Κανόνες της ΕΕ για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης
Με τον συντονισμό μεταξύ των χωρών της ΕΕ διασφαλίζεται ότι οι πολίτες της ΕΕ μπορούν να μεταφέρουν δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης όταν μετακινούνται και εργάζονται εντός της Ευρώπης.
Προτεραιότητες και βασικές αρχές
Στόχος των κανόνων συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης είναι να εξασφαλίζουν ότι οι πολίτες δεν βρίσκονται σε μειονεκτική θέση επειδή εργάζονται ή ζουν σε άλλο κράτος μέλος.
Οι κανόνες της ΕΕ για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης εφαρμόζονται όσον αφορά τα εξής:
- παροχές ασθένειας, παροχές μητρότητας και ισοδύναμες παροχές πατρότητας
- συντάξεις γήρατος, παροχές πρόωρης συνταξιοδότησης και συντάξεις αναπηρίας
- παροχές επιζώντων και επιδόματα θανάτου
- επιδόματα ανεργίας
- οικογενειακές παροχές
- παροχές για εργατικά ατυχήματα και επαγγελματικές ασθένειες
Η ΕΕ έχει θεσπίσει κανόνες για τον συντονισμό των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Κάθε χώρα είναι ελεύθερη να αποφασίζει ποιος υπάγεται σε υποχρεωτική ασφάλιση δυνάμει της νομοθεσίας της, ποιες παροχές χορηγούνται και υπό ποιες προϋποθέσεις.
Σύμφωνα με τους κανόνες του συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, κανένα άτομο δεν πρέπει να μένει ανασφάλιστο και κανένα άτομο δεν πρέπει να είναι ασφαλισμένο σε δύο χώρες ταυτόχρονα.
Στις βασικές προτεραιότητες περιλαμβάνονται:
- συμβολή στην κοινωνική δικαιοσύνη και μια βαθύτερη και πιο δίκαιη εσωτερική αγορά
- σαφείς, δίκαιοι και εφαρμόσιμοι κανόνες για να διευκολύνεται η κινητικότητα του εργατικού δυναμικού
- διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων καθόσον πρόκειται για έναν από τους βασικούς πυλώνες της εσωτερικής αγοράς, με παράλληλη ενίσχυση των μέσων καταπολέμησης της κατάχρησης και της απάτης που διαθέτουν οι εθνικές αρχές
Οι κανόνες της ΕΕ στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης βασίζονται σε τέσσερις αρχές:
- μία και μοναδική χώρα: οι πολίτες καλύπτονται από τη νομοθεσία μίας μόνο χώρας κάθε φορά ώστε να πληρώνουν εισφορές μόνον σε μία χώρα
- ίση μεταχείριση: οι πολίτες έχουν τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις με τους υπηκόους της χώρας στην οποία είναι ασφαλισμένοι
- συνυπολογισμός: όταν οι πολίτες ζητούν μια παροχή, λαμβάνονται υπόψη οι ενδεχόμενες περίοδοι ασφάλισης, εργασίας ή διαμονής σε άλλες χώρες κατά το παρελθόν
- δυνατότητα μεταφοράς: οι πολίτες που δικαιούνται χρηματικές παροχές σε μία χώρα, μπορούν, κατά κανόνα, να τις λάβουν ακόμα και εάν διαμένουν σε άλλη χώρα
Κύριες προτεινόμενες αναπροσαρμογές
Οι ισχύοντες κανόνες συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης της ΕΕ εφαρμόζονται από την 1η Μαΐου 2010. Ωστόσο, η αγορά εργασίας και η κοινωνία εξελίσσονται συνεχώς και το ίδιο συμβαίνει με τα εθνικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και τη νομολογία του δικαστηρίου.
Κατά συνέπεια, απαιτούνται στοχευμένες αναπροσαρμογές ούτως ώστε οι κανόνες να είναι δίκαιοι, απλούστεροι και εύκολα εφαρμόσιμοι.
Για τον εκσυγχρονισμό και την απλούστευση των υφιστάμενων κανόνων, καθώς και για τη δίκαιη κατανομή των δαπανών κοινωνικής ασφάλισης μεταξύ των κρατών μελών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την αναθεώρηση των κανόνων συντονισμού τον Δεκέμβριο του 2016.
Κύριος στόχος της αναθεώρησης είναι να συνεχιστεί ο εκσυγχρονισμός των κανόνων συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης της ΕΕ με τους εξής τρόπους:
- διευκολύνοντας ακόμη περισσότερο την άσκηση των δικαιωμάτων των πολιτών
- εξασφαλίζοντας νομική σαφήνεια
- εξασφαλίζοντας δίκαιη και ισότιμη κατανομή του οικονομικού βάρους
- προάγοντας τη διοικητική απλούστευση και την εκτελεστότητα των κανόνων
Ο κανονισμός επικεντρώνεται σε διάφορους σημαντικούς τομείς για τους οποίους θα θεσπιστούν οι ακόλουθοι κανόνες:
Επιδόματα ανεργίας
Οι πολίτες της ΕΕ θα έχουν τη δυνατότητα να εξάγουν τα επιδόματα ανεργίας τους σε χώρες εκτός αυτής στην οποία κατοικούν, για ελάχιστη περίοδο 6 μηνών.
