Αντιμετώπιση των καταστάσεων μεταναστευτικής κρίσης και ανωτέρας βίας

Αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης

Ο νέος κανονισμός για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης και ανωτέρας βίας προβλέπει κατάλληλους διαδικαστικούς κανόνες, παρεκκλίσεις, καθώς και ένα μέσο ταχείας ενεργοποίησης των μηχανισμών αλληλεγγύης για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης, όπως η μεταναστευτική κρίση του 2015.

Οι παράτυπες αφίξεις στην ΕΕ έχουν μειωθεί σημαντικά από την κορύφωση της μεταναστευτικής κρίσης το 2015.

Το νέο μέσο θα καλύπτει μαζικές αφίξεις υπηκόων τρίτων χωρών ή απάτριδων σε κράτη της ΕΕ, οι οποίες είναι τέτοιας κλίμακας και φύσης που θα μπορούσαν:

• να παραλύσουν τη λειτουργία του συστήματος ασύλου, υποδοχής και επιστροφής ενός κράτους μέλους
• να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στη λειτουργία του κοινού ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και του ενωσιακού συστήματος διαχείρισης της μετανάστευσης

Τα κράτη μέλη θα επιτρέπεται να παρεκκλίνουν από ορισμένους κανόνες, για παράδειγμα όσον αφορά την καταχώριση των αιτήσεων ασύλου ή τη διαδικασία ασύλου στα σύνορα.Οι νέοι κανόνες έχουν εφαρμογή σε καταστάσεις:

• οι οποίες αφορούν μαζικές αφίξεις προσφύγων σε ένα ή περισσότερα κράτη μέλη
• στις οποίες οι μετανάστες εργαλειοποιούνται για πολιτικές σκοπιμότητες, προκειμένου να υπερβούν τις ικανότητες του κράτους μέλους προορισμού και να το αποσταθεροποιήσουν
• ανωτέρας βίας, π.χ. πανδημίες, όπως η κρίση COVID-19, ή φυσικές καταστροφές

Αυτά τα έκτακτα μέτρα, καθώς και άλλα μέτρα αλληλεγγύης, προϋποθέτουν έγκριση του Συμβουλίου.

Μέτρα

Όταν ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει οποιαδήποτε από τις καταστάσεις που περιγράφονται ανωτέρω, μπορεί να ζητήσει την άδεια να παρεκκλίνει από τις κοινές διαδικασίες ή να επωφεληθεί από μέτρα αλληλεγγύης.

Η Επιτροπή θα αναλύσει την κατάσταση και, εφόσον επιβεβαιωθεί, θα εκδώσει εκτελεστική απόφαση της Επιτροπής για τον καθορισμό της κατάστασης κρίσης ή ανωτέρας βίας. Η Επιτροπή μπορεί επίσης να προτείνει εκτελεστική απόφαση του Συμβουλίου.

Μόλις εκδοθεί η απόφαση αυτή από το Συμβούλιο, μπορούν να εφαρμοστούν οι σχετικές παρεκκλίσεις και το κράτος μέλος μπορεί να επωφεληθεί από τα σχετικά μέτρα αλληλεγγύης. Η Επιτροπή όχι μόνο είναι επιφορτισμένη με την παρακολούθηση και την επανεξέταση της κατάστασης, αλλά μπορεί επίσης να προτείνει την κατάργηση ή την παράταση της εκτελεστικής απόφασης του Συμβουλίου. Τα μέτρα που θα τεθούν σε εφαρμογή θα διαρκέσουν για περίοδο τριών μηνών, με δυνατότητα ανανέωσης έως δώδεκα μήνες κατ’ ανώτατο όριο.

Προθεσμίες

Προκειμένου να μειωθεί η πίεση σε μια χώρα της ΕΕ που αντιμετωπίζει μαζική άφιξη ατόμων τα οποία υποβάλλουν αίτηση ασύλου, εφαρμόζονται οι ακόλουθες παρεκκλίσεις από τα χρονοδιαγράμματα.

Ορισμένες περίοδοι μπορούν να παραταθούν, όπως για:

καταχώριση αιτήσεων διεθνούς προστασίας σε τέσσερις εβδομάδες

ολοκλήρωση της διαδικασίας στα σύνορα για πρόσθετη περίοδο έξι εβδομάδων

αποστολή αιτημάτων και κοινοποιήσεων και για την εκ νέου ανάληψη προσώπων για τα οποία είναι υπεύθυνο το κράτος μέλος που βρίσκεται σε κρίση αλλά βρίσκονται σε άλλο κράτος μέλος

Παρεκκλίσεις

Ως περαιτέρω εξαίρεση σε καταστάσεις κρίσης, τα νέα μέτρα επιτρέπουν στα κράτη μέλη:

• να αλλάξουν τα κριτήρια για τη διαδικασία στα σύνορα είτε για να μειωθεί ο αριθμός των αιτήσεων που εξετάζονται στα σύνορα είτε για να διευρυνθεί η χρήση της διαδικασίας στα σύνορα, ώστε όλες οι αιτήσεις να εξετάζονται στα σύνορα, με ειδικές εγγυήσεις για τις ευάλωτες ομάδες
• να απαλλάσσονται από την υποχρέωσή τους να αναλαμβάνουν εκ νέου αιτούντες άσυλο για τους οποίους είναι υπεύθυνοι από άλλη χώρα της ΕΕ (το οποίο απαιτείται υπό κανονικές συνθήκες)

