Jak UE walczy z unikaniem opodatkowania

Rozmiary problemu

Oszustwa podatkowe i unikanie opodatkowania narażają na szwank funkcjonowanie demokratycznych społeczeństw, zakłócają podejmowanie decyzji gospodarczych oraz zmniejszają zaufanie między obywatelami a administracją.

Każdego roku przepadają miliardy euro, jeśli przedsiębiorstwa, osoby zamożne i inni podatnicy nie odprowadzają uczciwie podatków. Straty te nie tylko zmniejszają zasoby na usługi publiczne, takie jak opieka zdrowotna, edukacja i infrastruktura, ale także negatywnie wpływają na sprawiedliwość i stabilność gospodarczą w całej UE.

Walka z tym problemem ma kluczowe znaczenie dla ochrony zaufania publicznego, dla zapewnienia sprawnego funkcjonowania jednolitego rynku i dla wspierania stabilności gospodarczej.

• Jak działa polityka podatkowa UE

Kiedy dochodzi do oszustw podatkowych i unikania opodatkowania

Oszustwa podatkowe i unikanie opodatkowania mają miejsce, gdy podatnik indywidualny lub podmiot celowo składają niepełne lub nieprawidłowe deklaracje podatkowe krajowym organom podatkowym lub ukrywają istotne informacje przed tymi organami, aby uniknąć płacenia podatków. Działania te mogą przybierać różne formy, z których każda ma swoiste cechy i skutki.

Zapoznaj się z różnymi rodzajami oszustw podatkowych i uchylania się od opodatkowania, z ich definicjami i sposobem ich funkcjonowania.

Uchylanie się od opodatkowania i oszustwa podatkowe

Uchylanie się od opodatkowania i oszustwa podatkowe to nielegalne działania mające na celu całkowite unikanie płacenia podatków. Uchylanie się od opodatkowania może polegać na niedeklarowaniu wszystkich zysków, na zaniżaniu dochodów lub na udziale w złożonych systemach służących m.in. unikaniu płacenia podatku VAT. Oszustwa podatkowe mogą również obejmować fałszowanie rejestrów lub inne nieuczciwe metody uchylania się od zobowiązań podatkowych.

Unikanie opodatkowania

Unikanie opodatkowania polega na wykorzystaniu dozwolonych prawem instrumentów i strategii, by zminimalizować zobowiązania podatkowe. Powszechne praktyki obejmują przenoszenie zysków do krajów o niższych stawkach podatkowych lub odliczanie odsetek od pożyczek o sztucznie zawyżonych stopach procentowych. Takie taktyki, choć formalnie są zgodne z prawem, wykorzystują luki i niespójności w przepisach podatkowych, by zmniejszyć kwotę należnego podatku.

Agresywne planowanie podatkowe

Inną formą unikania opodatkowania jest agresywne planowanie podatkowe. Ma to miejsce, gdy duże przedsiębiorstwa i zamożne osoby fizyczne wykorzystują ograniczenia prawa, by minimalizować kwoty należnych podatków. Chociaż działania te można z technicznego punktu widzenia uznać za zgodne z prawem, są one wątpliwe pod względem etyki i przyczyniają się do ogólnej utraty dochodów podatkowych.

Raje podatkowe

Raje podatkowe to kraje lub jurysdykcje, które oferują korzystne warunki podatkowe, takie jak bardzo niskie lub zerowe stawki podatkowe, nierzadko dla przedsiębiorstw zagranicznych i osób fizycznych. Ponadto raje podatkowe często zapewniają poufność, nie ujawniając tożsamości osób fizycznych lub rzeczywistych właścicieli spółek tam zarejestrowanych. Umożliwia to przechowywanie w tych jurysdykcjach (tzw. offshore) pieniędzy, które są często niezgłoszone i nieopodatkowane, co prowadzi do znacznych strat w dochodach podatkowych w innych państwach.

Skutki oszustw podatkowych

Oszustwa podatkowe ograniczają zdolność państw UE do pozyskiwania potrzebnych im funduszy, wdrażania polityki gospodarczej i społecznej oraz utrzymywania usług publicznych. W wyniku tych oszustw państwa muszą czasem wprowadzać cięcia w usługach publicznych, a gospodarka wolniej się rozwija.

Oszustwa podatkowe mają następujące główne skutki:

Rola UE

Zwalczanie oszustw podatkowych i uchylania się od opodatkowania leży przede wszystkim w gestii państw członkowskich. Państwa uzgodniły jednak na szczeblu UE przepisy służące zwiększeniu przejrzystości w kwestiach podatkowych, promowaniu wymiany informacji, wyeliminowaniu luk prawnych i egzekwowaniu przestrzegania przepisów podatkowych w wymiarze transgranicznym.

