Jak UE reaguje na kryzysy i buduje odporność?
UE na różne sposoby stara się zwiększyć swoją zdolność reagowania na kryzysy i odporność na przyszłe wyzwania.
Gotowość na przyszłe kryzysy
Unia Europejska w swojej historii stawała w obliczu wielu kryzysów i stopniowo wprowadzała zmiany polityczne i instytucjonalne pozwalające lepiej radzić sobie z kolejnymi sytuacjami nadzwyczajnymi.
Jak pokazała pandemia Covid-19, kryzysy stają się coraz bardziej złożone i niezależne od granic państwowych. Aby skutecznie na nie reagować i aby chronić ludzi, UE i jej państwa członkowskie utworzyły mechanizmy współpracy transgranicznej i mechanizmy solidarności.
Reagowanie UE na kryzysy wymaga jednak dopracowania. W przyszłości UE musi być gotowa stawiać czoła poważnym sytuacjom kryzysowym różnego rodzaju, które mogą mieć charakter wielopłaszczyznowy, hybrydowy, wywoływać efekty kaskadowe lub występować jednocześnie.
Aby być bardziej odporna na przyszłe wyzwania, UE będzie musiała usprawnić międzysektorowe i transgraniczne zarządzanie kryzysowe. Będzie też musiała poprawić komunikację kryzysową i intensywniej walczyć z dezinformacją. Odporność to zdolność nie tylko do stawania w obliczu wyzwań i radzenia sobie z nimi, lecz także do przechodzenia różnego rodzaju transformacji w sposób zrównoważony, sprawiedliwy i demokratyczny.
W listopadzie 2021 r. Rada przyjęła konkluzje o zwiększeniu gotowości, zdolności do reagowania i odporności na przyszłe kryzysy. 16 grudnia 2021 r. przywódcy UE wyrazili zadowolenie z tych konkluzji i zaapelowali o lepsze reagowanie kryzysowe UE w ramach podejścia uwzględniającego wszystkie zagrożenia oraz o budowanie i monitorowanie odporności.
Z uwagi na niezwykle istotną rolę jednolitego rynku w UE Rada podkreśla, że środki antykryzysowe powinny być tymczasowe, proporcjonalne i w pełni skoordynowane. W ten sposób będzie można jak najszybciej wznawiać normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, w tym swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału przewidziany w traktatach. Konkluzje Rady (listopad 2021)
Mechanizmy reagowania kryzysowego w UE
W razie kryzysu lub katastrofy (naturalnej lub spowodowanej przez człowieka), chcąc dostarczyć pomoc i opanować sytuację, UE może zastosować kilka mechanizmów reagowania kryzysowego.
Unijny mechanizm ochrony ludności
Unijny mechanizm ochrony ludności koordynuje na szczeblu UE reakcję na klęski żywiołowe i katastrofy spowodowane przez człowieka. Ma on:
- sprzyjać współpracy krajowych organów ochrony ludności
- zwiększać świadomość ryzyka i gotowość społeczeństwa na klęski
- umożliwiać szybką, skuteczną i skoordynowaną pomoc krajom dotkniętym klęską.
Ośrodkiem operacyjnym mechanizmu ochrony ludności jest Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (ERCC): działa ono całodobowo i koordynuje unijną reakcję na klęski.
Mechanizm obejmuje również europejską pulę ochrony ludności. To dobrowolna pula zasobów, którą zadeklarowały państwa członkowskie i którą można natychmiast udostępnić w UE lub poza UE.
Unijny mechanizm ochrony ludności w liczbach (infografika)
W marcu 2022 r. Rada przyjęła konkluzje o działaniach na rzecz ochrony ludności w UE w związku ze zmianą klimatu. Ponieważ ekstremalne zjawiska pogodowe stają się coraz częstsze i coraz bardziej dotkliwe, ministrowie zaapelowali, aby dostosować systemy ochrony ludności do takich zdarzeń – w ten sposób UE będzie odporniejsza na zmianę klimatu.
W konkluzjach zwróciła uwagę m.in. na:
- inwestowanie w badania i innowacje
- opracowywanie odpowiednich działań prewencyjnych i gotowościowych
- rozwijanie potencjału ochrony ludności
- lepsze przygotowywanie obywateli dzięki szerszym informacjom
- zachęcanie obywateli i wolontariuszy do udziału w inicjatywach ochrony ludności.
