Przepisy UE o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
Dzięki koordynacji między państwami UE obywatele UE mogą przenosić swoje prawa do zabezpieczenia społecznego, kiedy zamieszkują lub podejmują pracę w innym kraju w Europie.
Priorytety i zasady
Przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają zapewnić, by fakt pracy lub zamieszkania w innym państwie członkowskim nie stawiał obywateli w gorszej pozycji.
Unijne przepisy o koordynacji dotyczą:
- świadczeń z tytułu choroby, macierzyństwa i równoważnych świadczeń ojcowskich
- świadczeń emerytalnych i przedemerytalnych oraz świadczeń z tytułu inwalidztwa
- rent rodzinnych i zasiłków pogrzebowych
- świadczeń dla bezrobotnych
- świadczeń rodzinnych
- świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
UE dysponuje przepisami koordynującymi interakcję krajowych systemów zabezpieczenia społecznego. Wszystkie kraje same decydują, kto na mocy ich prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu oraz z jakich świadczeń i na jakich warunkach może korzystać.
Przepisy koordynacyjne nie dopuszczają, by osoba w sytuacji transgranicznej pozostała bez ochrony lub miała ochronę podwójną.
Główne priorytety to:
- większa sprawiedliwość społeczna oraz głębszy i sprawiedliwszy rynek wewnętrzny
- jasne, sprawiedliwe i egzekwowalne przepisy służące ułatwianiu mobilności zawodowej
- łatwiejsze swobodne przemieszczanie się pracowników (jeden z filarów rynku wewnętrznego), a zarazem mocniejsze narzędzia dla krajowych organów w walce z nadużyciami i oszustwami.
Unijne przepisy o zabezpieczeniu społecznym opierają się na 4 zasadach:
- tylko jeden kraj: obywatele są w danej chwili objęci prawem tylko jednego kraju i tylko tam płacą składki
- równe traktowanie: obywatele mają te same prawa i obowiązki co obywatele kraju, w którym są objęci zabezpieczeniem
- sumowanie: kiedy obywatel ubiega się o świadczenie, w razie potrzeby uwzględnianie są okresy ubezpieczenia, pracy lub pobytu w innych krajach
- eksportowanie: obywatele uprawnieni do świadczeń pieniężnych z jednego kraju generalnie mogą je pobierać, mieszkając w innym kraju.
Główne proponowane zmiany
Obecne przepisy UE o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego obowiązują od 1 maja 2010 r. Jednak rynek pracy i społeczeństwo stale ewoluują, a wraz z nimi krajowe systemy i orzecznictwo.
Dlatego potrzebne są punktowe modyfikacje, by przepisy były sprawiedliwe, prostsze w stosowaniu i łatwiejsze do egzekwowania.
Aby unowocześnić i uprościć obecne przepisy oraz zagwarantować sprawiedliwe obciążenie państw członkowskich kosztami zabezpieczenia społecznego, w grudniu 2016 r. Komisja Europejska zaproponowała nowelizację przepisów koordynacyjnych.
Nowelizacja ma przede wszystkim unowocześnić przepisy i w ten sposób:
- jeszcze bardziej ułatwić obywatelom korzystanie z praw
- zapewnić jasność prawa
- zapewnić sprawiedliwy i wyrównany podział obciążeń finansowych
- promować prostotę administracyjną i egzekwowalność przepisów.
Nowelizacja skupia się na kilku ważnych dziedzinach, w których wprowadzone zostałyby następujące przepisy:
Świadczenia dla bezrobotnych
Obywatele UE mogliby eksportować przysługujące im świadczenia do państw innych niż ich państwo zamieszkania na co najmniej 6 miesięcy.
Dla pracowników przygranicznych wprowadzono by szczególny przepis: mogliby oni eksportować takie świadczenia na maksymalny okres 15 miesięcy, o ile okres przysługiwania nie byłby krótszy.
Państwem właściwym w zakresie zabezpieczenia społecznego pracowników tej kategorii ma stać się – po 6 miesiącach pracy najemnej, pracy na własny rachunek czy ubezpieczenia – państwo działalności zawodowej.
Zabezpieczenie pracowników wysłanych
Pracownicy najemni i osoby pracujące na własny rachunek mogliby zostać wysłani do pracy w innym państwie członkowskim dopiero po 3-miesięcznym stażu w systemie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego pochodzenia.
Maksymalny okres stażu w systemie zabezpieczenia społecznego wysyłającego państwa członkowskiego zostaje utrzymany na poziomie 24 miesięcy. Pomiędzy 24-miesięcznymi okresami wymagany będzie zarówno od pracowników najemnych, jak i od osób pracujących na własny rachunek co najmniej 2-miesięczny okres przerwy.
Świadczenia rodzinne
Nowelizacja transponuje wyrok w sprawie C-347/12 Wiering i doprecyzowuje różnicę między pieniężnymi świadczeniami rodzinnymi (mającymi przede wszystkim zastępować dochód nieuzyskany w związku z wychowywaniem dziecka) a wszelkimi innymi świadczeniami rodzinnymi.
Dostęp biernych zawodowo mobilnych obywateli do niektórych świadczeń socjalnych
Dla większej jasności prawa nowelizacja zawiera listę odnośnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości oraz stanowi, że przemieszczający się obywatele powinni mieć możliwość – zgodnie z krajowym prawem i praktyką – wpłacania składek do systemów ubezpieczenia chorobowego.