Προβλέπεται η θέσπιση ειδικού κανόνα για τους μεθοριακούς εργαζομένους, οι οποίοι θα έχουν τη δυνατότητα εξαγωγής των επιδομάτων ανεργίας τους για περίοδο έως και 15 μηνών, εκτός εάν η περίοδος ισχύος του σχετικού δικαιώματος είναι μικρότερη.
Για αυτήν την κατηγορία εργαζομένων, το αρμόδιο κράτος στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης θα είναι πλέον το κράτος όπου θα έχουν ασκήσει επαγγελματική δραστηριότητα μετά τη συμπλήρωση περιόδου 6 μηνών μισθωτής δραστηριότητας, μη μισθωτής δραστηριότητας ή ασφάλισης.
Εφαρμοστέα νομοθεσία για τους απεσταλμένους εργαζομένους
Για να μπορούν να σταλούν για εργασία σε άλλο κράτος μέλος, οι μισθωτοί και μη μισθωτοί εργαζόμενοι θα πρέπει να έχουν συμπληρώσει 3 μήνες προηγούμενης ασφάλισης στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης του κράτους μέλους καταγωγής τους.
Η μέγιστη διάρκεια υπαγωγής στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης του αποστέλλοντος κράτους μέλους θα διατηρηθεί στους 24 μήνες. Προβλέπεται, επίσης, διακοπή ελάχιστης διάρκειας 2 μηνών τόσο για τους μισθωτούς όσο και για τους αυτοαπασχολούμενους, μεταξύ δύο περιόδων 24 μηνών.
Οικογενειακές παροχές
Η πρόταση κωδικοποιεί την απόφαση στην υπόθεση Wiering (C-347/12) και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, διευκρινίζει τη διαφορά μεταξύ των οικογενειακών παροχών σε χρήμα, που προορίζονται κυρίως να αντικαταστήσουν διαφεύγον εισόδημα λόγω της ανατροφής τέκνων, και όλων των άλλων οικογενειακών παροχών.
Πρόσβαση των οικονομικά μη ενεργών μετακινούμενων πολιτών σε ορισμένες κοινωνικές παροχές
Για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη νομική σαφήνεια, η πρόταση περιέχει κατάλογο με τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου και προβλέπει ότι, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία ή τις εθνικές πρακτικές, δεν θα πρέπει να απαγορεύεται στους μετακινούμενους πολίτες να συνεισφέρουν σε συστήματα για την κάλυψη ασθενείας.
Παροχές μακροχρόνιας φροντίδας
Ο κανονισμός θα εισαγάγει ορισμό των παροχών μακροχρόνιας φροντίδας και διευκρινίζει περαιτέρω στο κεφάλαιο περί ασθενείας τα στοιχεία της σχετικής διαδικασίας.
Αναθεώρηση των ισχυόντων κανόνων
Στις 22 Απριλίου 2026, το Συμβούλιο κατέληξε σε προσωρινή συμφωνία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με επικαιροποιημένους κανόνες για τον συντονισμό των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Η αναθεώρηση αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό των κανόνων, ώστε να καταστούν σαφέστεροι, δικαιότεροι και απλούστεροι στην επιβολή τους.
Οι πρέσβεις των κρατών μελών στην ΕΕ ενέκριναν την προσωρινή συμφωνία στις 29 Απριλίου 2026.
Η προσωρινή συμφωνία θα πρέπει τώρα να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στη συνέχεια, η σχετική πράξη θα εκδοθεί επισήμως και από τα δύο θεσμικά όργανα μετά την οριστική της διατύπωση από τους γλωσσομαθείς νομικούς.
- Προσωρινή συμφωνία Συμβουλίου και Κοινοβουλίου για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης (δελτίο Τύπου, 22 Απριλίου 2026)
- Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης: Επιβεβαίωση της προσωρινής συμφωνίας από τους αντιπροσώπους των κρατών μελών της ΕΕ (29 Απριλίου 2026, δελτίο Τύπου)
Προηγούμενες διαπραγματεύσεις
Η προτεινόμενη νομική βάση για την αναθεώρηση είναι το άρθρο 48 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο ορίζει ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο αποφασίζουν σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία.
Το Συμβούλιο συντονίζει τις ανταλλαγές απόψεων των κρατών μελών σχετικά με τη νέα πρόταση. Το Συμβούλιο ξεκίνησε να μελετά την πρόταση τον Ιανουάριο του 2017 και οι υπουργοί συζήτησαν την πρόταση σε σειρά συνεδριάσεων.