Koordynacja kryzysowa w Radzie
W razie poważnych i złożonych sytuacji kryzysowych (np. zamachów terrorystycznych) w szybkim i skoordynowanym podejmowaniu decyzji politycznych na szczeblu UE pomaga mechanizm IPCR (zintegrowane uzgodnienia dotyczące reagowania na szczeblu politycznym w sytuacjach kryzysowych).
Za pomocą tego mechanizmu prezydencja koordynuje reakcję na szczeblu politycznym: włącza w działania instytucje UE, poszkodowane państwa członkowskie i inne kluczowe podmioty.
Mechanizm IPCR jest teraz w trybie aktywacji, aby można było koordynować reakcję UE na kryzys migracyjny i pandemię Covid-19. Mechanizm koordynacji kryzysowej może zostać uruchomiony przez prezydencję lub po powołaniu się przez państwo członkowskie na klauzulę solidarności.
Jak działa mechanizm reagowania kryzysowego IPCR (infografika)
Fundusz Solidarności Unii Europejskiej
W 2002 r. powstał Fundusz Solidarności Unii Europejskiej, pozwalający reagować na poważne klęski żywiołowe i okazywać solidarność regionom Europy nimi dotkniętym. Państwa członkowskie mogą ubiegać się o środki z funduszu w razie wystąpienia katastrof, w tym powodzi, pożarów lasów, trzęsień ziemi, burz i suszy.
W kwietniu 2020 r., po wybuchu pandemii Covid-19, zakres funduszu został poszerzony o poważne sytuacje zagrożenia zdrowia publicznego.
Jak dotąd fundusz został wykorzystany do reagowania na 118 klęsk żywiołowych i 20 stanów zagrożenia zdrowia publicznego.
- Fundusz Solidarności UE (Komisja Europejska)
- Covid-19: Rada pilnie udostępnia środki z budżetu UE (komunikat prasowy z 30 marca 2020)
- Budżet UE: Rada zatwierdza 454,8 mln EUR na pomoc Rumunii, Włochom i Turcji w związku z klęskami żywiołowymi (komunikat prasowy z 18 września 2023)
- Fundusz Solidarności Unii Europejskiej: Rada zgadza się wspomóc Włochy, Słowenię, Austrię, Grecję i Francję kwotą 1 028,54 mln EUR w związku z klęskami żywiołowymi (komunikat prasowy z 23 września 2024)
- Fundusz Solidarności Unii Europejskiej: Rada zatwierdza 116 mln EUR na pomoc Niemcom i Włochom po klęskach żywiołowych (komunikat prasowy z 18 listopada 2024)
Gotowość na przyszłe kryzysy zdrowotne
Pandemia Covid-19 uwidoczniła, że UE musi koordynować działania, aby szybko i skutecznie reagować na kryzysy zdrowotne.
Wyciągając wnioski z pandemii Covid-19, UE przyjęła cztery rozporządzenia w ramach pakietu dotyczącego europejskiej unii zdrowotnej. Dzięki temu będzie w stanie lepiej zapobiegać transgranicznym stanom zagrożenia zdrowia, wykrywać je i szybko na nie reagować. Akty te to:
- nowe rozporządzenie o poważnych transgranicznych zagrożeniach zdrowia
- zmienione mandaty Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) oraz Europejskiej Agencji Leków (EMA)
- ramy na wypadek stanów zagrożenia dotyczące medycznych środków przeciwdziałania.
We wrześniu 2021 r. Komisja Europejska utworzyła także Urząd ds. Gotowości i Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia (HERA). Powstał on, aby zapewnić rozwój, produkcję, zakup i sprawiedliwą dystrybucję w UE kluczowych medycznych środków przeciwdziałania.
Plan reagowania na kryzysy bezpieczeństwa żywnościowego
Wybuch pandemii Covid-19 pokazał, że europejski łańcuch żywnościowy jest podatny na poważne wyzwania związane z zaopatrzeniem. W listopadzie 2021 r. Komisja opublikowała komunikat przedstawiający plan awaryjny na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego w Europie podczas kryzysów.