Μέτρα αλληλεγγύης και στήριξης

Κράτος μέλος που αντιμετωπίζει κατάσταση κρίσης μπορεί να ζητήσει συνεισφορές αλληλεγγύης από άλλες χώρες της ΕΕ. Οι συνεισφορές αυτές είναι παρόμοιες με εκείνες που συμφωνήθηκαν στο πλαίσιο του νέου κανονισμού για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης:

μετεγκατάσταση αιτούντων άσυλο και δικαιούχων διεθνούς προστασίας

χρηματοδοτικές συνεισφορές, μεταξύ άλλων σε τρίτες χώρες

εναλλακτικά μέτρα αλληλεγγύης, όπως η ανάπτυξη ικανοτήτων ή η ανάπτυξη προσωπικού

Ο γενικός στόχος των μέτρων αυτών είναι να διασφαλιστεί ότι κανένα κράτος μέλος δεν θα πρέπει να επωμίζεται δυσανάλογη ευθύνη και ότι όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να συμβάλλουν στην αλληλεγγύη σε σταθερή βάση.

Μόνο εάν τα μέτρα μετεγκατάστασης δεν καλύπτουν όλες τις ανάγκες ενός κράτους μέλους θα καθίστανται υποχρεωτικές οι αντισταθμίσεις της ευθύνης, σύμφωνα με τις οποίες το κράτος μέλος το οποίο παρέχει υποστήριξη αναλαμβάνει την ευθύνη για την εξέταση των αιτήσεων ασύλου προσώπων που βρίσκονται στο έδαφός του, αλλά τα οποία κανονικά θα πρέπει να αναλαμβάνονται εκ νέου από το κράτος μέλος που αντιμετωπίζει την κατάσταση κρίσης. Δεδομένου ότι πρέπει να καλύπτονται όλες οι ανάγκες σε καταστάσεις κρίσης, ένα συγκεκριμένο κράτος μέλος ενδέχεται να χρειαστεί να συνεισφέρει περισσότερο από το μερίδιο που του αναλογεί, αλλά, στην περίπτωση αυτή, το εν λόγω κράτος μέλος θα έχει το δικαίωμα να ανακτήσει τη συνεισφορά του αυτή σε μεταγενέστερο στάδιο.

Σε περιόδους κρίσης, ο ρόλος του συντονιστή αλληλεγγύης της ΕΕ είναι να στηρίζει τις μετεγκαταστάσεις και να προωθεί μια νοοτροπία ετοιμότητας μεταξύ των κρατών μελών.

Ταχεία διαδικασία

Όταν μεγάλες ομάδες αιτούντων προέρχονται από συγκεκριμένη χώρα ή περιοχή καταγωγής και ενδέχεται να χρήζουν προστασίας, η Επιτροπή δύναται να εκδώσει σύσταση για την εφαρμογή ταχείας διαδικασίας.

Η διαδικασία αυτή επιτρέπει την παράλειψη της προσωπικής συνέντευξης και θα πρέπει να ολοκληρώνεται σε λιγότερο από τέσσερις εβδομάδες.

Εργασίες σχετικές με το σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο

Στις 4 Οκτωβρίου 2023 τα κράτη μέλη κατέληξαν σε συμφωνία για τη διαπραγματευτική εντολή τους σχετικά με κανονισμό για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης, συμπεριλαμβανομένης της εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού, και της ανωτέρας βίας στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου.

Στις 20 Δεκεμβρίου 2023 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν σε συμφωνία σχετικά με αυτή τη νέα νομοθεσία για τις εξαιρετικές περιστάσεις, καθώς και για πολλούς άλλους φακέλους του συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2024 οι αντιπρόσωποι των κρατών μελών της ΕΕ ενέκριναν τη συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Δεκέμβριο σχετικά με τις διάφορες νομοθετικές πράξεις, καθώς και τις τρεις νομοθετικές πράξεις που είχαν προηγουμένως συμφωνηθεί μεταξύ του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου το 2022. Οι αντιπρόσωποι των κρατών μελών ενέκριναν επίσης επικαιροποιημένο κανονισμό για τις επιστροφές στα σύνορα.

Το Συμβούλιο ενέκρινε το σύμφωνο της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο στις 14 Μαΐου 2024.

• Μεταναστευτική πολιτική: Το Συμβούλιο εγκρίνει διαπραγματευτική εντολή σχετικά με νομοθετική πράξη της ΕΕ για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης (δελτίο Τύπου, 4 Οκτωβρίου 2023)
• Το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σημειώνουν αποφασιστική πρόοδο στη μεταρρύθμιση του συστήματος ασύλου και μετανάστευσης της ΕΕ (δελτίο Τύπου, 20 Δεκεμβρίου 2023)
• Κανονισμός για τις κρίσεις και την ανωτέρα βία, 9 Φεβρουαρίου 2024
• Το Συμβούλιο θέσπισε το σύμφωνο της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο (δελτίο Τύπου, 14 Μαΐου 2024)