 15 % και 30 % των μεταφορών αποβλήτων σήμερα είναι παράνομες. Οι μεταφορές που δεν παρακολουθούνται διαφεύγουν των ελέγχων και είναι πιθανότερο τα απόβλητα να διατεθούν κατά τρόπο ακατάλληλο ή να υποβληθούν σε ακατάλληλη επεξεργασία, αυξάνοντας έτσι τους περιβαλλοντικούς κινδύνους. Επίσης, με το παράνομο εμπόριο αποβλήτων χάνεται και η ευκαιρία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση των υλικών.

Με ποιον τρόπο ρυθμίζει η ΕΕ τις μεταφορές αποβλήτων;

Οι κανόνες της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων, οι οποίοι θεσπίστηκαν για πρώτη φορά το 2006, διέπουν:

τις εξαγωγές αποβλήτων από την ΕΕ σε τρίτες χώρες και τις εισαγωγές αποβλήτων από τρίτες χώρες στην ΕΕ
τις μεταφορές αποβλήτων μεταξύ κρατών μελών της ΕΕ

Οι κανόνες αφορούν όλα τα είδη αποβλήτων.

Εντός της ΕΕ επιτρέπονται και ρυθμίζονται οι μεταφορές επικίνδυνων και μη επικίνδυνων αποβλήτων. Για τις μεταφορές εκτός της ΕΕ, από την άλλη πλευρά, οι κανόνες απαγορεύουν την εξαγωγή επικίνδυνων αποβλήτων από χώρες της ΕΕ σε χώρες εκτός ΕΕ και εκτός ΟΟΣΑ. Οι διαδικασίες κοινοποίησης και συγκατάθεσης για τις μεταφορές αποβλήτων καθορίζονται στους κανόνες.

Κανόνες πέρα από τα σύνορα

Ο κανονισμός της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων βασίζεται στη Σύμβαση της Βασιλείας του 1989, η οποία αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη παγκόσμια περιβαλλοντική συμφωνία για τα επικίνδυνα απόβλητα και άλλα απόβλητα. Η ΕΕ είναι μέρος αυτής της συμφωνίας του ΟΗΕ από το 1994.

Επιπλέον, οι κανόνες της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων βασίζονται σε απόφαση του 2001 του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) —οι περισσότερες χώρες της ΕΕ είναι μέλη του ΟΟΣΑ— για τη θέσπιση συστήματος ελέγχου της ανάκτησης αποβλήτων εντός των χωρών του ΟΟΣΑ.

Επικαιροποίηση των κανόνων της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων

Το 2024 η ΕΕ επικαιροποίησε τους κανόνες της με σκοπό την καλύτερη ρύθμιση του εμπορίου αποβλήτων εντός της ΕΕ και με τρίτες χώρες. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία, οι στόχοι του αναθεωρημένου κανονισμού της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων είναι:

η προώθηση της κυκλικής οικονομίας εντός της ΕΕ
η διασφάλιση ότι οι εξαγωγές αποβλήτων δεν βλάπτουν το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία
η αντιμετώπιση των παράνομων μεταφορών

Οι επικαιροποιημένοι κανόνες περιλαμβάνουν:

αυστηρότερους κανόνες για τις εξαγωγές αποβλήτων σε τρίτες χώρες
βελτιωμένους κανόνες για τις μεταφορές εντός της ΕΕ
μέτρα για την αντιμετώπιση των παράνομων μεταφορών

Εξαγωγές σε τρίτες χώρες

Οι νέοι κανόνες περιλαμβάνουν αυστηρότερες διατάξεις για τις εξαγωγές αποβλήτων σε τρίτες χώρες.

Στόχος της πρότασης είναι να διασφαλιστεί ότι τα απόβλητα εξάγονται από την ΕΕ σε τρίτες χώρες μόνο όταν υπάρχει εγγύηση ότι η αποδέκτρια χώρα εφαρμόζει περιβαλλοντικά ορθές πρακτικές διαχείρισης και μπορεί να επεξεργάζεται τα απόβλητα με βιώσιμο τρόπο.

Η επικαιροποίηση των κανόνων διατηρεί την απαγόρευση των εξαγωγών:

αποβλήτων προς διάθεση σε χώρες εκτός ΕΕ
επικίνδυνων αποβλήτων προς ανάκτηση σε χώρες εκτός ΟΟΣΑ

Επιπλέον, αυστηρότεροι κανόνες θεσπίζονται για την εξαγωγή πλαστικών αποβλήτων σε τρίτες χώρες. Αυτό περιλαμβάνει απαγόρευση εξαγωγών μη επικίνδυνων πλαστικών αποβλήτων προς χώρες που δεν είναι μέλη του ΟΟΣΑ, ενώ οι εξαγωγές μη επικίνδυνων πλαστικών αποβλήτων σε χώρες μέλη του ΟΟΣΑ θα επιτρέπονται, αλλά θα υπόκεινται στην αυστηρότερη διαδικασία της προηγούμενης συγκατάθεσης.

