Κανονισμός για τις κρίσιμες πρώτες ύλες

Γιατί κρίθηκε αναγκαίος ένας κανονισμός της ΕΕ για τις κρίσιμες πρώτες ύλες;

Η ζήτηση της ΕΕ για βασικά μέταλλα, υλικά μπαταριών, σπάνιες γαίες κ.ά. αναμένεται να αυξηθεί εκθετικά, καθώς η ΕΕ απομακρύνεται από τα ορυκτά καύσιμα και στρέφεται προς συστήματα καθαρής ενέργειας που χρειάζονται περισσότερα ορυκτά τέτοιου είδους.

Η πράσινη μετάβαση της ΕΕ προϋποθέτει την επαρκή τοπική παραγωγή μπαταριών, φωτοβολταϊκών πάνελ, μόνιμων μαγνητών και άλλων προϊόντων καθαρής τεχνολογίας. Προκειμένου να καλυφθεί η αυξημένη ζήτηση θα απαιτηθεί ανάλογη πρόσβαση σε διάφορες πρώτες ύλες.

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες είναι σημαντικές για την ΕΕ και στους εξής τομείς:

Βιομηχανικές αξιακές αλυσίδες

Οι μη ενεργειακές πρώτες ύλες συνδέονται με όλους τους βιομηχανικούς κλάδους σε όλους τους κρίκους της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Στρατηγικές τεχνολογίες, όπως εκείνες που αφορούν το διάστημα και την άμυνα

Η τεχνολογική πρόοδος και η άνοδος του βιοτικού επιπέδου εξαρτώνται από τη διαθεσιμότητα πολλών και διαφορετικών πρώτων υλών.

Κλίμα, ενέργεια και περιβάλλον

Η καθαρή τεχνολογία χρειάζεται πρώτες ύλες που είναι αναντικατάστατες για τα φωτοβολταϊκά πάνελ, τις ανεμογεννήτριες, τα ηλεκτρικά οχήματα και τους λαμπτήρες εξοικονόμησης ενέργειας.

Η τοπική παραγωγή έχει καίρια σημασία για τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων ενέργειας και κινητικότητας της ΕΕ, μεταξύ άλλων βάσει του σχεδίου REPowerEU και των στόχων της ΕΕ για τις εκπομπές των αυτοκινήτων έως το 2035.

Ο κανονισμός της ΕΕ για τις κρίσιμες πρώτες ύλες

Τον Μάρτιο του 2024, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, καθώς η ζήτηση για σπάνιες γαίες αναμένεται να αυξηθεί εκθετικά τα επόμενα έτη.

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες είναι πρώτες ύλες μεγάλης οικονομικής σημασίας για την ΕΕ που ενέχουν υψηλό κίνδυνο διαταραχής του εφοδιασμού λόγω της συγκέντρωσης των πηγών τους και της έλλειψης επαρκών και οικονομικά προσιτών υποκατάστατων.

Στόχοι του κανονισμού είναι:

• η αύξηση και διαφοροποίηση του εφοδιασμού της ΕΕ με κρίσιμες πρώτες ύλες
• η ενίσχυση της κυκλικότητας, συμπεριλαμβανομένης της ανακύκλωσης
• η στήριξη της έρευνας και της καινοτομίας σε σχέση με την αποδοτική χρήση των πόρων και την ανάπτυξη υποκατάστατων

Οι νέοι κανόνες θα ενισχύσουν επίσης τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης.

• Στρατηγική αυτονομία: Το Συμβούλιο δίνει την τελική του έγκριση σχετικά με τον κανονισμό για τις κρίσιμες πρώτες ύλες (δελτίο Τύπου, 18 Μαρτίου 2024)

Τι είναι οι πρώτες ύλες και πού χρησιμοποιούνται;

Τα μέταλλα, τα ορυκτά και τα φυσικά υλικά αποτελούν μέρος της καθημερινότητάς μας. Οι πρώτες ύλες που θεωρούνται μείζονος σημασίας για την οικονομία και ενέχουν υψηλό κίνδυνο διαταραχής του εφοδιασμού αποκαλούνται κρίσιμες πρώτες ύλες.

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες είναι απαραίτητες για τη λειτουργία και την ακεραιότητα ευρέος φάσματος βιομηχανικών οικοσυστημάτων.

34 κρίσιμες πρώτες ύλες

Ορισμένοι κλάδοι είναι υψηλής στρατηγικής σημασίας για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ όσον αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τον ψηφιακό τομέα, το διάστημα και την άμυνα.

Με βάση τις 34 πρώτες ύλες που χαρακτηρίστηκαν κρίσιμες, καταρτίστηκε ειδικός κατάλογος πρώτων υλών στρατηγικής σημασίας (βλ. παρακάτω τις 17 πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας σε σκούρο κίτρινο φόντο), ο οποίος περιλαμβάνει τα υλικά των οποίων οι ανάγκες εφοδιασμού αναμένεται να αυξηθούν εκθετικά και που συνοδεύονται όλα από διαδικασίες παραγωγής με σύνθετες απαιτήσεις, με αποτέλεσμα ο κίνδυνος διαταραχών των εφοδιαστικών τους αλυσίδων να είναι αυξημένος.

