Handel in afvalstoffen

Wat houdt de handel in afvalstoffen in?

De afvalstoffen die in een land worden gegenereerd, worden niet altijd in dat land weggedaan of gerecycled. Landen kunnen afvalstoffen verhandelen. Dit wordt voor verschillende doeleinden gedaan, waaronder:

verwerking van afvalstoffen (waaronder recycling van grondstoffen in het afval)
wegdoen van afvalstoffen

Ieder jaar wordt door alle economische activiteiten en huishoudens in de EU meer dan 2000 miljoen ton afvalstoffen gegenereerd. Dit komt overeen met 4,8 ton afvalstoffen per hoofd van de bevolking – ongeveer het gewicht van een Afrikaanse olifant.

Hoewel het grootste deel van de in de EU gegenereerde afvalstoffen in eigen land wordt verwerkt, worden er ook aanzienlijke hoeveelheden overgebracht naar andere landen. Ongeveer 32,7 miljoen ton wordt geëxporteerd – een stijging van 75% sinds 2004, en 70 miljoen ton wordt binnen de EU verhandeld.

Turkije is verreweg de belangrijkste exportbestemming voor afvalstoffen van de EU (13,7 miljoen ton), gevolgd door India en het Verenigd Koninkrijk (gegevens van de Europese Commissie, 2020).

IJzer en staal zijn de afvalstoffen die het meest worden verhandeld door de EU

Tekstversie

Een horizontaal staafdiagram met de export en import van afvalstoffen uit/in de EU in 2021 per soort afvalstof. Meer dan de helft van de afvalstoffen die uit de EU worden geëxporteerd, zijn ferrometalen, d.w.z. ijzer en staal (59% of 19,48 miljoen ton in 2021). De EU importeert echter ook ferrometalen (5,5 miljoen ton in 2021).

Andere afvalstoffen die in 2021 werden geëxporteerd en geïmporteerd zijn (in miljoen ton):

Papier en karton: export 4,37 en import 2,41
Non-ferrometaal: export 2,12 en import 1,44
Textiel: export 1,52 en import 0,41
Anorganische afvalstoffen: export 1,47 en import 1,42
Plastic: export 1,14 en import 0,74
Rubber: export 0,94 en import 0,11
Hout: export 0,72 en import 2,38
Niet gespecificeerd: export 0,46 en import 3,58
Organische afvalstoffen: export 0,40 en import 1,06
Glas: export 0,37 en import 0,71

Bron: Eurostat

Waarom is het nodig om de handel in afvalstoffen te reglementeren?

Als de handel in afvalstoffen niet gereglementeerd en gecontroleerd wordt, kan deze schadelijk zijn voor het milieu en de volksgezondheid.

Zeker als afvalstoffen gevaarlijke stoffen bevatten, kunnen ze het land en de oceanen vervuilen en rampzalige gevolgen hebben voor het milieu. Plastic is bijvoorbeeld over het algemeen niet biologisch afbreekbaar en blijft erg lang in het milieu.

Door de export van afvalstoffen aan beperkingen te onderwerpen en controlemaatregelen te nemen, kunnen milieurisico's worden beperkt of voorkomen.

Het invoeren van regels voor de handel in afvalstoffen kan er ook voor zorgen dat de grondstoffen die in de afvalstoffen zitten, opnieuw gebruikt of gerecycled kunnen worden. Hiermee kan dus worden bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzame circulaire economie.

Momenteel wordt in de EU maar 46% van alle afvalstoffen gerecycled (gegevens van het Europees Milieuagentschap, 2020). Naar schatting wordt wereldwijd minder dan 20% van alle afvalstoffen gerecycled. Dit toont aan dat er een groot potentieel is om de recyclingpercentages te verhogen.

Welke afvalstoffen worden het meest gerecycled in de EU?

Tekstversie

Een lijndiagram met het totale recyclingpercentage in de EU in de loop van de tijd en de recyclingpercentages voor verpakkingsafval, stedelijk afval en elektrisch en elektronisch afval.