Proponowane środki mają pomóc UE w stawianiu czoła wyzwaniom takim jak ekstremalne zdarzenia pogodowe, problemy związane ze zdrowiem roślin i zwierząt oraz niedobory kluczowych czynników produkcji (np. nawozów, energii i siły roboczej). Miałby m.in. powstać europejski mechanizm gotowości i reagowania na kryzysy związane z bezpieczeństwem żywnościowym oraz miałaby zostać powołana grupa ekspercka złożona ze specjalistów z państw członkowskich, odpowiednich zainteresowanych stron i przedstawicieli państw pozaunijnych. Grupa ta spotykałaby się regularnie, aby czuwać nad pełnym przygotowaniem UE na potencjalne wyzwania związane z zaopatrzeniem w żywność.
Podczas grudniowego posiedzenia Rada ds. Rolnictwa i Rybołówstwa zatwierdziła konkluzje w sprawie planu reagowania. Uznała, że europejski system żywnościowy musi zostać przygotowany na potencjalne przyszłe wyzwania i kryzysy. Ministrowie uzgodnili, że podejście UE do przyszłych potencjalnych klęsk powinno opierać się na wnioskach z pandemii Covid-19.
W marcu 2022 r. unijni ministrowie rolnictwa rozmawiali podczas wideokonferencji o ryzyku istotnej presji na sektor rolno-spożywczy w wyniku inwazji Rosji na Ukrainę. Komisja – omawiając ewentualne środki – poinformowała ministrów, że planuje aktywować europejski mechanizm gotowości i reagowania na kryzysy związane z bezpieczeństwem żywnościowym, po to by monitorować sytuację na rynku.
Akt o sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym i o odporności rynku wewnętrznego
We wrześniu 2024 r. Rada przyjęła akt o sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym i odporności rynku wewnętrznego (IMERA).
Pozwoli on przewidywać przyszłe kryzysy, przygotowywać się na nie i reagować na ich skutki z wykorzystaniem siły rynku wewnętrznego.
Bazując na doświadczeniach z sytuacji nadzwyczajnych, takich jak Covid-19, wojna Rosji przeciwko Ukrainie i kryzys dostaw energii, nowy mechanizm będzie wzmocnieniem rynku wewnętrznego w razie kryzysu:
- ułatwi przepływ towarów, usług i osób
- pozwoli monitorować łańcuchy dostaw
- zapewni dostęp do towarów o znaczeniu krytycznym.
Akt o sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym i o odporności rynku wewnętrznego
Udzielanie licencji przymusowych
UE opracowała nowe przepisy o udzielaniu licencji przymusowych, które miałyby zastosowanie w całej Unii w sytuacji kryzysowej.
Zgodnie z tymi przepisami rządy będą mogły zezwalać stronom trzecim na korzystanie z patentu bez zgody jego właściciela.
W sytuacjach kryzysowych udzielanie licencji przymusowych może pomóc zapewnić dostęp do kluczowych produktów i technologii. Mowa na przykład o sytuacjach, w których posiadacz patentu nie jest w stanie wyprodukować niezbędnych ilości kluczowego produktu, a dobrowolne porozumienie nie jest ani dostępne, ani wykonalne.
Przymusowych licencji powinno się udzielać tylko wtedy, gdy na szczeblu UE zostanie uruchomiony tryb nadzwyczajny lub kryzysowy.
27 października 2025 r. Rada zatwierdziła nowe rozporządzenie, które.
- kładzie nacisk na to, że udzielanie licencji przymusowych jest ostatecznością
- wyłącza z zakresu rozporządzenia gaz, czipy i produkty związane z obronnością
- gwarantuje możliwość zachowania tajemnic przedsiębiorstwa.
Odporność na zagrożenia fizyczne i cyfrowe
Na posiedzeniu 20–21 października 2022 r. Rada Europejska stanowczo potępiła akty sabotażu wymierzone w infrastrukturę krytyczną, których celem były m.in. gazociągi Nord Stream. Stwierdziła też, że każde zamierzone zakłócenie funkcjonowania infrastruktury krytycznej lub inne działania hybrydowe spotkają się ze zdecydowaną wspólną reakcją UE.
Chcąc zwiększyć odporność infrastruktury krytycznej, przywódcy UE zaapelowali do państw członkowskich UE, aby
- podjęły pilne i skuteczne środki
- współpracowały ze sobą, Komisją Europejską i innymi właściwymi podmiotami.
UE pracuje teraz nad nowymi przepisami, które mają zwiększyć odporność fizycznych i cyfrowych podmiotów krytycznych.