Ο κατάλογος αυτός θα επανεξετάζεται τακτικά.

*Πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας σε βαριές και σε ελαφριές σπάνιες γαίες: Nd, Pr, Tb, Dy, Gd, Sm, και Ce

Πού χρησιμοποιούνται οι κρίσιμες πρώτες ύλες;

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες χρησιμοποιούνται παντού. Χωρίς αυτές οι περισσότεροι τομείς της κοινωνίας δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν, καθώς πρόκειται για πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται σε πολλές συσκευές καθημερινής χρήσης και σε προϊόντα απαραίτητα για την οικονομία όλων των κρατών μελών, όπως τα έξυπνα τηλέφωνα, οι ηλεκτρικές κάρτες, οι ανεμογεννήτριες, τα λιπάσματα ή τα αεροσκάφη.

Τεχνολογία δόνησης στα τηλέφωνα = βολφράμιο

Ηλεκτρικά οχήματα = λίθιο, κοβάλτιο και νικέλιο

Ανεμογεννήτριες = βόριο

Οι γεωπολιτικές παράμετροι στην προμήθεια κρίσιμων πρώτων υλών

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες προέρχονται κυρίως από χώρες εκτός ΕΕ. Αν και η ΕΕ δεν θα γίνει ποτέ αυτάρκης σε κρίσιμες πρώτες ύλες, σκοπός της είναι να διαφοροποιήσει τις πηγές εφοδιασμού της.

Επί του παρόντος, η ΕΕ εξαρτάται αποκλειστικά από μία και μόνο χώρα για ορισμένες κρίσιμες πρώτες ύλες:

• Η Κίνα καλύπτει το 100% των αναγκών της ΕΕ σε βαριές σπάνιες γαίες
• Η Τουρκία καλύπτει το 99% των αναγκών της ΕΕ σε βόριο
• Η Νότια Αφρική καλύπτει το 71% των αναγκών της ΕΕ σε λευκόχρυσο

Από το 2024, οι περιορισμοί στις εξαγωγές σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων υλικών από τρίτες χώρες έχουν ενισχύσει τον επείγοντα χαρακτήρα της στρατηγικής διαφοροποίησης της ΕΕ.

Για παράδειγμα, την τελευταία τριετία, η Κίνα έχει λάβει σειρά μέτρων ελέγχου των εξαγωγών, τα οποία καλύπτουν κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως το γάλλιο, το βολφράμιο, το βισμούθιο και οι σπάνιες γαίες, αλλά και τελικά προϊόντα, όπως οι μπαταρίες, ή εξοπλισμό που σχετίζεται με την επεξεργασία σπάνιων γαιών.

Παράλληλα, άλλοι παγκόσμιοι παράγοντες έχουν εντείνει τη δράση τους για να διασφαλίσουν την πρόσβαση των βιομηχανιών τους σε κρίσιμες πρώτες ύλες μέσω της χρηματοδότησης έργων κρίσιμων πρώτων υλών και της διαφοροποίησης του εφοδιασμού τους μέσω εταιρικών σχέσεων.

Βασικοί προμηθευτές κρίσιμων πρώτων υλών προς την ΕΕ:

Ενίσχυση της αυτάρκειας

Για να μειωθεί η εξάρτηση από τρίτες χώρες όσον αφορά την πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, η ΕΕ έθεσε τους ακόλουθους στόχους για το 2030:

Τουλάχιστον 10% της ετήσιας κατανάλωσης της ΕΕ από εξόρυξη εντός της ΕΕ.

Τουλάχιστον 40% της ετήσιας κατανάλωσης της ΕΕ από επεξεργασία εντός της ΕΕ.

Τουλάχιστον 25% της ετήσιας κατανάλωσης της ΕΕ από εγχώρια ανακύκλωση.

Το ποσοστό της ετήσιας κατανάλωσης στην ΕΕ κάθε πρώτης ύλης στρατηγικής σημασίας σε οποιοδήποτε σχετικό στάδιο επεξεργασίας που προέρχεται από μία και μόνη τρίτη χώρα δεν μπορεί να ξεπερνά το 65%

Για να επιτευχθεί αυτό, η ΕΕ εντατικοποιεί τις εμπορικές της ενέργειες, οι οποίες περιλαμβάνουν:

• λέσχη κρίσιμων πρώτων υλών με μέλη όλες τις ομονοούσες χώρες που επιθυμούν να ενισχύσουν τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες
• ενίσχυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου
• επέκταση του ενωσιακού δικτύου συμφωνιών διευκόλυνσης βιώσιμων επενδύσεων και συμφωνιών ελεύθερων συναλλαγών
• άσκηση πίεσης για επιβολή των κανόνων ώστε να καταπολεμηθούν οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές

Στρατηγικά έργα

Προκειμένου να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων αυτών, το 2025 η Επιτροπή ενέκρινε 60 στρατηγικά έργα στο πλαίσιο του κανονισμού για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, τα οποία εκτείνονται σε 13 κράτη μέλη της ΕΕ και 13 τρίτες χώρες.

