Ενωσιακοί κανόνες για την εργασία σε πλατφόρμα

Τι είναι η εργασία σε πλατφόρμα;

Η εργασία σε πλατφόρμα είναι μια μορφή απασχόλησης στην οποία εταιρείες ή άτομα χρησιμοποιούν επιγραμμικές πλατφόρμες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε άλλες εταιρείες ή άτομα, προκειμένου να επιλύσουν συγκεκριμένα προβλήματα, ή να παράσχουν συγκεκριμένες υπηρεσίες έναντι αμοιβής.

Η οικονομία των ψηφιακών πλατφορμών αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, η εργασία σε πλατφόρμα διαδόθηκε ταχύτατα και άρχισε να καθιερώνεται, εν μέρει χάρη στην αύξηση της κατ’ οίκον διανομής τροφίμων και ειδών παντοπωλείου. Αναδεικνύεται πλέον σε κινητήρια δύναμη για την καινοτομία και την αύξηση της απασχόλησης.

Η εργασία σε πλατφόρμα, που ενίοτε αποκαλείται και «οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης», έχει πολλές και ποικίλες μορφές. Η ανάπτυξη ψηφιακών πλατφορμών έχει ωφελήσει τόσο τις επιχειρήσεις όσο και τους καταναλωτές, αλλά έχει επίσης οδηγήσει στη διαμόρφωση μιας γκρίζας ζώνης για πολλούς εργαζομένους όσον αφορά το καθεστώς απασχόλησής τους.

Η ΕΕ είναι ο πρώτος νομοθέτης στον κόσμο που επιχειρεί να προτείνει ειδικούς κανόνες για τις ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας.

Η οδηγία εισάγει δύο βασικές βελτιώσεις:

βοηθά να προσδιορίζεται το σωστό καθεστώς απασχόλησης των ατόμων που εργάζονται σε ψηφιακές πλατφόρμες
θεσπίζει τους πρώτους κανόνες της ΕΕ σχετικά με τη χρήση αλγοριθμικών συστημάτων στον χώρο εργασίας

Εργαζόμενοι σε ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας

Πάνω από 28 εκατομμύρια άτομα στην ΕΕ εργάζονται μέσω μίας ή περισσότερων ψηφιακών πλατφορμών εργασίας. Το 2025, ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει τα 43 εκατομμύρια άτομα.

Οι εργαζόμενοι μέσω ψηφιακών πλατφορμών εργασίας εκτελούν ποικίλα καθήκοντα, συμπεριλαμβανομένων επιτόπιων και μη επιτόπιων (εξ αποστάσεως) εργασιών, όπως διανομές, μετάφραση, εισαγωγή δεδομένων, φύλαξη παιδιών, φροντίδα ηλικιωμένων και οδήγηση ταξί.

Η εργασία σε πλατφόρμα αποτελεί συνήθως τη δευτερεύουσα πηγή εισοδήματος των ατόμων αυτών, επιπλέον της κανονικής εργασίας τους.

Εργαζόμενοι σε πλατφόρμες: Μισθωτοί ή αυτοαπασχολούμενοι;

Αυτή τη στιγμή, η πλειονότητα των εργαζομένων σε πλατφόρμες στην ΕΕ, όπως οι οδηγοί ταξί, οι οικιακοί βοηθοί και οι οδηγοί διανομής τροφίμων, επισήμως είναι αυτοαπασχολούμενοι. Ωστόσο, ορισμένοι από αυτούς οφείλουν να συμμορφώνονται με πολλούς από τους ίδιους κανόνες και περιορισμούς που ισχύουν για τους μισθωτούς εργαζομένους.

Αυτό δείχνει ότι βρίσκονται πράγματι σε σχέση εργασίας και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να απολαύουν των εργασιακών δικαιωμάτων και της κοινωνικής προστασίας που παρέχονται στους μισθωτούς βάσει του εθνικού δικαίου και του δικαίου της ΕΕ.

Με τη βελτίωση της πρόσβασής τους στα εργασιακά δικαιώματα και στην κοινωνική προστασία θα βελτιωθεί επίσης η συνολική ποιότητα της προσφερόμενης εργασίας και των όρων απασχόλησης για τους εργαζομένους σε πλατφόρμες.

Για παράδειγμα, θα έχουν πρόσβαση σε επιλογές για παροχές ασθενείας, σε επιδόματα ανεργίας ή σε καθεστώτα εισοδηματικής στήριξης.