Ochrona sieci i systemów informatycznych
W 2016 r. UE przyjęła dyrektywę o bezpieczeństwie sieci i systemów informatycznych (NIS). To pierwszy w historii ogólnounijny środek ustawodawczy mający sprzyjać zacieśnianiu współpracy między państwami UE w ważnej kwestii cyberbezpieczeństwa.
Dyrektywa określa, jakim obowiązkom z zakresu bezpieczeństwa podlegają operatorzy usług kluczowych w sektorach krytycznych, takich jak szpitale, sieci energetyczne, koleje, centra danych, administracje publiczne, laboratoria badawcze oraz fabryki produkujące wyroby medyczne i leki o krytycznym znaczeniu. Był to również jeden z kluczowych kroków w zwiększaniu cyberodporności w UE.
W grudniu 2020 r. w ramach unijnej strategii cyberbezpieczeństwa Komisja Europejska zaproponowała zmienioną dyrektywę o bezpieczeństwie sieci i systemów informatycznych (NIS 2). Nowelizacja ta jest odpowiedzią na zmieniający się krajobraz zagrożeń i uwzględnia transformację cyfrową społeczeństwa, którą przyspieszył kryzys związany z Covid-19.
Rada i Parlament Europejski wstępnie porozumiały się w sprawie nowych środków, które:
- pozwolą lepiej zarządzać ryzykiem i incydentami oraz ściślej współpracować
- poszerzą zakres przepisów.
Ochrona infrastruktury krytycznej
W grudniu 2022 r. Rada przyjęła nowe przepisy, dzięki którym sektory krytyczne, takie jak energetyka, woda, transport i zdrowie, będą mogły zapobiegać sytuacjom poniżej, reagować na nie, radzić sobie z nimi i eliminować ich skutki:
- ataki hybrydowe
- klęski żywiołowe
- zagrożenia terrorystyczne
- stan zagrożenia zdrowia publicznego.
Przepisy mają zmniejszyć podatność na zagrożenia i zwiększyć fizyczną odporność podmiotów krytycznych.
Podmioty krytyczne to podmioty świadczące usługi kluczowe, tj. mające podstawowe znaczenie dla utrzymania niezbędnych funkcji społecznych, dla działalności gospodarczej, zdrowia i bezpieczeństwa publicznego oraz dla środowiska. Jednym z zasadniczych elementów podmiotu krytycznego jest jego infrastruktura. Może to być określony przedmiot, obiekt, sprzęt, sieć lub system do świadczenia usługi kluczowej.
Nowe przepisy nakażą podmiotom krytycznym:
- identyfikować wszelkie istotne ryzyko znacznego zakłócenia usług kluczowych
- podjąć odpowiednie kroki zapewniające odporność
- powiadomić właściwe organy o zakłóceniach.
W grudniu 2022 r. Rada przyjęła też zalecenie w sprawie odporności infrastruktury krytycznej, aby odpowiedzieć na akty sabotażu wobec gazociągu Nord Stream.
Zalecenie zwiększa zdolność UE od ochrony infrastruktury krytycznej i dotyczy trzech priorytetów: gotowości, reagowania i współpracy międzynarodowej.
Bezpieczeństwo informatyczne sektora finansowego
28 listopada 2022 r. Rada przyjęła akt o operacyjnej odporności cyfrowej (DORA), aby dodatkowo zwiększyć bezpieczeństwo informatyczne podmiotów finansowych.
DORA zawiera jednolite wymogi dotyczące bezpieczeństwa sieci i systemów informatycznych:
- przedsiębiorstw i organizacji działających w sektorze finansowym
- kluczowych stron trzecich, które świadczą na ich rzecz usługi związane z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (ICT).
Akt tworzy ramy regulacyjne dotyczące operacyjnej odporności cyfrowej. Wszystkie przedsiębiorstwa muszą dopilnować, aby być w stanie wytrzymać wszelkiego rodzaju zakłócenia i zagrożenia informatyczne, zareagować na nie i poradzić sobie z ich skutkami.
Nowe przepisy to bardzo solidne ramy, które zwiększą bezpieczeństwo informatyczne sektora finansowego: będą zapobiegać zagrożeniom cyfrowym i łagodzić ich skutki.
Finanse cyfrowe
Ostatnia aktualizacja: 26 maja 2025