Surowce krytyczne

Czym są surowce krytyczne i do czego służą?

Metale, minerały i materiały naturalne są komponentami wielu produktów, z których korzystamy na co dzień. Surowce najważniejsze pod względem gospodarczym i potencjalnie najtrudniej dostępne to surowce krytyczne.

Surowce krytyczne są nieodzowne dla funkcjonowania i integralności szeregu kluczowych sektorów w UE. To m.in. energetyka odnawialna, produkcja pojazdów, technologie cyfrowe i obronność. Surowce krytyczne można też znaleźć w wielu wyrobach codziennego użytku, takich jak smartfony, samochody elektryczne, turbiny wiatrowe, nawozy roślinne czy samoloty.

technologia wibracji w telefonach = wolfram

pojazdy elektryczne = lit, kobalt i nikiel

turbiny wiatrowe = bor

Spośród 34 zidentyfikowanych surowców krytycznych 17 uznanych zostało za surowce strategiczne (zob. oznaczenie na żółto poniżej). To materiały, na które popyt w najbliższych latach będzie rósł szybciej niż podaż ze względu na ich znaczenie gospodarcze (stymulacja popytu) i złożone wymogi produkcyjne (ograniczenia w podaży).

Lista ta będzie regularnie weryfikowana.

*Surowce strategiczne wśród metali ciężkich i lekkich ziem rzadkich: Nd, Pr, Tb, Dy, Gd, Sm i Ce.

Dlaczego surowce krytyczne są ważne dla gospodarki

Surowce krytyczne są niezbędne dla europejskiej gospodarki i dla technologii będących podstawą transformacji ekologiczno-cyfrowej. Są kluczowymi komponentami baterii, samochodów elektrycznych, turbin wiatrowych, półprzewodników, technologii sztucznej inteligencji i systemów obronnych.

Popyt w tych sektorach rośnie – w Europie i na całym świecie – więc pewny dostęp do tych materiałów staje się coraz ważniejszy dla konkurencyjności przemysłowej, innowacji i bezpieczeństwa gospodarczego UE.

Popyt na materiały w Unii Europejskiej (wariant wysokiego popytu)

Dane przedstawiają prognozę popytu na surowce krytyczne w pięciu unijnych sektorach strategicznych: energii odnawialnej, elektromobilności, przemyśle, technologiach informacyjno-komunikacyjnych, przemyśle lotniczym i kosmicznym oraz obronności.

Popyt i podaż na świecie

Surowce krytyczne pochodzą głównie spoza UE. Wynika to z ich nierównego rozmieszczenia na świecie, różnej akceptacji społecznej dla wydobycia (związanej z oddziaływaniem na lokalny obszar) oraz konkurencyjnych sposobów użytkowania gruntów w ramach działalności gospodarczej.

Obecnie w przypadku kilku surowców krytycznych UE jest bardzo zależna od niewielkiej liczby krajów. Czasem niemal całkowicie polega na jednym dostawcy. Jest tak zwłaszcza w przypadku niektórych metali ziem rzadkich i innych materiałów strategicznych (np. litu), które są importowane z bardzo niewielu krajów je produkujących.

Najważniejsi dostawcy surowców krytycznych do UE

Ponieważ globalne łańcuchy dostaw surowców krytycznych koncentrują się w niewielkiej liczbie państw, Unii mogą grozić zakłócenia podaży. Mogą one wynikać z napięć geopolitycznych, ograniczeń handlowych czy rosnącego konkurencyjnego popytu na świecie. Ponieważ materiały te są nieodzowne dla sektorów strategicznych, zakłócenia mogą mieć wpływ na przemysł, konkurencyjność i stabilność gospodarczą Europy.

Od czasu gdy w 2024 r. wzrosły ograniczenia w eksporcie metali ziem rzadkich i innych materiałów krytycznych w krajach trzecich, tym pilniejsze stało się opracowanie unijnej strategii dywersyfikacyjnej.

Na przykład od 2023 r. Chiny przyjęły szereg środków kontroli eksportu obejmujących surowce krytyczne takie jak grafit, gal, wolfram, bizmut, german i metale ziem rzadkich. Dotyczą one też niektórych produktów bateryjnych i sprzętu stosowanego do przetwarzania metali ziem rzadkich.

Chiny dalej rozwijają system kontroli eksportu, w tym wobec niektórych surowców krytycznych i produktów z nimi związanych. Zwiększa to niepewność wśród unijnych podmiotów przemysłowych, oddziałuje na bezpieczeństwo gospodarcze UE i wpływa na jej wysiłki na rzecz zmniejszenia zależności strategicznych.

Jednocześnie inne globalne podmioty intensyfikują działania, by zagwarantować dostęp do surowców krytycznych swoim sektorom: finansują projekty dotyczące takich surowców i dywersyfikują dostawy za pomocą partnerstw.

Unijny akt o surowcach krytycznych

23 maja 2024 r. wszedł w życie europejski akt o surowcach krytycznych. Ma on przede wszystkim zmniejszyć zależność UE od dostawców surowców strategicznych z państw trzecich.

Akt wyznacza na 2030 r. cztery niewiążące cele:

• co najmniej 10% surowców strategicznych zużywanych rocznie w UE ma pochodzić z wydobycia w UE
• co najmniej 40% ma być przetwarzanych w UE
• co najmniej 25% ma pochodzić z recyklingu w UE
• żaden pojedynczy kraj trzeci nie może zapewniać więcej niż 65% dostaw.

Akt sprzyja również postępowi technologicznemu i promuje zasobooszczędność, aby pomóc złagodzić spodziewany wzrost unijnego popytu na surowce krytyczne i strategiczne.

• Autonomia strategiczna: Rada ostatecznie zatwierdza akt o surowcach krytycznych (komunikat prasowy z 18 marca 2024)