Μολονότι η εργατική νομοθεσία ισχύει για τους εργαζομένους σε πλατφόρμες που είναι μισθωτοί, πολλοί εργαζόμενοι σε πλατφόρμες είναι — τουλάχιστον τυπικά — αυτοαπασχολούμενοι. Τα δικαστήρια ανά την ΕΕ αποφαίνονται σχετικά με το καθεστώς απασχόλησης των εργαζομένων σε πλατφόρμες κατά περίπτωση.

Η εργασία σε πλατφόρμα προσεγγίζεται διαφορετικά από τα κράτη μέλη. Ρυθμίζεται ποικιλοτρόπως και σε διαφορετικό βαθμό από κάθε κράτος μέλος, ενώ η νομοθεσία που έχει θεσπιστεί έως τώρα σε εθνικό επίπεδο αφορά, ως επί το πλείστον, συγκεκριμένους τομείς, π.χ. υπηρεσίες κλήσης οχημάτων ή/και υπηρεσίες διανομής τροφίμων.

Εικόνα: στοιχεία για τους εργαζόμενους σε ψηφιακές πλατφόρμες.

Όσα θέλατε να ξέρετε για τους εργαζόμενους σε ψηφιακές πλατφόρμες στην ΕΕ (Ενημερωτικό γράφημα)

Νέοι κανόνες της ΕΕ για την εργασία σε πλατφόρμα

Καθεστώς απασχόλησης

Οι νέοι κανόνες θα αντιμετωπίζουν τις περιπτώσεις εσφαλμένης κατηγοριοποίησης εργαζομένων σε πλατφόρμες και θα διευκολύνουν την ανακατάταξή τους στην κατηγορία των μισθωτών, ώστε να έχουν ευκολότερη πρόσβαση στα δικαιώματά τους ως μισθωτών βάσει του δικαίου της ΕΕ.

Η συμφωνία που επιτεύχθηκε μεταξύ του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 8 Φεβρουαρίου 2024 εισάγει ένα αποτελεσματικό, μαχητό νομικό τεκμήριο. Με βάση την εν λόγω συμφωνία, η σχέση μεταξύ μιας ψηφιακής πλατφόρμας εργασίας και ενός προσώπου που εκτελεί εργασία σε πλατφόρμα τεκμαίρεται νομικά ότι αποτελεί εργασιακή σχέση όταν υπάρχουν πραγματικά περιστατικά που υποδεικνύουν τον έλεγχο και την καθοδήγηση, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις ή τις πρακτικές που ισχύουν στα κράτη μέλη.

Εάν η ψηφιακή πλατφόρμα επιθυμεί να ανατρέψει αυτό το τεκμήριο, πρέπει να αποδείξει ότι η εν λόγω συμβατική σχέση δεν είναι σχέση εργασίας.

Εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν τις λεπτομέρειες αυτού του νομικού τεκμηρίου στο εθνικό τους δίκαιο. Το τεκμήριο θα πρέπει να διευκολύνει, από διαδικαστική άποψη, τους εργαζομένους σε πλατφόρμες να εξακριβώνουν νομικά το καθεστώς απασχόλησής τους.

Χρήση αλγορίθμων στον χώρο εργασίας

Οι ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας χρησιμοποιούν αλγορίθμους για τη διαχείριση των ανθρώπινων πόρων. Αυτά τα συστήματα χρησιμοποιούνται για την οργάνωση και τη διαχείριση των ατόμων που εκτελούν εργασία σε πλατφόρμα μέσω των εφαρμογών ή των ιστοτόπων τους.

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, οι εργαζόμενοι θα πρέπει να ενημερώνονται σχετικά με τη χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων παρακολούθησης και λήψης αποφάσεων.

Επιπλέον, οι ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας δεν θα μπορούν να επεξεργάζονται ορισμένα είδη προσωπικών δεδομένων, όπως:

προσωπικά δεδομένα σχετικά με τη συναισθηματική ή ψυχολογική κατάσταση των εργαζομένων σε πλατφόρμα
δεδομένα σχετικά με ιδιωτικές συνομιλίες
δεδομένα για την πρόβλεψη πραγματικής ή δυνητικής συνδικαλιστικής δραστηριότητας
δεδομένα που χρησιμοποιούνται για να συναχθεί η φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, το μεταναστευτικό καθεστώς, τα πολιτικά φρονήματα, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις ή η κατάσταση της υγείας κάποιου εργαζομένου
βιομετρικά δεδομένα, εκτός των δεδομένων που χρησιμοποιούνται προς επαλήθευση της ταυτότητας

Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τους νέους κανόνες, τα συστήματα αυτά απαιτείται να παρακολουθούνται από ειδικευμένο προσωπικό, το οποίο θα απολαμβάνει ειδικής προστασίας έναντι δυσμενούς μεταχείρισης. Επίσης, για ορισμένες σημαντικές αποφάσεις, όπως η αναστολή λογαριασμών, είναι εγγυημένη ανθρώπινη εποπτεία.