Over het algemeen is het recyclingpercentage in de EU gestegen van 42,9% in 2010 tot 46,1% in 2020.

Het recyclingpercentage voor verpakkingsafval steeg van 54,7% in 2005 tot een piek van 67,6% in 2016 en daalde weer licht tot 64,3% in 2020.

Voor het stedelijk afval is een continue stijging zichtbaar: van 32% in 2004 tot 48,6% in 2020.

Het recyclingpercentage voor elektrisch en elektronisch afval steeg van 27,9% in 2010 tot een piek van 39,5% in 2016 en 2017, en daalde weer licht tot 38,9% in 2018.

Bron: Europees Milieuagentschap

Een ander probleem is de illegale handel in afvalstoffen.

Momenteel is tussen de 15% en 30% van alle overbrengingen van afvalstoffen mogelijk illegaal. Als deze stoffen niet worden getraceerd, ontsnappen ze aan de controle en is er meer kans dat deze uiteindelijk worden weggedaan of onjuist worden behandeld, waardoor de milieurisico's toenemen. Voorts kunnen afvalstoffen die illegaal worden verhandeld ook niet opnieuw worden gebruikt en worden gerecycled.

Hoe reguleert de EU de overbrenging van afvalstoffen?

De EU-regels voor de overbrenging van afvalstoffen, die voor het eerst werden goedgekeurd in 2006, hebben betrekking op:

de export en de import van afvalstoffen van de EU naar/in niet-EU-landen
de overbrenging van afvalstoffen tussen de EU-lidstaten

De regels hebben betrekking op alle soorten afvalstoffen.

Binnen de EU worden zowel gevaarlijke als niet-gevaarlijke overbrengingen van afvalstoffen toegestaan en gereguleerd. Voor overbrengingen buiten de EU verbieden de regels echter de export van gevaarlijke afvalstoffen uit EU-landen naar niet-EU- en niet-OESO-landen. De meldings- en goedkeuringsprocedures voor de overbrenging van afvalstoffen zijn in de regels opgenomen.

Regels buiten de grenzen

De EU-verordening over de overbrenging van afvalstoffen bouwt voort op het Verdrag van Bazel van 1989, een zeer uitgebreide mondiale milieuovereenkomst over gevaarlijke en andere afvalstoffen. De EU is sinds 1994 partij bij deze overeenkomst van de Verenigde Naties.

Voorts zijn de EU-regels voor de overbrenging van afval gebaseerd op een besluit van 2001 van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), waarvan de meeste EU-landen lid zijn, en waarbij een controlesysteem voor de terugwinning van afvalstoffen in de OESO-landen is ingesteld.

Update van de EU-regels

In 2024 heeft de EU haar regels om de handel in afvalstoffen binnen de EU en met niet-EU-landen beter te reglementeren geactualiseerd. In overeenstemming met de Europese Green Deal en het actieplan voor de circulaire economie zijn de doelstellingen van de herziene EU-verordening over de overbrenging van afvalstoffen:

bevorderen van de circulaire economie in de EU
waarborgen dat de export van afvalstoffen het milieu en de volksgezondheid niet schaadt
aanpakken van illegale overbrengingen

De geactualiseerde regels omvatten:

strengere regels voor de export van afvalstoffen naar niet-EU-landen
verbeterde regels voor de overbrenging van afvalstoffen binnen de EU
maatregelen om illegale overbrengingen aan te pakken

Export naar niet-EU-landen

De nieuwe regels omvatten strengere bepalingen voor de export van afvalstoffen naar niet-EU-landen.

De bedoeling is dat afvalstoffen alleen vanuit de EU naar niet-EU-landen worden geëxporteerd wanneer het ontvangende land ze milieuvriendelijk beheert en het afvalstoffen op duurzaam kan verwerken.