Świadczenia z tytułu opieki długoterminowej
Nowelizacja wprowadza definicję świadczeń z tytułu opieki długoterminowej i w rozdziale poświęconym chorobie doprecyzowuje elementy odnośnego procesu.
Nowelizacja obecnych przepisów
22 kwietnia 2026 r. Rada wypracowała wstępne porozumienie z Parlamentem Europejskim co do zaktualizowanych przepisów o koordynacji krajowych systemów zabezpieczenia społecznego. Nowelizacja ma unowocześnić przepisy, tak by były jaśniejsze, sprawiedliwsze i łatwiejsze do egzekwowania.
Ambasadorowie państw członkowskich przy UE zatwierdzili wstępne porozumienie 29 kwietnia 2026 r.
Musi je jeszcze zatwierdzić Parlament Europejski. Następnie, po weryfikacji prawno-językowej, przepisy zostaną formalnie przyjęte.
- Wstępne porozumienie Rady i Parlamentu w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (komunikat prasowy z 22 kwietnia 2026)
- Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego: przedstawiciele państw członkowskich UE potwierdzają wstępne porozumienie (komunikat prasowy z 29 kwietnia 2026)
Poprzednie negocjacje
Proponowaną podstawą prawną nowelizacji jest art. 48 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który wymaga, by Parlament Europejski i Rada stanowiły zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą.
Rada koordynuje opinie państw członkowskich w sprawie nowych przepisów. Analizę projektu rozpoczęła w styczniu 2017 r. i od tamtego czasu debatowała nad nim kilkakrotnie.
W październiku i grudniu 2017 r. Rada wypracowała dwa częściowe podejścia ogólne w sprawie następujących rozdziałów:
- dostęp mobilnych obywateli biernych zawodowo do niektórych świadczeń socjalnych
- ustawodawstwo mające zastosowanie do pracowników delegowanych i wysłanych oraz osób pracujących w co najmniej dwóch państwach członkowskich
- świadczenia z tytułu opieki długoterminowej
- świadczenia rodzinne.
21 czerwca 2018 r. Rada uzgodniła swoje pełne podejście ogólne. Na podstawie tego mandatu prezydencja podjęła negocjacje z Parlamentem Europejskim, gdy tylko ustalił on swoje stanowisko.
- Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego: Rada uzgadnia podejście ogólne (komunikat prasowy z 21 czerwca 2018)
- Zwykła procedura ustawodawcza (podsumowanie informacyjne)
Kontekst
Od wielu lat UE dysponuje ramami koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich, ułatwiającymi mobilność zawodową. Koordynacja ma sprawiać, że wszyscy obywatele UE oraz obywatele państw trzecich mieszkający w UE będą mieć sprawiedliwy dostęp do zabezpieczenia społecznego niezależnie od kraju, w którym mieszkają.
Prawo koordynacyjne ewoluuje wraz z pogłębianiem się integracji europejskiej i rozszerzeniami UE.
Obecnie przepisy koordynacyjne są zawarte w rozporządzeniu (WE) nr 883/2004 i rozporządzeniu wykonawczym do niego (WE) nr 987/2009.
Nowelizacja dotyczy rozporządzeń 883/2004 i 987/2009 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zmiana ma służyć temu, by:
- doprecyzować okoliczności, w których państwa członkowskie mogą ograniczyć dostęp przemieszczających się biernych zawodowo obywateli UE do świadczeń socjalnych
- ustanowić spójny system koordynacji świadczeń z tytułu opieki długoterminowej
- zaproponować nowe rozwiązania dotyczące koordynacji świadczeń dla bezrobotnych w przypadku pracowników transgranicznych
- wprowadzić nowe przepisy o koordynacji świadczeń rodzinnych
- doprecyzować przepisy dotyczące pracowników delegowanych.
Ostatnia aktualizacja: 29 kwietnia 2026
Prawa do zabezpieczenia społecznego w innym kraju UE
UE chce, by jej obywatelom łatwiej było się przemieszczać po Europie i pracować w innych krajach UE, a gdy to robią – by chronione były ich prawa do zabezpieczenia społecznego.
Prawo do przemieszczania się i pracy w innym państwie UE jest jednym z praw podstawowych wszystkich obywateli UE i fundamentem jednolitego rynku. Swoboda przemieszczania się nie byłaby jednak możliwa bez unijnych przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie zastępują systemów krajowych wspólnym systemem europejskim, ale starają się je skoordynować. Systemy zabezpieczenia społecznego leżą w wyłącznej gestii państw członkowskich i nie są harmonizowane w UE.
Gdzie mają zastosowanie te przepisy?
Przepisy te chronią zabezpieczenie społeczne tych, którzy przemieszczają się i pracują w Europie (UE-27, Islandii, Liechtensteinie, Norwegii i Szwajcarii).
Obywatele UE mają prawo:
Koordynacja między UE a Wielką Brytanią
W związku z wystąpieniem Wielkiej Brytanii z UE od 1 stycznia 2021 r. obowiązują specjalne zasady koordynacji. Prawa osób objętych umową o wystąpieniu zawartą między UE a Wielką Brytanią są nadal chronione.
W przypadku osób nieobjętych umową o wystąpieniu koordynacja zabezpieczenia społecznego między UE a Wielką Brytanią jest regulowana odpowiednim protokołem do umowy o handlu i współpracy. Chociaż protokół jest podobny do przepisów UE i obejmuje wiele kwestii, to nie zapewnia takiego samego poziomu ochrony jak przepisy UE.