Polityka transportu kolejowego
UE i jej państwa członkowskie pracują nad lepiej zintegrowaną, bezpieczną i ekologiczną siecią kolejową.
UE ma jedną z najgęstszych sieci kolejowych świata, ale krajowe systemy kolejowe różnią się między sobą.
W latach 90. zaczęto zwiększać kompatybilność systemów krajowych, tak by ostatecznie powstała wydajna, konkurencyjna ogólnounijna sieć, czyli jednolity europejski obszar kolejowy.
Polityka kolejowa to część ogólnej unijnej polityki transportowej, której celem jest zintegrowana, ekologiczna, inkluzywna, bezpieczna i niezawodna mobilność w UE.
Unijny transport kolejowy w liczbach
5,1% mobilności pasażerskiej w UE zapewniają koleje (2020, Komisja Europejska).
Kolej wytwarza tylko 0,4% unijnych emisji gazów cieplarnianych pochodzących z transportu, jest więc bardzo ekologicznym środkiem transportu.
Transport kolejowy odpowiada tylko za 1,9% unijnej konsumpcji energii przez transport.
Na czym polega polityka kolejowa?
Ekspansja i harmonizacja unijnego sektora kolei napotykała przez lata szereg problemów, które spowolniły proces jego integracji. Odnośne problemy to:
- tradycyjne rozdrobnienie europejskich kolei wynikające z odrębności i złożoności systemów krajowych
- niska wydajność, elastyczność i niezawodność przewozów, zwłaszcza towarowych.
Problemy te utrudniły dalszy wzrost udziału kolei w europejskim pejzażu mobilności, mimo popytu ze strony konsumentów oraz mimo potencjału samego transportu kolejowego jako rozwiązania proklimatycznego.
Aby wesprzeć politykę kolejową, UE przyjęła w ostatnich latach cztery pakiety kolejowe, które mają:
- otworzyć rynek kolei na konkurencję
- zwiększyć interoperacyjność systemów krajowych
- stworzyć ramy jednolitego europejskiego obszaru kolejowego.
Wspomniane pakiety zostały przyjęte przed Radę i Parlament Europejski w latach 2001–2016. Ich przepisy dotyczą m.in. następujących zagadnień:
- liberalizacja rynku kolei
- licencjonowanie przedsiębiorstw kolejowych oraz certyfikacja maszynistów
- wymogi bezpieczeństwa
- stworzenie Europejskiej Agencji Kolejowej oraz kolejowych organów regulacyjnych w każdym państwie członkowskim
- prawa pasażerów kolei.
Czwarty (a zarazem ostatni) pakiet kolejowy obejmuje 6 aktów legislacyjnych i koncentruje się na końcowych elementach otwierania rynku kolei i zwiększania jego konkurencyjności. Wszedł w życie w 2021 r.
Jednolity europejski obszar kolejowy
Jednolity europejski obszar kolejowy to ogólnounijny system sieci kolejowych, który ma umożliwić sektorowi ekspansję opartą na konkurencji, harmonizacji technicznej oraz wspólnym tworzeniu transgranicznych połączeń. W tym celu trzeba:
- otworzyć i zrestrukturyzować rynek kolei
- zwiększyć konkurencję dzięki zapewnieniu firmom równych szans
- rozwijać infrastrukturę na rzecz interoperacyjności
- poprawić wydajność korzystania z infrastruktury oraz bezpieczeństwo
- zapewnić konsumentom sprawiedliwe ceny.
Transeuropejska sieć transportowa (TEN-T)
W szerszym kontekście unijnej polityki transportowej (obejmującym koleje) ma powstać transeuropejska sieć transportowa – dziewięć korytarzy sieci bazowej integrujących koleje z drogami, śródlądowe szlaki wodne, szlaki morskie, porty i lotniska w całej UE. Chodzi o to, by:
- połączyć państwa UE i tym samym ułatwić transgraniczny transport ludzi i towarów
- zwiększyć spójność terytorialną
- zapewnić konektywność środków transportu
- ułatwić przechodzenie na ekologiczny transport.
Obecnie trwają prace nad rewizją przepisów o TEN-T. Rada i Parlament osiągnęły wstępne porozumienie co do tej rewizji w grudniu 2023 r.
- Sieć TEN-T i zrównoważone połączenia w Europie: porozumienie Rady i Parlamentu (komunikat prasowy z 18 grudnia 2023)
- Sieć TEN-T i zrównoważone połączenia w UE: Rada przyjmuje stanowisko (komunikat prasowy z 5 grudnia 2022)
- Transeuropejska sieć transportowa: zielone światło Rady dla szybszego wydawania pozwoleń (komunikat prasowy z 14 czerwca 2021)
Zrównoważona i inteligentna mobilność
W ramach europejskiego zielonego ładu Komisja Europejska przedstawiła w grudniu 2020 r. strategię zrównoważonej i inteligentnej mobilności. Wskazuje ona unijne cele w sektorze transportu na najbliższe dziesięciolecia: mobilność ma być ekologiczna, inteligentna i odporna. Jeżeli chodzi o koleje, strategia proponuje podwoić do 2030 r. natężenie przewozów wysokoprzepustowej kolei w UE.
W czerwcu 2021 r. Rada przyjęła konkluzje w tej sprawie. Rada wyraziła zadowolenie ze strategii Komisji i poparła jej ambitną wizję dotyczącą sektora transportowego i jego wkładu w zrównoważoność w najbliższych latach i dekadach.
W czerwcu 2021 r. Rada przyjęła konkluzje o kolei. Ministrowie podkreślili w nich, że należy dalej rozwijać transport kolejowy w UE – zarówno pasażerski, jak i towarowy. Zwrócili też uwagę, że trzeba zwiększyć odporność kolei na kryzys oraz dalej inwestować w interoperacyjność systemów krajowych i w lepszą konektywność.
Instrument „Łącząc Europę”
Unijna polityka kolejowa czerpie finansowanie z kilku programów, m.in. z instrumentu „Łącząc Europę”, który finansuje strategiczne inwestycje w transporcie, cyfryzacji i energetyce.
Rozporządzenie ma zastosowanie z mocą wsteczną od 1 stycznia 2021 r. Znaczną część wspomnianych funduszy otrzyma właśnie sektor transportu (około 25 z 33 mld EUR), z czego największa porcja przypadnie kolejom.
Europejski Rok Kolei
Rok 2021 został ogłoszony przez UE Europejskim Rokiem Kolei. Inicjatywa ta miała promować transport kolejowy jako zrównoważone, innowacyjne i bezpieczne rozwiązanie ułatwiające mobilność Europejczyków.
W kontekście Europejskiego Roku Kolei prezydencja portugalska i Sekretariat Generalny Rady zorganizowały internetową konferencję na temat kolejowego transportu towarowego.
W lipcu 2023 r. Komisja przedstawiła projekt nowych przepisów mających poprawić zarządzanie europejskim ruchem kolejowym i zwiększyć jego koordynację. Proponowany akt jest obecnie omawiany w Radzie.