Επιβολή, διαφάνεια και ιχνηλασιμότητα

Οι εθνικές αρχές συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες όσον αφορά την πρόσβαση σε δεδομένα σχετικά με τις πλατφόρμες και τα άτομα που εργάζονται μέσω αυτών, κάτι που γίνεται ακόμα δυσκολότερο όταν οι πλατφόρμες λειτουργούν σε διαφορετικά κράτη μέλη, με αποτέλεσμα να υπάρχει σύγχυση ως προς το πού εκτελείται η εργασία σε πλατφόρμα και από ποιον.

Η οδηγία θα αποσαφηνίσει τις υφιστάμενες υποχρεώσεις των ψηφιακών πλατφορμών εργασίας να δηλώνουν την εργασία στις εθνικές αρχές. Θα απαιτήσει επίσης από τις πλατφόρμες να θέτουν στη διάθεση των εθνικών αρχών βασικές πληροφορίες σχετικά με τις δραστηριότητές τους και τα άτομα που εργάζονται μέσω αυτών.

Η οικονομία των πλατφορμών

Στην ΕΕ λειτουργούν περίπου 500 ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας. Ψηφιακές πλατφόρμες εργασίας δραστηριοποιούνται σε κάθε χώρα της ΕΕ.

Η ανάπτυξη της οικονομίας των πλατφορμών καταδεικνύεται από το γεγονός ότι, μεταξύ 2016 και 2020, τα έσοδα στην οικονομία των πλατφορμών σχεδόν πενταπλασιάστηκαν από περίπου 3 δισ. ευρώ σε περίπου 14 δισ. ευρώ.

Τα μεγαλύτερα έσοδα εκτιμάται ότι αφορούν τους τομείς των υπηρεσιών διανομής και ταξί.

Εικόνα: επισκόπηση της οικονομίας των πλατφορμών στην ΕΕ

Η οικονομία των πλατφορμών στην ΕΕ (Ενημερωτικό γράφημα)

Στο Συμβούλιο

Οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες αναφέρονται ήδη σε ορισμένες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ, όπως η οδηγία για διαφανείς και προβλέψιμους όρους εργασίας.

Αναφορά στους εργαζομένους σε πλατφόρμες γίνεται επίσης στη σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με την πρόσβαση στην κοινωνική προστασία για τους εργαζομένους και τους αυτοαπασχολουμένους. Το Συμβούλιο Απασχόλησης, Κοινωνικής Πολιτικής, Υγείας και Καταναλωτών κατέληξε σε πολιτική συμφωνία επί της σύστασης αυτής στις 6 Δεκεμβρίου 2018.

Το Συμβούλιο είχε συζητήσει για τις νέες μορφές εργασίας το 2019 και είχε εγκρίνει σχετικά συμπεράσματα του Συμβουλίου, ζητώντας από την Επιτροπή να διερευνήσει το ενδεχόμενο νομοθετικής πρότασης για τη διασφάλιση της προστασίας των εργαζομένων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε την πρότασή της σχετικά με νέους κανόνες για την εργασία σε πλατφόρμα στα δύο συννομοθετικά όργανα, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στις 9 Δεκεμβρίου 2021.

Στο Συμβούλιο, τον φάκελο εξέτασε η Ομάδα «Κοινωνικά θέματα». Η Ομάδα αυτή ασχολείται με όλες τις νομοθετικές και μη νομοθετικές εργασίες που αφορούν την απασχόληση και την κοινωνική πολιτική.

Το Συμβούλιο καθόρισε τη θέση του στις 12 Ιουνίου 2023. Για να μπορέσουν να αποτελέσουν δίκαιο της ΕΕ, οι νέοι κανόνες πρέπει πρώτα να περάσουν από διαδικασία διαπραγμάτευσης με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2024, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία σχετικά με την εργασία σε πλατφόρμα, η οποία εγκρίθηκε από τους υπουργούς Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων κατά τη σύνοδο του Συμβουλίου στις 11 Μαρτίου 2024.

Στις 14 Οκτωβρίου 2024, το Συμβούλιο ενέκρινε νέους κανόνες για την εργασία σε πλατφόρμα. Στη συνέχεια, τα κράτη μέλη θα έχουν στη διάθεσή τους δύο έτη για να ενσωματώσουν τις διατάξεις της οδηγίας στο εθνικό τους δίκαιο.