Podatek od wartości dodanej (VAT) w UE
VAT ma kluczowe znaczenie dla dochodów państw członkowskich i budżetu UE, jednak straty z nim związane pozostają znaczne. UE chce zapewnić zharmonizowany system, a jednocześnie zwalczać oszustwa i modernizować VAT dzięki cyfryzacji.
Co to jest VAT?
Podatek od wartości dodanej (VAT) to podatek konsumpcyjny, którym objęta jest większość towarów i usług.
Klasyfikuje się go jako podatek pośredni, co oznacza, że chociaż jest on płacony przez konsumentów, jest pobierany i przekazywany organom podatkowym przez przedsiębiorstwa. Na przykład, gdy konsument kupuje książkę w księgarni, jej cena zawiera VAT, który księgarnia następnie przekazuje rządowi.
Przedsiębiorstwa również płacą ten podatek od własnych zakupów, ale mogą go odliczyć od podatku VAT, który muszą zapłacić organom podatkowym.
Dlaczego VAT jest ważny
Źródło dochodów
VAT jest jednym z najważniejszych źródeł dochodów państw członkowskich i pozwala finansować usługi publiczne, takie jak oświata, opieka zdrowotna, biblioteki i transport publiczny.
Każdego roku państwa członkowskie UE uzyskują ponad 1000 mld euro dochodów z VAT. W 2024 r. VAT stanowił 7,1% PKB UE i 15,5% łącznych dochodów podatkowych sektora instytucji rządowych i samorządowych.
Finansowanie budżetu UE
VAT jest nie tylko istotnym źródłem dochodów państw członkowskich, lecz odgrywa również kluczową rolę w finansowaniu inicjatyw UE.
Część dochodów z VAT każdego państwa członkowskiego trafia do tzw. zasobów własnych UE – jednego ze źródeł finansowania budżetu UE. Mówiąc ściślej, do podstawy VAT każdego państwa członkowskiego stosuje się stawkę podstawową w wysokości 0,3%. Aby zapewnić sprawiedliwe zasady, wkład ten nie może być wyższy niż 50% dochodu narodowego brutto (DNB) danego kraju.
Dochody z VAT stanowią około 10% dochodów z tytułu zasobów własnych UE.
Walka z oszustwami związanymi z VAT i unikaniem płacenia VAT
Ponieważ straty z tytułu VAT negatywnie wpływają na zdolność rządów do finansowania podstawowych dóbr i usług, nadal stanowią poważne wyzwanie w UE.
W 2023 r. państwa członkowskie UE straciły około 128 mld euro dochodów z VAT, co zwiększyło lukę w podatku VAT, czyli różnicę między oczekiwanym a faktycznie pobranym VAT.
Luka ta powstaje przede wszystkim z powodu oszustw, uchylania się od opodatkowania i unikania opodatkowania, ale także w wyniku niewypłacalności przedsiębiorstw, upadłości i błędów administracyjnych.
Unijne ramy prawne dotyczące VAT
UE nie nakłada podatków, robi to każde państwo członkowskie. UE stworzyła jednak zharmonizowany system we wszystkich państwach członkowskich, aby zapewnić sprawne funkcjonowanie jednolitego rynku.
Ramy prawne dotyczące VAT w UE obejmują:
- art. 113 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
- dyrektywę VAT dotyczącą całego unijnego systemu VAT
- rozporządzenie VAT dotyczące współpracy administracyjnej i walki z oszustwami
- pakiet dotyczący VAT w epoce cyfrowej.
- VAT od sprzedaży w handlu elektronicznym.
Art. 113 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
Podstawę prawną harmonizacji podatków pośrednich, takich jak VAT, w całej UE stanowi art. 113 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Stwierdza się w nim, że przyjęcie nowych przepisów wymaga jednomyślnego porozumienia wszystkich państw członkowskich i konsultacji z Parlamentem Europejskim.
Dyrektywa VAT
UE ustanowiła ramy współpracy administracyjnej, aby pomóc państwom członkowskim w zwalczaniu transgranicznych oszustw związanych z VAT i zapewnić skuteczne egzekwowanie przepisów podatkowych.
Ramy te umożliwiają krajowym organom podatkowym wymianę informacji, przeprowadzanie wspólnych kontroli i wspieranie się w egzekwowaniu przepisów dotyczących VAT. Ułatwiają współpracę transgraniczną, dzięki czemu skuteczniej można wykrywać oszukańcze systemy – takie jak wewnątrzwspólnotowe oszustwo typu „znikający podmiot gospodarczy” (zwane również karuzelą podatkową) – które wykorzystują różnice między systemami krajowymi, i im zapobiegać.