Τα έργα καλύπτουν 14 από τις 17 πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας και ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα, από την εξόρυξη και την επεξεργασία έως την ανακύκλωση.

Δίνεται προτεραιότητα στη μείωση των εξαρτήσεων, με έμφαση στις πλέον ευάλωτες αλυσίδες εφοδιασμού. Για παράδειγμα, η εξάρτηση από μία και μόνο χώρα για την εξόρυξη σπάνιων γαιών προβλέπεται να μειωθεί από 95% σε 42% χάρη στην υλοποίηση επιλεγμένων έργων.

Η εξάρτηση της ΕΕ από το γάλλιο (το οποίο είναι ζωτικής σημασίας για τους ημιαγωγούς και την αμυντική βιομηχανία) θα μειωθεί από 71% σε 17%, ενώ για το γερμάνιο, η ΕΕ θα μπορεί να επιτύχει πλήρη ανεξαρτησία του εφοδιασμού έως το 2030.

• Επιλεγμένα στρατηγικά έργα (Ευρωπαϊκή Επιτροπή)

Ενίσχυση της ασφάλειας του εφοδιασμού και της κυκλικότητας

Στις 3 Δεκεμβρίου 2025, η Επιτροπή ενέκρινε το σχέδιο δράσης RESourceEU για την επιτάχυνση και την ενίσχυση των προσπαθειών διασφάλισης του εφοδιασμού της ΕΕ με κρίσιμες πρώτες ύλες για βασικούς βιομηχανικούς τομείς (όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η ΤΝ και η άμυνα) στο πλαίσιο της αυξημένης γεωπολιτικοποίησης των εν λόγω υλικών.

Το σχέδιο προτείνει στοχευμένες τροποποιήσεις του κανονισμού για τις κρίσιμες πρώτες ύλες με σκοπό τη βελτίωση της κυκλικότητας, προκειμένου να αυξηθεί η ικανότητα ανακύκλωσης και να ενισχυθεί η δευτερογενής αγορά κρίσιμων πρώτων υλών, ιδίως όσον αφορά τους μόνιμους μαγνήτες.

Η θέση του Συμβουλίου, η οποία εγκρίθηκε στις 4 Μαρτίου 2026, υποστηρίζει τις προτεινόμενες αλλαγές και:

• καλεί την Επιτροπή να ενημερώνει τα κράτη μέλη και τα διοικητικά συμβούλια των εταιρειών σε περίπτωση κινδύνων διατάραξης του εφοδιασμού με κρίσιμες πρώτες ύλες
• παρέχει διευκρινίσεις ως προς την εξουσία της Επιτροπής να προτείνει μέτρα μετριασμού του κινδύνου
• δέχεται τη χρήση διαβατηρίων προϊόντων για τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις ενημέρωσης όσον αφορά τους μόνιμους μαγνήτες

• Πρώτες ύλες: Καθορισμός της θέσης του Συμβουλίου για την ενίσχυση της ασφάλειας του εφοδιασμού και της κυκλικότητας της ενωσιακής βιομηχανίας (δελτίο Τύπου, 4 Μαρτίου 2026)
• Κανονισμός για την τροποποίηση του κανονισμού για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, πρόταση της Επιτροπής

Με το σχέδιο δράσης RESourceEU εισάγονται επίσης διάφορα νέα μέσα, μεταξύ των οποίων:

• ένα ευρωπαϊκό κέντρο για τις κρίσιμες πρώτες ύλες
• συντονισμένη προσέγγιση για τη δημιουργία αποθεμάτων
• μηχανισμός από κοινού αγορών μέσω της πλατφόρμας για τις πρώτες ύλες

• Σχέδιο δράσης RESourceEU, ανακοίνωση της Επιτροπής

Το μέλλον της ζήτησης

Ο στόχος της ΕΕ για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% έως το 2030 προετοιμάζει το έδαφος ώστε η Ευρώπη να καταστεί κλιματικά ουδέτερη έως το 2050.

Αυτό σημαίνει την υλοποίηση της διττής μετάβασης, την απαλλαγή του ενεργειακού συστήματος από ανθρακούχες εκπομπές και την εξασφάλιση αυτονομίας μέσω της πρόσβασης σε κρίσιμες πρώτες ύλες και της μετατροπής τους.

Ζήτηση υλικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (σενάριο υψηλής ζήτησης):

Τα δεδομένα αναπαριστούν την προβλεπόμενη ζήτηση για κρίσιμες πρώτες ύλες σε πέντε στρατηγικούς κλάδους της ΕΕ: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ηλεκτρική κινητικότητα (ηλεκτροκίνηση), βιομηχανία, τεχνολογίες πληροφοριών & επικοινωνιών (ΤΠΕ), και αεροδιαστημική και άμυνα.

Βλ. επίσης