Oto niektóre z głównych działań realizowanych na szczeblu UE:

Dyrektywa o współpracy administracyjnej

Na podstawie dyrektywy o współpracy administracyjnej państwa członkowskie prowadzą wymianę informacji w kwestiach podatkowych – automatyczną, spontaniczną i na żądanie – która pomaga zapobiegać uchylaniu się od opodatkowania. Dzięki temu osobom i przedsiębiorstwom trudniej jest ukrywać swój majątek czy dochody przed organami podatkowymi. Przepisy te obowiązują od 2011 r., a od 2014 r. zostały kilkakrotnie znacznie rozszerzone. Odgrywają one kluczową rolę we wspieraniu współpracy i promowaniu przejrzystości podatkowej między państwami członkowskimi UE.

W 2023 r. Rada poszerzyła zakres dyrektywy i dodała przepisy dotyczące sprawozdawczości i automatycznej wymiany informacji o dochodach uzyskanych z transakcji z użyciem kryptoaktywów oraz informacji o interpretacjach indywidualnych prawa podatkowego dla osób najzamożniejszych (zamożnych klientów indywidualnych).

• Podatki: Rada przyjmuje dyrektywę o zacieśnieniu współpracy między krajowymi organami (komunikat prasowy z 17 października 2023)

Współpraca w zakresie podatku VAT

Rozporządzenie o współpracy administracyjnej w dziedzinie podatku VAT przewiduje wymianę konkretnych informacji między organami podatkowymi państw członkowskich w celu zwalczania oszustw związanych z VAT i uchylania się od płacenia tego podatku. Poprzez wymianę informacji, wspólne kontrole i kontrole jednoczesne urzędnicy krajowych organów podatkowych tworzą międzynarodowe zespoły kontrolne, by sprawdzać przestrzeganie przepisów podatkowych w tym obszarze m.in. przez przedsiębiorstwa i platformy wielonarodowe.

• Podatek od wartości dodanej (VAT) w UE

Unijny wykaz jurysdykcji niechętnych współpracy podatkowej

UE jest zaangażowana w promowanie zasad i mechanizmów dobrego zarządzania w kwestiach podatkowych na całym świecie oraz w zwalczanie nieuczciwej konkurencji podatkowej.

Unijny wykaz jurysdykcji niechętnych współpracy do celów podatkowych jest częścią wysiłków UE na rzecz wzmocnienia sprawiedliwego opodatkowania i zwiększenia globalnej przejrzystości podatkowej z myślą o zwalczaniu oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i uchylania się od niego. Obejmuje kraje lub terytoria, które nie współpracują z UE w dziedzinie podatków lub nie wywiązały się w pełni ze swoich zobowiązań w tej dziedzinie.

• Unijny wykaz jurysdykcji niechętnych współpracy do celów podatkowych

Grupa ds. Kodeksu Postępowania

W skład działającej w Radzie Grupy ds. Kodeksu Postępowania wchodzą przedstawiciele wysokiego szczebla państw członkowskich i Komisji Europejskiej. Jej rolą jest identyfikacja i ocena szkodliwych praktyk podatkowych stosowanych przez państwa i jurysdykcje, zarówno w UE, jak i poza nią. Celem grupy jest promowanie uczciwej konkurencji i zapobieganie erozji bazy podatkowej.

• Grupa ds. Kodeksu Postępowania (opodatkowanie działalności gospodarczej)

Środki przeciwdziałające unikaniu opodatkowania

Unijna dyrektywa w sprawie środków przeciwdziałających unikaniu opodatkowania (ATAD) zakazuje szeregu konkretnych form unikania opodatkowania przez przedsiębiorstwa w całej UE, zapewniając jednocześnie bardziej sprawiedliwe i stabilne otoczenie biznesowe.

W przepisach przewidziano pięć rodzajów środków zapobiegających nadużyciom. Wszystkie państwa członkowskie są prawnie zobowiązane do ich stosowania, by walczyć z powszechnymi formami agresywnego planowania podatkowego.

Rada przyjęła dyrektywę 12 lipca 2016 r. 29 maja 2017 r. wprowadzono zmianę dotyczącą wdrażania przepisów, by wyeliminować rozbieżności w kwalifikacji struktur hybrydowych w systemach podatkowych państw spoza UE.

• Dyrektywa Rady ustanawiająca przepisy mające na celu przeciwdziałanie praktykom unikania opodatkowania, które mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie rynku wewnętrznego
• Dyrektywa Rady zmieniająca dyrektywę (UE) 2016/1164 w zakresie rozbieżności w kwalifikacji struktur hybrydowych dotyczących państw trzecich

Więcej

• Unijne obserwatorium podatkowe
• Sprawozdanie roczne w sprawie opodatkowania (2025)