Er blijft een uitvoerverbod bestaan voor:

afval bestemd voor verwijdering naar niet-EU-landen
gevaarlijke afvalstoffen bestemd voor nuttige toepassing in niet-OESO-landen

Daarnaast zijn strengere regels ingevoerd voor de uitvoer van kunststofafval naar niet-EU-landen. Dit omvat een verbod op de uitvoer van ongevaarlijk kunststofafval naar niet-OESO-landen, terwijl de uitvoer van ongevaarlijk kunststofafval naar OESO-landen wordt toegestaan, maar volgens de strengere procedure van voorafgaande toestemming.

De geactualiseerde regels omvatten eveneens:

een lijst van landen die afvalstoffen uit de EU mogen importeren, op basis van de afvalverwerkingscapaciteiten van die landen
monitoring en controle door de Europese Commissie van de export van afvalstoffen naar OESO-landen
een verplichting voor exporterende bedrijven in de EU om onafhankelijke controles uit te voeren op afvalbeheerinrichtingen
bindende criteria voor gebruikte goederen, zoals voertuigen en batterijen

Overbrenging van afvalstoffen binnen de EU

Wat betreft het verplaatsen van afvalstoffen tussen de EU-landen zijn de nieuwe regels erop gericht de circulaire economie aan te jagen.

De regels verbeteren de procedures om een duurzamer afvalbeheer en hogere recyclingpercentages voor grondstoffen te bevorderen.

De maatregelen omvatten:

een verbod op de overbrenging van alle voor verwijdering bestemde afvalstoffen, tenzij daarvoor toestemming is verleend
minder strenge procedures voor de overbrenginging van "groene" afvalstoffen voor nuttige toepassing
de digitalisering van de procedures
versnelde procedures voor de nuttige toepassing van afval
de harmonisatie van de indeling van afvalstoffen in de EU

Illegale overbrengingen

Om de illegale handel in afvalstoffen aan te pakken, zijn de geactualiseerde regels erop gericht:

transnationale onderzoeken naar de handel in afvalstoffen te steunen
een EU-toezichtsgroep op te richten om de coördinatie te verbeteren, ook met internationale partners
de regels inzake sancties en handhaving te verbeteren

Rol van de Raad

De EU-verordening over de overbrenging van afvalstoffen volgt de gewone wetgevingsprocedure. De Raad en het Europees Parlement treden beide op als wetgever en moeten het eens worden over de definitieve tekst van de geactualiseerde regels.

Naar aanleiding van het voorstel voor de herziening van de regels van de Europese Commissie van november 2021, heeft de Raad op technisch niveau besprekingen gehouden met vertegenwoordigers van de lidstaten in de Groep milieu.

In mei 2023 bereikten de EU-lidstaten binnen de Raad overeenstemming over een mandaat voor onderhandelingen met het Europees Parlement. De Raad en het Europees Parlement bereikten in november 2023 een akkoord over dit dossier.

De regels werden in maart 2024 door de Raad aangenomen, meteen goed voor het einde van het wetgevingsproces.

Overbrenging van afvalstoffen: Raad keurt nieuwe regels goed (persmededeling, 25 maart 2024)

Waar komen de afvalstoffen van de EU vandaan?

Meer dan 35% van de afvalstoffen van de EU wordt gegenereerd door de bouwsector. De winning van delfstoffen staat op de tweede plek als het gaat om afvalproductie.

Tekstversie

Een verticaal staafdiagram met de afvalproductie in de EU per sector in 2020. Het grootste deel van de afvalstoffen kwam uit de bouw (37,5%), gevolgd door de winning van delfstoffen (23,4%), afval- en waterdiensten (10,8%), fabricage (10,7%) en huishoudelijk afval (9,4%). De overige 8,2% was afkomstig van andere economische activiteiten: diensten (4,4%), energie (2,3%), landbouw, bosbouw en visserij (1%) en groothandel in afval en schroot (0,5%).

Bron: Eurostat