Jednym z najważniejszych aktów prawnych w tej dziedzinie jest rozporządzenie Rady (UE) nr 904/2010, które określa zasady współpracy i wymiany informacji między państwami członkowskimi.
Na szczeblu UE działania te są uzupełniane przez wyspecjalizowane organy:
- Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) prowadzi dochodzenia w sprawie nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe UE
- Prokuratura Europejska ściga poważne transgraniczne oszustwa związane z VAT
- sieć Eurofisc umożliwia organom krajowym szybką wymianę informacji na temat podejrzanych działań.
W listopadzie 2025 r. Komisja Europejska zaproponowała nowe przepisy. Mają one na celu zacieśnienie współpracy między państwami członkowskimi, organami krajowymi, Prokuraturą Europejską i OLAF-em, aby zwiększyć wysiłki na rzecz zwalczania oszustw związanych z VAT.
5 maja 2026 r. Rada osiągnęła wstępne porozumienie w sprawie tych przepisów. Nowe środki mają zapewnić bardziej bezpośredni dostęp do kluczowych danych dotyczących VAT na szczeblu UE i dzięki temu poprawić koordynację działań, przyspieszyć dochodzenia i wzmocnić zdolności UE do wykrywania i zwalczania oszustw. Szacuje się, że straty będące wynikiem samej tylko karuzeli podatkowej wynoszą od 12,5 mld do 32,8 mld euro rocznie, a w oszustwie tym często uczestniczą zorganizowane grupy przestępcze.
Nowe przepisy w praktyce zmienią obowiązujące zasady współpracy administracyjnej, wzmacniając wymianę informacji w całej UE. Wszystkie te środki pomagają chronić dochody publiczne, zabezpieczyć budżet UE i zapewnić sprawiedliwe opodatkowanie na całym jednolitym rynku.
Rozporządzenie VAT
Rozporządzenie VAT daje państwom członkowskim odpowiednie narzędzia do współpracy i wymiany informacji związanych z VAT, dzięki czemu transgraniczne administrowanie VAT staje się skuteczniejsze.
Pakiet dotyczący VAT w epoce cyfrowej
11 marca 2025 r. Rada ostatecznie zatwierdziła szereg środków, które mają zmodernizować, uprościć i wzmocnić system VAT dzięki cyfryzacji, a jednocześnie zwalczać oszustwa związane z VAT i unikanie płacenia VAT.
Nowe przepisy zaktualizują system VAT i wprowadzą:
- cyfrowy system sprawozdawczości w czasie rzeczywistym (który ma stać się w pełni cyfrowy do 2033 r.), aby zapewnić terminowe i dokładne gromadzenie danych dotyczących VAT
- surowsze przepisy dla podmiotów gospodarki platformowej oferujących usługi wynajmu lokali mieszkalnych przez internet i usługi transportu pasażerskiego, aby zapewnić sprawiedliwe opodatkowanie zarówno usług tradycyjnych, jak i usług online
- rozszerzenie zakresu punktów kompleksowej obsługi w celu uproszczenia rejestracji do celów VAT dla przedsiębiorstw prowadzących działalność w każdym państwie członkowskim.
VAT od sprzedaży w handlu elektronicznym
9 listopada 2026 r. Rada uzgodniła kolejne środki upraszczające pobór VAT od sprzedaży przez internet produktów importowanych do UE. Ma to dostosować przepisy o VAT do zreformowanych unijnych ram celnych.
Nowe przepisy:
- rozszerzają możliwość korzystania z punktu kompleksowej obsługi importu (IOSS) w odniesieniu do towarów o każdej wartości, co oznacza zniesienie obecnego progu 150 euro
- umożliwiają korzystanie z IOSS w odniesieniu do towarów magazynowanych w składach celnych w UE przez podmioty spoza UE
- oznaczają, że od 1 lipca 2028 r. platformy internetowe spoza UE będą odpowiedzialne za pobieranie i płacenie VAT od wszystkich towarów, które sprzedają do UE.
Te środki mają poprawić przestrzeganie przepisów dotyczących VAT i zwiększyć skuteczność jego pobierania, a jednocześnie zmniejszyć obciążenia administracyjne dla firm i organów państwowych.
Więcej
Ostatnia aktualizacja: 9 listopada 2026