Οι επικαιροποιημένοι κανόνες περιλαμβάνουν επίσης:

κατάλογο των χωρών που επιτρέπεται να εισάγουν απόβλητα από την ΕΕ, με βάση τις οικείες ικανότητες επεξεργασίας αποβλήτων
παρακολούθηση και έλεγχο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή των εξαγωγών αποβλήτων στις χώρες του ΟΟΣΑ
υποχρέωση των εξαγωγικών εταιρειών της ΕΕ να διενεργούν ανεξάρτητους ελέγχους στις εγκαταστάσεις διαχείρισης αποβλήτων
καθορισμό δεσμευτικών κριτηρίων για τα «μεταχειρισμένα αγαθά», όπως τα οχήματα και οι μπαταρίες

Μεταφορές εντός της ΕΕ

Βασικός στόχος των νέων κανόνων για τις μεταφορές αποβλήτων μεταξύ των χωρών της ΕΕ είναι η τόνωση της κυκλικής οικονομίας.

Οι κανόνες βελτιώνουν τις διαδικασίες με στόχο την προώθηση μιας πιο βιώσιμης διαχείρισης των αποβλήτων και την αύξηση των ποσοστών ανακύκλωσης των πρώτων υλών.

Μεταξύ των μέτρων περιλαμβάνονται:

απαγόρευση μεταφορών όλων των προς διάθεση αποβλήτων, εκτός εάν έχουν εγκριθεί στο πλαίσιο της διαδικασίας προηγούμενης συγκατάθεσης
λιγότερο αυστηρές διαδικασίες για τις μεταφορές των προς ανάκτηση αποβλήτων που περιλαμβάνονται στον λεγόμενο «πράσινο κατάλογο» αποβλήτων
ψηφιοποίηση των διαδικασιών
επιτάχυνση των διαδικασιών για τα προς ανάκτηση απόβλητα
εναρμόνιση της ταξινόμησης των αποβλήτων εντός της ΕΕ

Παράνομες μεταφορές

Για την αντιμετώπιση του παράνομου εμπορίου αποβλήτων, οι επικαιροποιημένοι κανόνες έχουν ως στόχο:

την υποστήριξη διακρατικών ερευνών για την παράνομη διακίνηση αποβλήτων
τη δημιουργία ομάδας επιβολής της νομοθεσίας της ΕΕ για την ενίσχυση του συντονισμού, μεταξύ άλλων και με διεθνείς εταίρους
τη βελτίωση των κανόνων σχετικά με τις κυρώσεις και την επιβολή

Ο ρόλος του Συμβουλίου

Για τον κανονισμό της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων ακολουθείται η συνήθης νομοθετική διαδικασία. Το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενεργούν ως συννομοθέτες και πρέπει να συμφωνήσουν επί του τελικού κειμένου των επικαιροποιημένων κανόνων.

Μετά την πρόταση αναθεώρησης των κανόνων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Νοέμβριο του 2021, το Συμβούλιο διεξήγαγε συζητήσεις σε τεχνικό επίπεδο μεταξύ των αντιπροσώπων των κρατών μελών στο πλαίσιο της Ομάδας «Περιβάλλον».

Τον Μάιο του 2023, τα κράτη μέλη της ΕΕ στο πλαίσιο του Συμβουλίου συμφώνησαν σχετικά με εντολή για διαπραγματεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Συμβούλιο και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν σε συμφωνία τον Νοέμβριο του 2023.

Οι κανόνες εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο τον Μάρτιο του 2024, ολοκληρώνοντας τη νομοθετική διαδικασία.

Μεταφορές αποβλήτων: Πράσινο φως του Συμβουλίου για αποτελεσματικότερους και επικαιροποιημένους κανόνες (δελτίο Τύπου, 25 Μαρτίου 2024)

Από πού προέρχονται τα απόβλητα της ΕΕ;

Πάνω από το 35 % των αποβλήτων της ΕΕ προέρχεται από τον κατασκευαστικό τομέα. Τα ορυχεία και τα λατομεία είναι ο δεύτερος τομέας με τη μεγαλύτερη παραγωγή αποβλήτων.

Κείμενο

Διάγραμμα κατακόρυφων ράβδων που απεικονίζει την παραγωγή αποβλήτων της ΕΕ ανά τομέα το 2020. Τα περισσότερα απόβλητα προέρχονταν από τον κατασκευαστικό τομέα (37,5 %), και ακολουθούν τα ορυχεία και τα λατομεία (23,4 %), οι υπηρεσίες αποβλήτων και ύδρευσης (10,8 %), η μεταποίηση (10,7 %) και τα οικιακά απορρίμματα (9,4 %). Το υπόλοιπο 8,2 % ήταν απόβλητα που παρήχθησαν από άλλες οικονομικές δραστηριότητες: υπηρεσίες (4,4 %), ενέργεια (2,3 %), γεωργία, δασοκομία και αλιεία (1 %) και χονδρικό εμπόριο αποβλήτων και απορριμμάτων (0,5 %).

Πηγή: Eurostat