Το Συμβούλιο κατέληξε σε δύο μερικές διαπραγματευτικές θέσεις («γενική προσέγγιση») τον Οκτώβριο και τον Δεκέμβριο του 2017 σχετικά με τα ακόλουθα κεφάλαια της πρότασης:
- πρόσβαση των οικονομικά μη ενεργών μετακινούμενων πολιτών σε ορισμένες κοινωνικές παροχές
- νομοθεσία για τους αποσπασμένους και τους απεσταλμένους εργαζομένους και για τα άτομα που εργάζονται σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη
- παροχές μακροχρόνιας φροντίδας
- οικογενειακές παροχές
Στις 21 Ιουνίου 2018, το Συμβούλιο καθόρισε την πλήρη διαπραγματευτική του θέση. Βάσει της εντολής αυτής, η Προεδρία του Συμβουλίου ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μόλις αυτό καθόρισε τη θέση του.
- Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης: Το Συμβούλιο εγκρίνει γενική προσέγγιση (δελτίο Τύπου, 21 Ιουνίου 2018)
- Συνήθης νομοθετική διαδικασία (γενικές πληροφορίες)
Γενικές πληροφορίες
Η ΕΕ διαθέτει εδώ και πολλά χρόνια ένα πλαίσιο για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης των κρατών μελών προκειμένου να διευκολύνεται η κινητικότητα των εργαζομένων. Σκοπός του συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης εντός της ΕΕ είναι να εξασφαλιστεί ότι κάθε πολίτης της ΕΕ και κάθε υπήκοος τρίτης χώρας που διαμένει στην ΕΕ έχει ισότιμη πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλιση, ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία ζει.
Έκτοτε, η νομοθεσία περί συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης στην ΕΕ συμβαδίζει με την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, καθώς και με την πορεία της διεύρυνσης της ΕΕ.
Επί του παρόντος, οι κανόνες συντονισμού ορίζονται στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 883/2004 και στον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 987/2009.
Με το νομοσχέδιο αυτό τροποποιούνται οι κανονισμοί 883/2004 και 987/2009 για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Στόχοι της αναθεώρησης είναι:
- να διευκρινιστούν οι όροι υπό τους οποίους τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίσουν την πρόσβαση των οικονομικά μη ενεργών μετακινούμενων πολιτών της ΕΕ σε κοινωνικές παροχές
- να δημιουργηθεί ένα συνεκτικό καθεστώς για τον συντονισμό των παροχών μακροχρόνιας φροντίδας
- να προταθούν νέες ρυθμίσεις για τον συντονισμό των παροχών ανεργίας σε διασυνοριακές υποθέσεις
- να θεσπιστούν νέες διατάξεις για τον συντονισμό των οικογενειακών παροχών
- να αποσαφηνιστούν οι κανόνες για τους αποσπασμένους εργαζομένους
Τελευταία ενημέρωση: 29 Απριλίου 2026
Δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης σε διασυνοριακό επίπεδο
Η ΕΕ επιθυμεί να διευκολύνει την κινητικότητα των πολιτών της σε όλη την Ευρώπη, να τους δίνει τη δυνατότητα να εργάζονται σε άλλη χώρα της ΕΕ και να προστατεύει τα δικαιώματά τους στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης στο πλαίσιο των μετακινήσεων αυτών.
Η μετακίνηση και η εργασία σε άλλη χώρα της ΕΕ αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα όλων των πολιτών της ΕΕ και ακρογωνιαίο λίθο της ενιαίας αγοράς. Ωστόσο, η ελεύθερη κυκλοφορία θα ήταν αδύνατη χωρίς ενωσιακούς κανόνες για τον συντονισμό της κοινωνικής ασφάλισης.
Οι ενωσιακοί κανόνες για τον συντονισμό στο πεδίο των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης δεν αντικαθιστούν τα εθνικά συστήματα με ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα αλλά επιδιώκουν να τα συντονίσουν. Τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης υπάγονται στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών και δεν είναι εναρμονισμένα σε επίπεδο ΕΕ.
Πού ισχύουν οι κανόνες συντονισμού της κοινωνικής ασφάλισης;
Οι κανόνες αυτοί εξασφαλίζουν κοινωνική προστασία σε όσους μετακινούνται και εργάζονται εντός της Ευρώπης (ΕΕ 27, Ισλανδία, Λιχτενστάιν, Νορβηγία και Ελβετία).
Οι πολίτες της ΕΕ έχουν το δικαίωμα:
Συντονισμός των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης της ΕΕ με το Ηνωμένο Βασίλειο
Μετά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, ειδικοί κανόνες συντονισμού ισχύουν από την 1η Ιανουαρίου 2021. Τα δικαιώματα των προσώπων που καλύπτονται από τη συμφωνία αποχώρησης που συνήφθη μεταξύ της ΕΕ και του Ηνωμένου Βασιλείου εξακολουθούν να προστατεύονται.
Για τα πρόσωπα που δεν καλύπτει η συμφωνία αποχώρησης, ο συντονισμός της κοινωνικής ασφάλισης μεταξύ ΕΕ και Ηνωμένου Βασιλείου ρυθμίζεται από το σχετικό πρωτόκολλο της συμφωνίας εμπορίου και συνεργασίας. Παρά τις ομοιότητές του με τους κανόνες της ΕΕ και το ευρύ πεδίο εφαρμογής του, το πρωτόκολλο δεν παρέχει πανομοιότυπο επίπεδο προστασίας με τους κανονισμούς της ΕΕ.